# Η τεχνολογία στην ιστορία

> Από το εργαλείο από πέτρα στον ατμό και στο τσιπ: εφευρέσεις που άλλαξαν τη ζωή.

Τεχνολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/technology/technology-through-history

## Τι θα μάθεις

- Να τοποθετείς σε σειρά μεγάλους σταθμούς της τεχνολογίας, από τα πρώτα εργαλεία από πέτρα ως το τσιπ και τον Παγκόσμιο Ιστό.
- Να εξηγείς πώς μια εφεύρεση άλλαξε τη ζωή, την εργασία και την οικονομία των ανθρώπων.
- Να αναγνωρίζεις ότι κάθε τεχνολογία έχει και παρενέργειες: στο περιβάλλον, στην εργασία, στην υγεία.
- Να συγκρίνεις δύο λύσεις της ίδιας ανάγκης από διαφορετικές εποχές με πραγματικά στοιχεία.

## Μια πέτρα που κόβει

Το 2015 μια ομάδα αρχαιολόγων δημοσίευσε στο περιοδικό *Nature* μια ανακάλυψη από τη Λομέκουι της Κένυας: πέτρες που κάποιος είχε χτυπήσει επίτηδες για να βγάλει κοφτερές φλούδες. Ήταν περίπου **3,3 εκατομμυρίων ετών**, παλαιότερες από το ίδιο το γένος *Homo*. Τα πρώτα εργαλεία είναι λοιπόν πιο παλιά από τους ανθρώπους όπως τους ξέρουμε.

Από εκείνη την πέτρα ως το κινητό στην τσέπη σου η τεχνολογία δεν προχώρησε με σταθερό βήμα. Για εκατομμύρια χρόνια άλλαζε ελάχιστα. Τα τελευταία 250 χρόνια άλλαξε περισσότερο απ' ό,τι σε όλη την προηγούμενη ιστορία.

## Οι μεγάλοι σταθμοί

| Εποχή                     | Τι άλλαξε                                     | Τι έγινε δυνατό                                 |
| ------------------------- | --------------------------------------------- | ----------------------------------------------- |
| Εργαλεία από πέτρα, φωτιά | κόβω, σπάω, ζεσταίνομαι, μαγειρεύω            | κυνήγι, επιβίωση στο κρύο                       |
| Γεωργία και μέταλλα       | καλλιέργεια, ζώα, χαλκός, ορείχαλκος, σίδηρος | μόνιμα χωριά, πόλεις, εμπόριο                   |
| Αρχαίοι μηχανικοί         | τροχός, υδραγωγεία, γρανάζια, μοχλοί          | μεγάλα έργα, μέτρηση του χρόνου και του ουρανού |
| Τυπογραφία                | κινητά στοιχεία                               | φτηνό βιβλίο, διάδοση της γνώσης                |
| Βιομηχανική επανάσταση    | ατμομηχανή, εργοστάσιο, σιδηρόδρομος          | μαζική παραγωγή, πόλεις με εργοστάσια           |
| Ηλεκτρισμός και μεταφορές | λάμπα, μοτέρ, αυτοκίνητο, αεροπλάνο           | φως τη νύχτα, γρήγορα ταξίδια                   |
| Ψηφιακή εποχή             | τρανζίστορ, τσιπ, υπολογιστής, διαδίκτυο      | πληροφορία παντού και αμέσως                    |

Η Ελλάδα έχει τη δική της θέση σε αυτή την ιστορία. Το **Ευπαλίνειο όρυγμα** στη Σάμο, ένα τούνελ υδραγωγείου μήκους $1036$ m, σκάφτηκε τον 6ο αιώνα π.Χ. **από τις δύο άκρες ταυτόχρονα**, και τα δύο συνεργεία συναντήθηκαν σχεδόν στη μέση. Ο **Μηχανισμός των Αντικυθήρων**, από τα τέλη του 2ου αιώνα π.Χ., έχει περίπου 30 ορατά χάλκινα γρανάζια και υπολόγιζε τις θέσεις του Ήλιου και της Σελήνης και τις εκλείψεις.

*Μέσα στο Ευπαλίνειο όρυγμα στη Σάμο. Τα τοιχώματα είναι ο ίδιος ο βράχος, σκαμμένος με το χέρι. Ο επισκέπτης με το κράνος δείχνει πόσο στενό και χαμηλό είναι το τούνελ.*

*Το μεγαλύτερο κομμάτι του Μηχανισμού των Αντικυθήρων, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας. Στη μέση φαίνεται ένα μεγάλο χάλκινο γρανάζι με τέσσερις ακτίνες. Τα περισσότερα από τα υπόλοιπα γρανάζια κρύβονται μέσα στη σκουριά των αιώνων.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον τροχό στον Ιστό*

## Η τεχνολογία αλλάζει την κοινωνία

Μια εφεύρεση δεν αλλάζει μόνο το αντικείμενο. Αλλάζει τον τρόπο που ζουν οι άνθρωποι.

- Η **τυπογραφία** έκανε το βιβλίο φτηνό. Περισσότεροι έμαθαν να διαβάζουν, και οι ιδέες ταξίδευαν πιο γρήγορα από ποτέ.
- Η **ατμομηχανή** έβγαλε την παραγωγή από το σπίτι και το εργαστήρι και την έβαλε στο **εργοστάσιο**. Οι άνθρωποι μετακόμισαν από τα χωριά στις πόλεις.
- Ο **ηλεκτρικός φωτισμός** έκανε τη νύχτα χρήσιμη: δουλειά, διάβασμα, βάρδιες.
- Το **κινητό** έκανε την επικοινωνία στιγμιαία, αλλά έφερε και νέα προβλήματα, από τα ηλεκτρονικά απόβλητα ως τον χρόνο μπροστά στην οθόνη.

Και η κοινωνία αλλάζει την τεχνολογία. Μια ανάγκη ή ένας νόμος σπρώχνει την εφεύρεση: η ανάγκη να αντλείται νερό από τα ορυχεία έφερε τις πρώτες ατμομηχανές, και οι κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ενέργεια έβγαλαν σιγά σιγά από την αγορά τις λάμπες πυρακτώσεως.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε τεχνολογία έχει **δύο όψεις**: λύνει ένα πρόβλημα και συχνά δημιουργεί άλλο. Το αυτοκίνητο έφερε ελευθερία μετακίνησης, αλλά και ατυχήματα, καυσαέρια και μποτιλιαρίσματα. Όταν αξιολογείς μια τεχνολογία, ρωτάς:
>
> 1. Ποια ανάγκη καλύπτει, και για ποιους;
> 2. Τι κοστίζει: σε χρήμα, ενέργεια, υλικά;
> 3. Ποιες **παρενέργειες** έχει στο περιβάλλον, στην εργασία, στην υγεία;

> **Πρόσεχε**
>
> Οι εφευρέσεις σπάνια έχουν έναν μόνο «πατέρα» και μία ημερομηνία. Τη λάμπα πυρακτώσεως τη βελτίωναν για δεκαετίες πολλοί εφευρέτες πριν από τον Έντισον (1879). Ο τροχός εμφανίστηκε σε διάφορα μέρη σε κοντινές εποχές. Όταν διαβάζεις «ο Χ εφηύρε το Υ», σκέψου ότι συνήθως είναι το τελευταίο βήμα μιας μεγάλης σκάλας.

> **Θυμήσου**
>
> - Τα παλαιότερα γνωστά εργαλεία από πέτρα: περίπου **3,3 εκατομμύρια χρόνια**.
> - Τροχός **περίπου 3500 π.Χ.** · Ευπαλίνειο **6ος αιώνας π.Χ.** · Μηχανισμός των Αντικυθήρων **τέλη 2ου αιώνα π.Χ.**
> - Τυπογραφία **περίπου 1450** · ατμομηχανή του Βατ **1769** · αεροπλάνο **1903** · τρανζίστορ **1947** · Παγκόσμιος Ιστός **1991**.
> - Η τεχνολογία αλλάζει την κοινωνία, και η κοινωνία την τεχνολογία. Κάθε λύση έχει και παρενέργειες.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια λάμπα πυρακτώσεως 60 W και μια λάμπα LED 9 W δίνουν περίπου το ίδιο φως. Αν ανάβουν 4 ώρες τη μέρα για έναν χρόνο, πόση ενέργεια ξοδεύει η καθεμιά, και πόσο λιγότερη ξοδεύει η LED;

1. Ώρες λειτουργίας τον χρόνο: $4 \times 365 = 1460$ ώρες.
2. Πυρακτώσεως: $60 \text{ W} \times 1460 \text{ h} = 87\,600$ Wh, δηλαδή περίπου $88$ kWh.
3. LED: $9 \text{ W} \times 1460 \text{ h} = 13\,140$ Wh, δηλαδή περίπου $13$ kWh.
4. Η LED ξοδεύει $13 : 88 \approx 0{,}15$ της ενέργειας, δηλαδή περίπου **85% λιγότερη**. Ταιριάζει με το «τουλάχιστον 75% λιγότερη» που δίνει το Υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ. Η διαφορά πήγαινε σε θερμότητα: τη χαμένη έξοδο της παλιάς λάμπας.

### Παράδειγμα 2: Αξιολόγησε την τυπογραφία με τις τρεις ερωτήσεις της βασικής ιδέας.

1. **Ανάγκη:** αντίγραφα κειμένων. Πριν, κάθε βιβλίο το αντέγραφε με το χέρι ένας γραφέας, για μήνες. Τα βιβλία ήταν σπάνια και ακριβά, για λίγους.
2. **Κόστος:** μεγάλη αρχική επένδυση σε πρέσα και μεταλλικά στοιχεία. Μετά όμως κάθε επιπλέον αντίτυπο κόστιζε ελάχιστα: το κόστος μοιράζεται σε πολλά αντίτυπα.
3. **Παρενέργειες:** οι γραφείς έχασαν τη δουλειά τους. Μαζί με τη γνώση διαδίδονταν πιο εύκολα και φήμες ή ψέματα — ένα πρόβλημα που ξαναβλέπουμε σήμερα με το διαδίκτυο.

## Το έργο σου: η βιογραφία ενός αντικειμένου

Διάλεξε μια ανάγκη που έχεις κάθε μέρα: φως, γραφή, μεταφορά νερού, μέτρηση του χρόνου, ακρόαση μουσικής. Βρες **πέντε σταθμούς** της, από τον πιο παλιό στον πιο καινούριο (για το φως: δαδί, λυχνάρι, κερί, λάμπα πυρακτώσεως, LED). Φτιάξε μια **χρονογραμμή** σε μια λωρίδα χαρτονιού, με μια μικρή ζωγραφιά και μία πρόταση για τον καθένα: τι άλλαξε σε σχέση με τον προηγούμενο, και τι νέο πρόβλημα έφερε. Γράψε κάτω από κάθε ημερομηνία **πού** τη βρήκες.

## Ερωτήσεις

1. Πόσο παλιά είναι τα παλαιότερα γνωστά εργαλεία από πέτρα;
   - Περίπου 3,3 εκατομμύρια χρόνια
   - Περίπου 10.000 χρόνια
   - Περίπου 3.500 χρόνια
   - Περίπου 300.000 χρόνια, όσο και ο άνθρωπος
2. Τι κάνει το Ευπαλίνειο όρυγμα της Σάμου τόσο σημαντικό τεχνολογικά;
   - Σκάφτηκε από τις δύο άκρες και τα συνεργεία συναντήθηκαν
   - Ήταν το πρώτο τούνελ για τρένα στην Ευρώπη
   - Ανοίχτηκε με εκρηκτικά σε λίγες μόνο εβδομάδες
   - Είχε μέσα του γρανάζια που μετρούσαν πόσο νερό περνούσε
3. Τι υπολόγιζε ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων;
   - Τις θέσεις του Ήλιου και της Σελήνης και τις εκλείψεις
   - Το βάθος της θάλασσας κάτω από το καράβι
   - Το βάρος του φορτίου που σήκωνε ένας γερανός στο λιμάνι
   - Την ταχύτητα του ανέμου πάνω στα πανιά
4. Ποια ήταν η πιο σημαντική συνέπεια της τυπογραφίας με κινητά στοιχεία;
   - Τα βιβλία έγιναν φτηνά και η γνώση διαδόθηκε
   - Τα βιβλία έγιναν πιο όμορφα από τα χειρόγραφα
   - Οι άνθρωποι σταμάτησαν να γράφουν με το χέρι
   - Εμφανίστηκαν για πρώτη φορά στον κόσμο βιβλία
5. Πώς άλλαξε η ατμομηχανή τον τόπο όπου δούλευαν οι άνθρωποι;
   - Η παραγωγή μεταφέρθηκε από το σπίτι στο εργοστάσιο
   - Οι άνθρωποι άρχισαν να δουλεύουν από το σπίτι τους
   - Οι πόλεις άδειασαν και ο κόσμος γύρισε στα χωριά
   - Οι αγρότες άρχισαν να οργώνουν με ατμομηχανές
6. Ποια σειρά είναι η σωστή, από το παλαιότερο στο νεότερο;
   - Τυπογραφία, ατμομηχανή του Βατ, αεροπλάνο, τρανζίστορ
   - Ατμομηχανή του Βατ, τυπογραφία, τρανζίστορ, αεροπλάνο
   - Τυπογραφία, αεροπλάνο, ατμομηχανή του Βατ, τρανζίστορ
   - Αεροπλάνο, τυπογραφία, τρανζίστορ, ατμομηχανή του Βατ
7. Ποιο από τα παρακάτω είναι **παρενέργεια** του αυτοκινήτου και όχι η ανάγκη που καλύπτει;
   - Τα καυσαέρια στις πόλεις
   - Η γρήγορη μετακίνηση
   - Η μεταφορά εμπορευμάτων
   - Το ταξίδι με οικογένεια
8. Ένα βιβλίο γράφει «Ο Έντισον εφηύρε τη λάμπα το 1879». Τι πρέπει να έχεις στο μυαλό σου;
   - Πολλοί την είχαν βελτιώσει πριν, κι εκείνος έκανε ένα κρίσιμο βήμα
   - Πριν από το 1879 κανείς δεν είχε δοκιμάσει να φτιάξει ηλεκτρικό φως
   - Η ημερομηνία είναι σίγουρα λάθος, γιατί η λάμπα είναι αρχαία
   - Η λάμπα του 1879 είναι ίδια με τη λάμπα LED που έχουμε σήμερα

## Ασκήσεις

1. Ποια χρονιά πήρε ο Τζέιμς Βατ δίπλωμα για τη βελτιωμένη ατμομηχανή του;
2. Το κινητό τηλέφωνο έχει «δύο όψεις», όπως κάθε τεχνολογία. Ποιες είναι;
3. Ο πίνακας συγκρίνει τρία είδη λαμπτήρων που δίνουν περίπου το ίδιο φως.

   Τυπικές στρογγυλεμένες τιμές για λαμπτήρα οικιακής χρήσης. Η διάρκεια ζωής LED (25 φορές της πυρακτώσεως) κατά το Υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ.

   | Λαμπτήρας | Ισχύς | Διάρκεια ζωής |
   | --- | --- | --- |
   | Πυρακτώσεως | $60$ W | $1000$ ώρες |
   | Αλογόνου | $43$ W | $2000$ ώρες |
   | LED | $9$ W | $25\,000$ ώρες |

   α) Πόσες λάμπες πυρακτώσεως καις στον χρόνο που κρατά μία LED;
   β) Πόσες φορές λιγότερη ισχύ θέλει η LED από την πυρακτώσεως;
   γ) Ποιος λαμπτήρας βγάζει την περισσότερη ανεπιθύμητη θερμότητα;
4. Το σχολείο σου ετοιμάζει μια μικρή έκθεση «Η τεχνολογία που άλλαξε τον κόσμο» και έχει χώρο για ένα μόνο έκθεμα. Ποια εφεύρεση της ενότητας θα διάλεγες, και πώς θα το υποστήριζες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/technology/technology-through-history
