# Εργαλεία και ασφάλεια

> Ποιο εργαλείο για ποια δουλειά, και οι κανόνες του εργαστηρίου.

Τεχνολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/technology/tools-and-safety

## Τι θα μάθεις

- Να ομαδοποιείς τα εργαλεία χειρός ανάλογα με τη δουλειά τους: μέτρηση και χάραξη, κοπή, λείανση, τρύπημα, συγκράτηση, σύνδεση.
- Να διαλέγεις το κατάλληλο εργαλείο για μια συγκεκριμένη εργασία και υλικό.
- Να εφαρμόζεις τους κανόνες ασφάλειας του εργαστηρίου πριν, κατά και μετά τη δουλειά.
- Να κάνεις μια απλή εκτίμηση κινδύνου: κίνδυνος, ποιος κινδυνεύει, τι μέτρο παίρνεις.

## Το σωστό εργαλείο, με τον σωστό τρόπο

Τα περισσότερα ατυχήματα σε ένα σχολικό εργαστήριο δεν τα προκαλούν επικίνδυνα μηχανήματα. Τα προκαλεί ένα κοπίδι που γλίστρησε σε χαρτόνι που κανείς δεν κρατούσε σταθερά, ένα πριόνι που χρησιμοποιήθηκε για δουλειά που δεν είναι δική του, ή μια σταγόνα θερμόκολλας σε ένα δάχτυλο. Δύο ερωτήσεις τα προλαβαίνουν σχεδόν όλα: **είναι το σωστό εργαλείο;** και **το χρησιμοποιώ με ασφάλεια;**

## Οι οικογένειες των εργαλείων

| Δουλειά                 | Εργαλεία χειρός                                                            | Πρόσεξε                                                |
| ----------------------- | -------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------ |
| **Μετρώ και χαράζω**    | μεταλλικός χάρακας, μετροταινία, γωνία (γνώμονας), μολύβι, διαβήτης        | μέτρα δύο φορές, κόψε μία                              |
| **Κόβω**                | ψαλίδι, κοπίδι, πριόνι ξύλου, πριονάκι για καμπύλες (σεγάκι), σιδεροπρίονο | κάθε πριόνι είναι για άλλο υλικό και άλλο σχήμα κοπής  |
| **Λειαίνω, διαμορφώνω** | λίμα, ράσπα, γυαλόχαρτο σε τακάκι                                          | τρίβεις προς μία κατεύθυνση, με τα «νερά» του ξύλου    |
| **Τρυπώ**               | σουβλί (για χαρτόνι), χειροδράπανο, τρυπάνια                               | σημαδεύεις πρώτα το κέντρο                             |
| **Συγκρατώ**            | μέγγενη, σφιγκτήρες, επιφάνεια κοπής                                       | το κομμάτι κρατιέται από εργαλείο, όχι από το χέρι σου |
| **Συνδέω**              | σφυρί, κατσαβίδι, πένσα, κόλλα ξύλου, πιστόλι θερμόκολλας                  | η κόλλα θέλει χρόνο να στεγνώσει                       |

Το **κοπίδι** κόβει ίσια χαρτόνι και λεπτό αφρώδες υλικό, πάντα πάνω σε **επιφάνεια κοπής** και δίπλα σε **μεταλλικό** χάρακα (ο πλαστικός «τρώγεται» από τη λάμα και αφήνει τη λάμα να ξεφύγει). Το **σεγάκι** έχει λεπτή λάμα τεντωμένη σε τόξο, και κόβει καμπύλες σε λεπτό ξύλο. Το **σιδεροπρίονο** έχει πολύ ψιλά δόντια για μέταλλο και πλαστικό.

*Σεγάκι πάνω σε κόντρα πλακέ. Πρόσεξε πόσο λεπτή είναι η λάμα, τεντωμένη ανάμεσα στις άκρες του τόξου. Κάτω αριστερά η κοπή στρίβει και ακολουθεί την καμπύλη που χαράχτηκε πρώτα με μολύβι.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο εργαλείο για ποια δουλειά;*

## Οι κανόνες του εργαστηρίου

Οι κανόνες έχουν μια λογική: **προστάτευσε τα μάτια και τα χέρια σου, κράτα σταθερό το κομμάτι, και μη βιάζεσαι**. Ο καθηγητής σου μπορεί να έχει και επιπλέον κανόνες για το δικό σας εργαστήριο. Αυτοί μετράνε πρώτοι.

**Πριν ξεκινήσεις**

- Δουλεύεις **μόνο** με εργαλεία που σου έχουν δείξει πώς χρησιμοποιούνται, και μόνο με την άδεια του καθηγητή.
- Μαλλιά δεμένα, μανίκια μαζεμένα, χωρίς κρεμαστά κοσμήματα και κορδόνια. Ποδιά εργασίας.
- **Γυαλιά προστασίας** όταν πριονίζεις, τρυπάς, λιμάρεις ή τρίβεις — όταν μπορεί να πεταχτεί κάτι.
- Ελέγχεις το εργαλείο: λάμα σφιχτή, λαβή που δεν κουνιέται. Αν κάτι είναι χαλασμένο, δεν το χρησιμοποιείς και το λες.

**Ενώ δουλεύεις**

- **Σφίγγεις** το κομμάτι σε μέγγενη ή με σφιγκτήρα. Το χέρι σου δεν είναι μέγγενη.
- Κόβεις **μακριά από το σώμα σου**, και τα δάχτυλα μένουν **πίσω** από τη λάμα.
- Κρατάς τα αιχμηρά εργαλεία με τη μύτη **προς τα κάτω** όταν περπατάς. Δεν τρέχεις ποτέ.
- Κλείνεις τη λάμα του κοπιδιού μόλις τελειώσεις κάθε κοπή.
- Το πιστόλι θερμόκολλας μένει στη βάση του, στο σημείο που όρισε ο καθηγητής. Δεν αγγίζεις τη μύτη ούτε τη ζεστή κόλλα.
- Τα **ηλεκτρικά** εργαλεία χρησιμοποιούνται μόνο με την άδεια και την επίβλεψη του καθηγητή. Πριν αλλάξεις τρυπάνι ή λάμα, βγάζεις το φις από την πρίζα.
- Όταν τρίβεις MDF ή ξύλο, η σκόνη ερεθίζει τη μύτη και τα μάτια: δουλεύεις με αερισμό και, αν το ζητήσει ο καθηγητής, με μάσκα σκόνης.

*Μέγγενη σε σχολικό εργαστήριο τεχνολογίας. Γυρίζεις τη λαβή και οι δύο σιαγόνες σφίγγουν το κομμάτι. Έτσι το κομμάτι δεν κουνιέται, και τα χέρια σου μένουν ελεύθερα και μακριά από τη λάμα.*

**Όταν τελειώσεις**

- Γυρίζεις κάθε εργαλείο στη θέση του. Καθαρίζεις τον πάγκο με **βούρτσα**, όχι με το χέρι: τα ρινίσματα κόβουν.

**Αν συμβεί κάτι**

- Λες **κάθε** τραυματισμό στον καθηγητή, όσο μικρός κι αν είναι.
- Σε **έγκαυμα** από θερμόκολλα: κρύο τρεχούμενο νερό αμέσως, για **20 λεπτά** (οδηγία της βρετανικής δημόσιας υπηρεσίας υγείας, NHS). **Δεν** τραβάς την κόλλα από το δέρμα, και δεν βάζεις πάγο ή αλοιφές.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ασφαλές ή επικίνδυνο;*

> **Κλειδί**
>
> Η ασφάλεια δεν είναι λίστα για αποστήθιση. Είναι μια ερώτηση πριν από κάθε κίνηση: **«Αν γλιστρήσει, πού θα πάει;»** Αν η απάντηση είναι «στο χέρι μου» ή «στα μάτια μου», αλλάζεις κάτι πριν ξεκινήσεις: σφίγγεις το κομμάτι, γυρίζεις την κατεύθυνση της κοπής, φοράς γυαλιά.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα **στομωμένο** (που δεν κόβει καλά) εργαλείο είναι πιο επικίνδυνο από ένα κοφτερό. Επειδή δεν κόβει, πατάς πιο δυνατά, και όταν τελικά γλιστρήσει, γλιστρά με δύναμη. Αν η λάμα του κοπιδιού δεν κόβει καθαρά, ζήτα να αλλαχτεί. Μην τη δοκιμάζεις με το δάχτυλο.

> **Θυμήσου**
>
> - Έξι οικογένειες: **μετρώ, κόβω, λειαίνω, τρυπώ, συγκρατώ, συνδέω**.
> - Κοπίδι + **μεταλλικός** χάρακας + επιφάνεια κοπής. Σεγάκι για καμπύλες σε λεπτό ξύλο. Σιδεροπρίονο για μέταλλο.
> - **Γυαλιά** όταν μπορεί να πεταχτεί κάτι. Κομμάτι **σφιγμένο**. Κοπή **μακριά** από το σώμα.
> - Ηλεκτρικά εργαλεία μόνο με άδεια και επίβλεψη. Κάθε τραυματισμός **αναφέρεται**.
> - Έγκαυμα: κρύο τρεχούμενο νερό για **20 λεπτά**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κάνε εκτίμηση κινδύνου για την εργασία «κόβω τα κομμάτια της βάσης κινητού από χαρτόνι 2 mm με κοπίδι».

1. **Κίνδυνος:** η λάμα γλιστρά και κόβει το χέρι που κρατά τον χάρακα· η λάμα σπάει και πετάγεται ένα κομμάτι· η ανοιχτή λάμα μένει στον πάγκο και κόβει κάποιον άλλο.
2. **Ποιος κινδυνεύει:** εσύ, και όποιος δουλεύει δίπλα σου.
3. **Μέτρα:** επιφάνεια κοπής και **μεταλλικός** χάρακας· τα δάχτυλα πάνω στον χάρακα, μακριά από την ακμή· πολλά ελαφριά περάσματα αντί για ένα δυνατό· κοπή προς τα κάτω και μακριά από το σώμα· η λάμα κλείνει μετά από κάθε κοπή.
4. Γράφεις την εκτίμηση σε τρεις στήλες (κίνδυνος, ποιος, μέτρο) στον φάκελο του έργου σου. Ο καθηγητής την ελέγχει πριν ξεκινήσεις.

### Παράδειγμα 2: Η Ελένη θέλει να ανοίξει μια τρύπα στο κέντρο ενός ξύλινου δίσκου διαμέτρου 6 cm, για να γίνει τροχός. Κρατά τον δίσκο με το αριστερό χέρι στο τραπέζι και τρυπά με το χειροδράπανο. Τι πάει στραβά, και πώς το διορθώνει;

1. Το χέρι κρατά το κομμάτι ακριβώς κάτω από το τρυπάνι. Αν το τρυπάνι «πιάσει», ο δίσκος γυρίζει μαζί του ή το τρυπάνι γλιστρά στο χέρι. Και όταν βγει από την άλλη πλευρά, τρυπά το τραπέζι.
2. **Διόρθωση:** σημαδεύει το κέντρο με το σουβλί, ώστε το τρυπάνι να μη «χορεύει». Βάζει από κάτω ένα κομμάτι παλιό ξύλο και σφίγγει δίσκο και ξύλο με σφιγκτήρα στον πάγκο.
3. Φορά γυαλιά, κρατά το δράπανο κάθετα με τα δύο χέρια, και τρυπά με σταθερή, όχι δυνατή, πίεση.

## Το έργο σου: κάρτα εργαλείου

Διάλεξε ένα εργαλείο που θα χρησιμοποιήσεις στο έργο σου. Φτιάξε μια **κάρτα** σε μέγεθος A5 για τον πίνακα του εργαστηρίου: μια ζωγραφιά του εργαλείου με τα μέρη του, **για ποια υλικά** είναι και για ποια όχι, **τρεις κανόνες ασφάλειας** με εικονίδιο, και μια μικρή εκτίμηση κινδύνου για μία δουλειά με αυτό. Δείξε την κάρτα στον καθηγητή σου πριν χρησιμοποιήσεις το εργαλείο για πρώτη φορά.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί κόβεις με κοπίδι δίπλα σε **μεταλλικό** χάρακα και όχι σε πλαστικό;
   - Η λάμα «τρώει» τον πλαστικό χάρακα και ξεφεύγει
   - Ο μεταλλικός χάρακας έχει πιο ακριβείς υποδιαιρέσεις
   - Ο πλαστικός χάρακας λιώνει από τη ζέστη της λάμας
   - Ο μεταλλικός είναι βαρύτερος και δεν χρειάζεται να τον κρατάς
2. Θέλεις να κόψεις ένα σχήμα σύννεφου σε κόντρα πλακέ 4 mm. Ποιο εργαλείο διαλέγεις;
   - Πριονάκι για καμπύλες (σεγάκι)
   - Κοπίδι με πολλά περάσματα
   - Σιδεροπρίονο με ψιλά δόντια
   - Ψαλίδι για χοντρό χαρτόνι
3. Γιατί σφίγγεις το κομμάτι σε μέγγενη ή με σφιγκτήρα πριν το πριονίσεις ή το τρυπήσεις;
   - Για να μην κινηθεί και να έχεις τα χέρια σου ελεύθερα και μακριά
   - Για να μη χαραχτεί η επιφάνεια του πάγκου από το εργαλείο
   - Για να κόβει πιο γρήγορα το εργαλείο και να τελειώνεις νωρίτερα
   - Γιατί το ζητά ο κανονισμός, χωρίς ιδιαίτερο λόγο
4. Πότε φοράς **γυαλιά προστασίας** στο εργαστήριο;
   - Όταν πριονίζεις, τρυπάς, λιμάρεις ή τρίβεις
   - Μόνο όταν δουλεύεις με ηλεκτρικά εργαλεία
   - Μόνο αν φοράς ήδη γυαλιά οράσεως
   - Μόνο όταν μετράς και χαράζεις με μολύβι
5. Μια σταγόνα θερμόκολλα έπεσε στο χέρι σου. Τι κάνεις πρώτα;
   - Κρύο τρεχούμενο νερό, χωρίς να τραβήξεις την κόλλα
   - Τραβάς αμέσως την κόλλα πριν κρυώσει
   - Βάζεις πάγο απευθείας πάνω στο έγκαυμα
   - Βάζεις αμέσως βούτυρο ή κάποια αλοιφή για εγκαύματα
6. Γιατί μια λάμα που δεν κόβει καλά είναι **πιο** επικίνδυνη από μια κοφτερή;
   - Πατάς πιο δυνατά, κι όταν γλιστρήσει, γλιστρά με δύναμη
   - Γιατί σπάει πιο εύκολα και πετάγεται στα μάτια
   - Δεν είναι πιο επικίνδυνη, απλώς είναι πιο αργή
   - Γιατί σκουριάζει και μολύνει τις μικρές πληγές στα χέρια
7. Θέλεις να αλλάξεις τρυπάνι σε ένα ηλεκτρικό δράπανο. Τι κάνεις πρώτα;
   - Βγάζεις το φις από την πρίζα
   - Πατάς τον διακόπτη να σβήσει
   - Περιμένεις να κρυώσει το μοτέρ
   - Βάζεις γάντια για να μην κοπείς
8. Έκοψες ελαφρά το δάχτυλό σου με χαρτόνι. Δεν τρέχει σχεδόν καθόλου αίμα. Τι κάνεις;
   - Το λες στον καθηγητή, όσο μικρό κι αν είναι
   - Συνεχίζεις τη δουλειά, αφού είναι κάτι ασήμαντο
   - Πηγαίνεις σπίτι σου χωρίς να το πεις σε κανέναν
   - Το τυλίγεις με χαρτοταινία και το ξεχνάς

## Ασκήσεις

1. Ποιο πριόνι χειρός, με πολύ ψιλά δόντια, χρησιμοποιείς για να κόψεις μέταλλο ή πλαστικό σωλήνα;
2. Γιατί ο κανόνας λέει να κόβεις πάντα «μακριά από το σώμα σου» και με τα δάχτυλα πίσω από τη λάμα;
3. Ο πίνακας δείχνει το βιβλίο συμβάντων ενός σχολικού εργαστηρίου Τεχνολογίας για ένα τρίμηνο (φανταστικά στοιχεία για την άσκηση).

   Μικροτραυματισμοί που καταγράφηκαν σε ένα τρίμηνο, ανά είδος. Φανταστικά στοιχεία.

   | Είδος συμβάντος | Πόσες φορές |
   | --- | --- |
   | Κόψιμο με κοπίδι | $7$ |
   | Έγκαυμα από θερμόκολλα | $4$ |
   | Σκλήθρα από ξύλο | $3$ |
   | Χτύπημα με σφυρί | $2$ |
   | Ρίνισμα στο μάτι | $0$ |

   α) Ποιο είδος συμβάντος έγινε πιο συχνά;
   β) Τι ποσοστό των συμβάντων ήταν εγκαύματα;
   γ) Ποιο μέτρο εξηγεί πιθανότατα το μηδέν στη στήλη «ρίνισμα στο μάτι»;
4. Λίγα λεπτά πριν χτυπήσει το κουδούνι, ο διπλανός σου κρατά το ξύλο με το χέρι στον πάγκο και πριονίζει γρήγορα για να τελειώσει. Τα γυαλιά του είναι στο κεφάλι. Τι θα έκανες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/technology/tools-and-safety
