# Κατασκευές που στέκονται

> Φορτία, θλίψη και εφελκυσμός, και γιατί το τρίγωνο δεν παραμορφώνεται.

Τεχνολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/technology/structures

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τα μόνιμα από τα κινητά φορτία μιας κατασκευής.
- Να αναγνωρίζεις ποια μέλη μιας κατασκευής θλίβονται και ποια εφελκύονται, και τι παθαίνει ένα δοκάρι που κάμπτεται.
- Να εξηγείς γιατί το τρίγωνο δεν παραμορφώνεται και πώς μια διαγώνιος σταθεροποιεί ένα πλαίσιο.
- Να ξεχωρίζεις συμπαγείς κατασκευές, πλαίσια και κελύφη, και να βελτιώνεις μια κατασκευή που λυγίζει ή ανατρέπεται.

## Ένα φύλλο χαρτί που σηκώνει βιβλίο

Βάλε ένα φύλλο A4 σαν γέφυρα ανάμεσα σε δύο βιβλία, και ακούμπησε πάνω του ένα μολύβι. Το χαρτί λυγίζει και το μολύβι πέφτει. Τώρα δίπλωσε το ίδιο φύλλο σε **ακορντεόν**, με πτυχές κατά μήκος, και ξαναδοκίμασε. Σηκώνει το μολύβι, και ίσως και μια κασετίνα. Το υλικό είναι το ίδιο, η ποσότητα η ίδια. Άλλαξε μόνο το **σχήμα**.

Αυτό είναι το κεντρικό μάθημα των κατασκευών: η αντοχή δεν εξαρτάται μόνο από το υλικό, αλλά και από το **πώς το τοποθετείς**.

## Φορτία

Κάθε κατασκευή, από ένα ράφι ως μια γέφυρα, σηκώνει **φορτία**:

- **Μόνιμα** φορτία: το δικό της βάρος, που είναι πάντα εκεί. Ο Πύργος του Άιφελ (1889) έχει περίπου 7.300 τόνους σίδερο μόνο στον μεταλλικό σκελετό του.
- **Κινητά** φορτία: ό,τι έρχεται και φεύγει. Άνθρωποι, αυτοκίνητα, βιβλία σε ένα ράφι, ο **άνεμος**, το χιόνι, ένας σεισμός.

Ένας μηχανικός σχεδιάζει για το **χειρότερο** φορτίο που μπορεί να έρθει, και αφήνει και **περιθώριο ασφαλείας**. Ένα ράφι για βιβλία δεν το σχεδιάζεις για τα 3 κιλά που θα έχει σήμερα, αλλά για τα 15 που μπορεί να έχει γεμάτο.

## Πώς «δουλεύει» κάθε μέλος

Τα κομμάτια μιας κατασκευής λέγονται **μέλη**. Κάτω από φορτίο, κάθε μέλος δέχεται μια **καταπόνηση**:

| Καταπόνηση     | Τι γίνεται στο μέλος                               | Παράδειγμα                                      |
| -------------- | -------------------------------------------------- | ----------------------------------------------- |
| **Θλίψη**      | σπρώχνεται, πάει να κοντύνει                       | το πόδι μιας καρέκλας, μια κολόνα               |
| **Εφελκυσμός** | τραβιέται, πάει να μακρύνει                        | το σχοινί μιας κούνιας, τα καλώδια μιας γέφυρας |
| **Κάμψη**      | λυγίζει: η πάνω πλευρά θλίβεται, η κάτω εφελκύεται | ένα ράφι, ένας βατήρας                          |
| **Στρέψη**     | στρίβει                                            | ένα κατσαβίδι όταν βιδώνεις                     |
| **Διάτμηση**   | δύο δυνάμεις πάνε να το κόψουν σαν ψαλίδι          | το καρφί που κρατά δύο σανίδες                  |

Η **Γέφυρα Ρίου–Αντιρρίου** (2004) τα δείχνει καθαρά. Το καλωδιωτό τμήμα της έχει μήκος 2.252 m. Το κατάστρωμα κρέμεται από **καλώδια** που **εφελκύονται**, και τα καλώδια δένουν σε τέσσερις **πυλώνες** που **θλίβονται** προς τα κάτω. Κάθε υλικό μπαίνει εκεί όπου δουλεύει καλύτερα: χαλύβδινα συρματόσχοινα στον εφελκυσμό, οπλισμένο σκυρόδεμα στη θλίψη.

*Η Γέφυρα Ρίου–Αντιρρίου από το Ρίο. Μέτρησε τους τέσσερις πυλώνες. Τα καλώδια τεντώνονται από το βάρος του καταστρώματος (εφελκυσμός), και οι πυλώνες που τα κρατούν σπρώχνονται προς τα κάτω (θλίψη).*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Θλίβεται ή εφελκύεται;*

## Γιατί το τρίγωνο

Φτιάξε ένα τετράγωνο από τέσσερα καλαμάκια ενωμένα με πινέζες στις γωνίες. Σπρώξε μια γωνία: γίνεται **πλάγιο**, ένα παραλληλόγραμμο, και τελικά πέφτει. Φτιάξε τώρα ένα **τρίγωνο** με τον ίδιο τρόπο. Δεν αλλάζει σχήμα, όσο κι αν το σπρώξεις, χωρίς να λυγίσει ή να σπάσει ένα καλαμάκι.

Ο λόγος είναι γεωμετρικός: με τρία δοσμένα μήκη πλευρών φτιάχνεται **ένα μόνο** τρίγωνο. Με τέσσερα δοσμένα μήκη φτιάχνονται άπειρα τετράπλευρα. Γι' αυτό βάζουμε μια **διαγώνιο** στα τετράγωνα πλαίσια: τα χωρίζει σε δύο τρίγωνα. Τη βλέπεις στις πόρτες από σανίδες, στους γερανούς, στις σκαλωσιές, και παντού στον Πύργο του Άιφελ.

*Ο σκελετός ενός ποδιού του Πύργου του Άιφελ. Ψάξε τις διαγώνιες ράβδους που σχηματίζουν Χ: χωρίζουν κάθε ορθογώνιο πλαίσιο σε τρίγωνα, για να μην παραμορφώνεται. Ανάμεσά τους ανεβαίνει μια σκάλα για τους επισκέπτες.*

## Τρία είδη κατασκευών

- **Συμπαγείς:** σηκώνουν το φορτίο με τη μάζα τους. Ένας πέτρινος τοίχος, ένα φράγμα, μια πυραμίδα. Γερές, αλλά βαριές και με πολύ υλικό.
- **Πλαίσια (σκελετοί):** μέλη ενωμένα σε τρίγωνα. Ο Πύργος του Άιφελ, ένα ποδήλατο, ένας γερανός. Πολλή αντοχή με λίγο υλικό.
- **Κελύφη:** ένα λεπτό, καμπυλωτό «δέρμα» που μοιράζει το φορτίο σε όλη του την επιφάνεια. Ένα αυγό, ένα κράνος, ένα κουτάκι αναψυκτικού.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η κατασκευή έχει πρόβλημα. Τι κάνεις;*

> **Κλειδί**
>
> Μια κατασκευή στέκεται όταν **κάθε μέλος της αντέχει την καταπόνηση που του πέφτει** και **όλη μαζί δεν ανατρέπεται**. Τρία εργαλεία του σχεδιαστή: το **τρίγωνο** για να μην παραμορφώνεται ένα πλαίσιο, το **σχήμα της διατομής** (πτυχές, κανάλια, σωλήνες) για να μη λυγίζει ένα μέλος, και η **φαρδιά βάση** για να μην πέφτει.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα σχοινιά, τα καλώδια και τα χαρτιά δουλεύουν **μόνο** στον εφελκυσμό. Ένα σχοινί δεν μπορείς να το «σπρώξεις»: λυγίζει αμέσως. Αν στο σχέδιό σου ένα μέλος πρέπει να θλίβεται, μην το φτιάξεις από κλωστή ή από λεπτή λωρίδα χαρτιού.

> **Θυμήσου**
>
> - **Μόνιμα** φορτία: το ίδιο βάρος. **Κινητά:** άνθρωποι, αντικείμενα, άνεμος, χιόνι.
> - **Θλίψη** = ζούληγμα, **εφελκυσμός** = τέντωμα, **κάμψη** = πάνω θλίψη, κάτω εφελκυσμός.
> - Το **τρίγωνο** δεν παραμορφώνεται. Μια **διαγώνιος** σταθεροποιεί ένα τετράγωνο πλαίσιο.
> - **Συμπαγείς** κατασκευές, **πλαίσια**, **κελύφη**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια κούνια παιδικής χαράς έχει ένα οριζόντιο δοκάρι στην κορυφή, στηριγμένο σε δύο ζευγάρια ποδιών σε σχήμα Α, και δύο αλυσίδες με το κάθισμα. Τι καταπόνηση δέχεται κάθε μέλος όταν κάθεται ένα παιδί;

1. **Αλυσίδες:** το κάθισμα τις τραβά προς τα κάτω. **Εφελκυσμός.** Γι' αυτό μπορούν να είναι αλυσίδες και όχι ράβδοι.
2. **Οριζόντιο δοκάρι:** οι αλυσίδες κρέμονται από τη μέση του, ενώ στηρίζεται στις άκρες. **Κάμψη**: η πάνω πλευρά θλίβεται, η κάτω εφελκύεται.
3. **Πόδια:** σηκώνουν το δοκάρι και σπρώχνονται προς το έδαφος. **Θλίψη.**
4. Και το σχήμα Α; Δύο πόδια ανοιχτά και η οριζόντια ράβδος ανάμεσά τους σχηματίζουν **τρίγωνο**, γι' αυτό η κούνια δεν γέρνει όταν το παιδί αιωρείται μπρος-πίσω. Και η φαρδιά βάση του Α την κρατά να μην ανατρέπεται.

### Παράδειγμα 2: Μια ομάδα δοκιμάζει τρεις γέφυρες από ένα φύλλο A4, με άνοιγμα 20 cm, βάζοντας κέρματα των 10 λεπτών στη μέση ως να πέσουν (φανταστικά αποτελέσματα): επίπεδο φύλλο 2 κέρματα, φύλλο διπλωμένο σε κανάλι Π 25 κέρματα, φύλλο σε ακορντεόν 60 κέρματα. Τι συμπεραίνουν;

1. Και οι τρεις έχουν **το ίδιο υλικό** και **την ίδια μάζα** χαρτιού. Η διαφορά είναι μόνο στο σχήμα της διατομής.
2. Το επίπεδο φύλλο είναι πολύ λεπτό: στην κάμψη, η πάνω και η κάτω πλευρά του είναι σχεδόν στο ίδιο σημείο, και λυγίζει αμέσως.
3. Το κανάλι και το ακορντεόν «σηκώνουν» χαρτί σε **ύψος**: έτσι η πάνω και η κάτω πλευρά απέχουν, και η κατασκευή αντιστέκεται πολύ περισσότερο στην κάμψη. Το ακορντεόν, με πολλές πτυχές, έβγαλε **30 φορές** την αντοχή του επίπεδου φύλλου.
4. Συμπέρασμα για το έργο τους: πριν προσθέσουν υλικό, δοκιμάζουν να αλλάξουν το σχήμα. Γι' αυτό οι λαμαρίνες στις στέγες είναι κυματιστές και το χαρτόνι των κουτιών έχει κυματιστή στρώση μέσα.

## Το έργο σου: η γέφυρα από χαρτί

Με **δύο φύλλα A4** και λίγη χαρτοταινία, φτιάξε μια γέφυρα που καλύπτει **άνοιγμα 20 cm** ανάμεσα σε δύο στοίβες βιβλία. Πριν τη φτιάξεις, σκίτσαρε τρεις ιδέες και γράψε ποια μέλη θα θλίβονται και ποια θα εφελκύονται. Δοκίμασέ τη βάζοντας κέρματα ή ένα μικρό κύπελλο που γεμίζεις σιγά σιγά με άμμο ή ρύζι στη μέση, και ζύγισε το φορτίο όταν καταρρεύσει. Γράψε τον λόγο **φορτίο / βάρος γέφυρας**: η καλύτερη γέφυρα δεν είναι αυτή που σηκώνει περισσότερο, αλλά αυτή που σηκώνει περισσότερο **για το βάρος της**.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω είναι **κινητό** φορτίο για μια γέφυρα;
   - Τα αυτοκίνητα που περνούν
   - Το βάρος του καταστρώματος
   - Το βάρος των πυλώνων
   - Το βάρος της άσφαλτου
2. Το σχοινί ενός γερανού σηκώνει ένα φορτίο. Τι καταπόνηση δέχεται;
   - Εφελκυσμό: τεντώνεται
   - Θλίψη: ζουλιέται
   - Στρέψη: στρίβει
   - Κάμψη: λυγίζει
3. Ένα ράφι λυγίζει από τα βιβλία. Τι συμβαίνει στην **πάνω** πλευρά του;
   - Θλίβεται, ενώ η κάτω πλευρά εφελκύεται
   - Εφελκύεται, ενώ η κάτω πλευρά θλίβεται
   - Δεν δέχεται καμία καταπόνηση
   - Στρίβει γύρω από τον εαυτό της
4. Γιατί ένα τρίγωνο από ράβδους δεν αλλάζει σχήμα, ενώ ένα τετράγωνο γέρνει;
   - Με τρία δοσμένα μήκη πλευρών φτιάχνεται μόνο ένα τρίγωνο
   - Το τρίγωνο έχει λιγότερο βάρος από το τετράγωνο
   - Οι γωνίες του τριγώνου είναι πάντα ορθές
   - Το τρίγωνο έχει περισσότερες ενώσεις από το τετράγωνο
5. Μια ξύλινη πόρτα αποθήκης από σανίδες «κρεμάει» και γέρνει. Τι βάζεις για να τη σταθεροποιήσεις;
   - Μια διαγώνια σανίδα από γωνία σε γωνία
   - Μια δεύτερη οριζόντια σανίδα στη μέση
   - Ένα βαρύτερο πόμολο στην άκρη της
   - Μια στρώση μπογιά σε όλη την επιφάνεια
6. Ποιο από αυτά είναι κατασκευή τύπου **κελύφους**;
   - Ένα κράνος ποδηλάτου
   - Ένας πέτρινος τοίχος
   - Ο Πύργος του Άιφελ
   - Ένας γερανός οικοδομής
7. Ο ψηλός, στενός πύργος σου από καλαμάκια ανατρέπεται όταν φυσάει. Ποια αλλαγή βοηθά περισσότερο;
   - Φαρδύτερη βάση και λίγο βάρος χαμηλά
   - Λίγο βάρος στην κορυφή του πύργου
   - Περισσότερο ύψος για να «κόβει» τον αέρα
   - Λεπτότερα καλαμάκια για να είναι ελαφρύς
8. Στη Γέφυρα Ρίου–Αντιρρίου, ποια μέλη δέχονται κυρίως **θλίψη**;
   - Οι πυλώνες
   - Τα καλώδια
   - Τα κάγκελα
   - Η άσφαλτος

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τρία είδη κατασκευών, ανάλογα με τον τρόπο που σηκώνουν το φορτίο τους;
2. Γιατί ο σκελετός ενός ποδηλάτου έχει σχήμα από τρίγωνα, και οι σωλήνες του είναι κούφιοι αντί για συμπαγείς ράβδους;
3. Τρεις ομάδες έφτιαξαν πύργους από καλαμάκια ύψους $40$ cm και τους φόρτωσαν από την κορυφή ως να καταρρεύσουν.

   Αποτελέσματα δοκιμής τριών πύργων από καλαμάκια (φανταστικά στοιχεία για την άσκηση).

   | Πύργος | Σχήμα πλαισίου | Βάρος πύργου | Φορτίο κατάρρευσης |
   | --- | --- | --- | --- |
   | Α | τετράγωνα χωρίς διαγώνιους | $40$ g | $200$ g |
   | Β | τετράγωνα με διαγώνιους | $50$ g | $1000$ g |
   | Γ | τρίγωνα, βάση διπλάσια | $60$ g | $1500$ g |

   α) Ποιος πύργος σήκωσε το μεγαλύτερο φορτίο;
   β) Πόσες φορές το βάρος του σήκωσε ο πύργος Β;
   γ) Ποια αλλαγή από τον Α στον Β πενταπλασίασε την αντοχή;
4. Φτιάχνεις ένα ράφι από χαρτόνι για τα βιβλία του γραφείου σου, και σε δύο μέρες έχει λυγίσει στη μέση. Δεν έχεις άλλο υλικό εκτός από χαρτόνι και κόλλα. Τι θα έκανες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/technology/structures
