Κατασκευές που στέκονται
Φορτία, θλίψη και εφελκυσμός, και γιατί το τρίγωνο δεν παραμορφώνεται.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τα μόνιμα από τα κινητά φορτία μιας κατασκευής.
- Να αναγνωρίζεις ποια μέλη μιας κατασκευής θλίβονται και ποια εφελκύονται, και τι παθαίνει ένα δοκάρι που κάμπτεται.
- Να εξηγείς γιατί το τρίγωνο δεν παραμορφώνεται και πώς μια διαγώνιος σταθεροποιεί ένα πλαίσιο.
- Να ξεχωρίζεις συμπαγείς κατασκευές, πλαίσια και κελύφη, και να βελτιώνεις μια κατασκευή που λυγίζει ή ανατρέπεται.
Ένα φύλλο χαρτί που σηκώνει βιβλίο
Βάλε ένα φύλλο A4 σαν γέφυρα ανάμεσα σε δύο βιβλία, και ακούμπησε πάνω του ένα μολύβι. Το χαρτί λυγίζει και το μολύβι πέφτει. Τώρα δίπλωσε το ίδιο φύλλο σε ακορντεόν, με πτυχές κατά μήκος, και ξαναδοκίμασε. Σηκώνει το μολύβι, και ίσως και μια κασετίνα. Το υλικό είναι το ίδιο, η ποσότητα η ίδια. Άλλαξε μόνο το σχήμα.
Αυτό είναι το κεντρικό μάθημα των κατασκευών: η αντοχή δεν εξαρτάται μόνο από το υλικό, αλλά και από το πώς το τοποθετείς.
Φορτία
Κάθε κατασκευή, από ένα ράφι ως μια γέφυρα, σηκώνει φορτία:
- Μόνιμα φορτία: το δικό της βάρος, που είναι πάντα εκεί. Ο Πύργος του Άιφελ (1889) έχει περίπου 7.300 τόνους σίδερο μόνο στον μεταλλικό σκελετό του.
- Κινητά φορτία: ό,τι έρχεται και φεύγει. Άνθρωποι, αυτοκίνητα, βιβλία σε ένα ράφι, ο άνεμος, το χιόνι, ένας σεισμός.
Ένας μηχανικός σχεδιάζει για το χειρότερο φορτίο που μπορεί να έρθει, και αφήνει και περιθώριο ασφαλείας. Ένα ράφι για βιβλία δεν το σχεδιάζεις για τα 3 κιλά που θα έχει σήμερα, αλλά για τα 15 που μπορεί να έχει γεμάτο.
Πώς «δουλεύει» κάθε μέλος
Τα κομμάτια μιας κατασκευής λέγονται μέλη. Κάτω από φορτίο, κάθε μέλος δέχεται μια καταπόνηση:
| Καταπόνηση | Τι γίνεται στο μέλος | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Θλίψη | σπρώχνεται, πάει να κοντύνει | το πόδι μιας καρέκλας, μια κολόνα |
| Εφελκυσμός | τραβιέται, πάει να μακρύνει | το σχοινί μιας κούνιας, τα καλώδια μιας γέφυρας |
| Κάμψη | λυγίζει: η πάνω πλευρά θλίβεται, η κάτω εφελκύεται | ένα ράφι, ένας βατήρας |
| Στρέψη | στρίβει | ένα κατσαβίδι όταν βιδώνεις |
| Διάτμηση | δύο δυνάμεις πάνε να το κόψουν σαν ψαλίδι | το καρφί που κρατά δύο σανίδες |
Η Γέφυρα Ρίου–Αντιρρίου (2004) τα δείχνει καθαρά. Το καλωδιωτό τμήμα της έχει μήκος 2.252 m. Το κατάστρωμα κρέμεται από καλώδια που εφελκύονται, και τα καλώδια δένουν σε τέσσερις πυλώνες που θλίβονται προς τα κάτω. Κάθε υλικό μπαίνει εκεί όπου δουλεύει καλύτερα: χαλύβδινα συρματόσχοινα στον εφελκυσμό, οπλισμένο σκυρόδεμα στη θλίψη.

Γιατί το τρίγωνο
Φτιάξε ένα τετράγωνο από τέσσερα καλαμάκια ενωμένα με πινέζες στις γωνίες. Σπρώξε μια γωνία: γίνεται πλάγιο, ένα παραλληλόγραμμο, και τελικά πέφτει. Φτιάξε τώρα ένα τρίγωνο με τον ίδιο τρόπο. Δεν αλλάζει σχήμα, όσο κι αν το σπρώξεις, χωρίς να λυγίσει ή να σπάσει ένα καλαμάκι.
Ο λόγος είναι γεωμετρικός: με τρία δοσμένα μήκη πλευρών φτιάχνεται ένα μόνο τρίγωνο. Με τέσσερα δοσμένα μήκη φτιάχνονται άπειρα τετράπλευρα. Γι' αυτό βάζουμε μια διαγώνιο στα τετράγωνα πλαίσια: τα χωρίζει σε δύο τρίγωνα. Τη βλέπεις στις πόρτες από σανίδες, στους γερανούς, στις σκαλωσιές, και παντού στον Πύργο του Άιφελ.

Τρία είδη κατασκευών
- Συμπαγείς: σηκώνουν το φορτίο με τη μάζα τους. Ένας πέτρινος τοίχος, ένα φράγμα, μια πυραμίδα. Γερές, αλλά βαριές και με πολύ υλικό.
- Πλαίσια (σκελετοί): μέλη ενωμένα σε τρίγωνα. Ο Πύργος του Άιφελ, ένα ποδήλατο, ένας γερανός. Πολλή αντοχή με λίγο υλικό.
- Κελύφη: ένα λεπτό, καμπυλωτό «δέρμα» που μοιράζει το φορτίο σε όλη του την επιφάνεια. Ένα αυγό, ένα κράνος, ένα κουτάκι αναψυκτικού.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μια κούνια παιδικής χαράς έχει ένα οριζόντιο δοκάρι στην κορυφή, στηριγμένο σε δύο ζευγάρια ποδιών σε σχήμα Α, και δύο αλυσίδες με το κάθισμα. Τι καταπόνηση δέχεται κάθε μέλος όταν κάθεται ένα παιδί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αλυσίδες: το κάθισμα τις τραβά προς τα κάτω. Εφελκυσμός. Γι' αυτό μπορούν να είναι αλυσίδες και όχι ράβδοι.
Οριζόντιο δοκάρι: οι αλυσίδες κρέμονται από τη μέση του, ενώ στηρίζεται στις άκρες. Κάμψη: η πάνω πλευρά θλίβεται, η κάτω εφελκύεται.
Πόδια: σηκώνουν το δοκάρι και σπρώχνονται προς το έδαφος. Θλίψη.
Και το σχήμα Α; Δύο πόδια ανοιχτά και η οριζόντια ράβδος ανάμεσά τους σχηματίζουν τρίγωνο, γι' αυτό η κούνια δεν γέρνει όταν το παιδί αιωρείται μπρος-πίσω. Και η φαρδιά βάση του Α την κρατά να μην ανατρέπεται.
Παράδειγμα 2
Μια ομάδα δοκιμάζει τρεις γέφυρες από ένα φύλλο A4, με άνοιγμα 20 cm, βάζοντας κέρματα των 10 λεπτών στη μέση ως να πέσουν (φανταστικά αποτελέσματα): επίπεδο φύλλο 2 κέρματα, φύλλο διπλωμένο σε κανάλι Π 25 κέρματα, φύλλο σε ακορντεόν 60 κέρματα. Τι συμπεραίνουν;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Και οι τρεις έχουν το ίδιο υλικό και την ίδια μάζα χαρτιού. Η διαφορά είναι μόνο στο σχήμα της διατομής.
Το επίπεδο φύλλο είναι πολύ λεπτό: στην κάμψη, η πάνω και η κάτω πλευρά του είναι σχεδόν στο ίδιο σημείο, και λυγίζει αμέσως.
Το κανάλι και το ακορντεόν «σηκώνουν» χαρτί σε ύψος: έτσι η πάνω και η κάτω πλευρά απέχουν, και η κατασκευή αντιστέκεται πολύ περισσότερο στην κάμψη. Το ακορντεόν, με πολλές πτυχές, έβγαλε 30 φορές την αντοχή του επίπεδου φύλλου.
Συμπέρασμα για το έργο τους: πριν προσθέσουν υλικό, δοκιμάζουν να αλλάξουν το σχήμα. Γι' αυτό οι λαμαρίνες στις στέγες είναι κυματιστές και το χαρτόνι των κουτιών έχει κυματιστή στρώση μέσα.
Το έργο σου: η γέφυρα από χαρτί
Με δύο φύλλα A4 και λίγη χαρτοταινία, φτιάξε μια γέφυρα που καλύπτει άνοιγμα 20 cm ανάμεσα σε δύο στοίβες βιβλία. Πριν τη φτιάξεις, σκίτσαρε τρεις ιδέες και γράψε ποια μέλη θα θλίβονται και ποια θα εφελκύονται. Δοκίμασέ τη βάζοντας κέρματα ή ένα μικρό κύπελλο που γεμίζεις σιγά σιγά με άμμο ή ρύζι στη μέση, και ζύγισε το φορτίο όταν καταρρεύσει. Γράψε τον λόγο φορτίο / βάρος γέφυρας: η καλύτερη γέφυρα δεν είναι αυτή που σηκώνει περισσότερο, αλλά αυτή που σηκώνει περισσότερο για το βάρος της.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι τα τρία είδη κατασκευών, ανάλογα με τον τρόπο που σηκώνουν το φορτίο τους;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τα μόνιμα από τα κινητά φορτία μιας κατασκευής.
- Να αναγνωρίζεις ποια μέλη μιας κατασκευής θλίβονται και ποια εφελκύονται, και τι παθαίνει ένα δοκάρι που κάμπτεται.
- Να εξηγείς γιατί το τρίγωνο δεν παραμορφώνεται και πώς μια διαγώνιος σταθεροποιεί ένα πλαίσιο.
- Να ξεχωρίζεις συμπαγείς κατασκευές, πλαίσια και κελύφη, και να βελτιώνεις μια κατασκευή που λυγίζει ή ανατρέπεται.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.