# Απλοί μηχανισμοί

> Μοχλοί, τροχαλίες, γρανάζια: πώς κερδίζεις δύναμη ή ταχύτητα.

Τεχνολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/technology/simple-mechanisms

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τα τέσσερα είδη κίνησης: περιστροφική, ευθύγραμμη, παλινδρομική, ταλαντευόμενη.
- Να αναγνωρίζεις μοχλούς, τροχαλίες με ιμάντα, γρανάζια, αλυσίδα, έκκεντρο και στρόφαλο σε πραγματικές μηχανές.
- Να υπολογίζεις τον λόγο μετάδοσης και τις στροφές εξόδου ενός ζεύγους γραναζιών ή τροχαλιών.
- Να διαλέγεις μηχανισμό για να αλλάξεις ταχύτητα, φορά ή είδος κίνησης σε μια κατασκευή.

## Ένα μοτέρ που γυρίζει πολύ γρήγορα

Ένα μικρό ηλεκτρικό μοτέρ από ένα παλιό παιχνίδι γυρίζει χιλιάδες στροφές το λεπτό. Αν κολλήσεις έναν τροχό πάνω του, ο τροχός γυρίζει τόσο γρήγορα που το αυτοκινητάκι σου απλώς σπινάρει, ή το μοτέρ σταματά γιατί δεν έχει τη δύναμη να το σπρώξει. Χρειάζεσαι κάτι ανάμεσα στο μοτέρ και στον τροχό: έναν **μηχανισμό**.

Μηχανισμός είναι ένα σύνολο από κομμάτια που **μεταφέρει** μια κίνηση από ένα σημείο σε άλλο και συχνά την **αλλάζει**: την κάνει πιο αργή και πιο δυνατή, πιο γρήγορη, αντίθετης φοράς, ή άλλου είδους. Στη Φυσική εξετάζεις γιατί ένας μοχλός ισορροπεί. Εδώ ρωτάς κάτι άλλο: **ποιον μηχανισμό βάζω στο σχέδιό μου**, για να κάνει αυτό που θέλω;

## Τέσσερα είδη κίνησης

| Κίνηση            | Τι κάνει                            | Παράδειγμα                                |
| ----------------- | ----------------------------------- | ----------------------------------------- |
| **Περιστροφική**  | γυρίζει γύρω από άξονα              | τροχός, ανεμιστήρας, μοτέρ                |
| **Ευθύγραμμη**    | πάει σε ευθεία, προς μία κατεύθυνση | συρτάρι που ανοίγει, τρένο σε ίσια γραμμή |
| **Παλινδρομική**  | πάει μπρος-πίσω σε ευθεία           | βελόνα ραπτομηχανής, έμβολο τρόμπας       |
| **Ταλαντευόμενη** | πάει μπρος-πίσω σε τόξο             | εκκρεμές ρολογιού, κούνια                 |

Τα περισσότερα μοτέρ δίνουν **περιστροφική** κίνηση. Πολλές από τις δουλειές που θέλουμε είναι όμως άλλου είδους. Γι' αυτό οι μηχανισμοί που **μετατρέπουν** κίνηση είναι τόσο χρήσιμοι.

## Οι μηχανισμοί του σχεδιαστή

**Μοχλός.** Μια ράβδος που γυρίζει γύρω από ένα σημείο στήριξης. Ανάλογα με το πού βρίσκονται το στήριγμα, το φορτίο και η δύναμη, κερδίζεις δύναμη (καρυοθραύστης, καρότσι) ή διαδρομή και ταχύτητα (τσιμπιδάκι, το χέρι σου στον αγκώνα). Σε ένα παιχνίδι από χαρτόνι, ένας μοχλός κάνει ένα χέρι να σηκώνεται όταν πατάς ένα κουμπί.

**Τροχαλίες με ιμάντα.** Δύο τροχοί στη σειρά, ενωμένοι με λαστιχάκι ή ιμάντα. Μεταφέρουν την περιστροφή **σε απόσταση**, με την **ίδια φορά**. Αν σταυρώσεις τον ιμάντα, η φορά αντιστρέφεται. Αν ο ιμάντας γλιστρήσει, δεν σπάει τίποτα: χρήσιμο για ασφάλεια, κακό για ακρίβεια.

**Γρανάζια (οδοντωτοί τροχοί).** Τα δόντια τους εμπλέκονται, οπότε δεν γλιστρούν. Δύο γρανάζια που εφάπτονται γυρίζουν με **αντίθετη φορά**. Αν θέλεις την ίδια φορά, βάζεις ένα τρίτο, **ενδιάμεσο** γρανάζι ανάμεσά τους.

**Αλυσίδα με γρανάζια.** Όπως στο ποδήλατο: μεταφέρει την περιστροφή σε απόσταση, με την **ίδια φορά**, χωρίς γλίστρημα.

*Η αλυσίδα πάνω στα πίσω γρανάζια ενός ποδηλάτου. Κάθε κρίκος κάθεται ανάμεσα σε δύο δόντια, γι' αυτό η αλυσίδα δεν γλιστράει. Τα γρανάζια έχουν διαφορετικό μέγεθος: όσο μεγαλύτερο το πίσω γρανάζι, τόσο πιο ελαφριά γυρίζουν τα πετάλια στην ανηφόρα.*

**Έκκεντρο και ωστήριο.** Ένας τροχός με σχήμα αυγού ή με τον άξονα εκτός κέντρου γυρίζει, και μια ράβδος που ακουμπά πάνω του ανεβοκατεβαίνει. Μετατρέπει **περιστροφική** σε **παλινδρομική** κίνηση. Είναι η καρδιά των κινούμενων παιχνιδιών από χαρτόνι και ξύλο.

**Στρόφαλος και διωστήρας.** Μια λαβή που γυρίζει σπρώχνει μια ράβδο μπρος-πίσω, ή το ανάποδο: το έμβολο του κινητήρα αυτοκινήτου γυρίζει τον στροφαλοφόρο άξονα. Μετατρέπει **παλινδρομική** σε **περιστροφική** κίνηση και αντίστροφα.

## Ο λόγος μετάδοσης

Όταν ένα γρανάζι με 12 δόντια (ο **κινητήριος**, αυτός που κινεί) γυρίζει ένα γρανάζι με 24 δόντια (ο **κινούμενος**), κάθε φορά που ο μικρός κάνει μία στροφή, έχει περάσει 12 δόντια. Ο μεγάλος έχει προχωρήσει 12 από τα 24 δόντια του, δηλαδή **μισή** στροφή.

> **Λόγος μετάδοσης** = δόντια κινούμενου : δόντια κινητήριου
>
> **Στροφές εξόδου** = στροφές εισόδου : λόγος μετάδοσης

- **Μικρός κινεί μεγάλο:** η έξοδος γυρίζει **πιο αργά**, αλλά με **μεγαλύτερη ροπή** (πιο δυνατά). Αυτό θέλει το αυτοκινητάκι στην ανηφόρα.
- **Μεγάλος κινεί μικρό:** η έξοδος γυρίζει **πιο γρήγορα**, με μικρότερη ροπή. Αυτό κάνει το μίξερ της κουζίνας με τη μανιβέλα.

Οι ίδιοι λογαριασμοί ισχύουν για τις **τροχαλίες**, με τις **διαμέτρους** στη θέση των δοντιών, και για την **αλυσίδα**, με τα δόντια μπροστά και πίσω.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο γρανάζια*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος μηχανισμός για ποια δουλειά;*

> **Κλειδί**
>
> Ένας μηχανισμός κάνει μία ή περισσότερες από τέσσερις δουλειές: **μεταφέρει** κίνηση σε άλλο σημείο, αλλάζει την **ταχύτητα** (και μαζί τη δύναμη), αλλάζει τη **φορά**, ή αλλάζει το **είδος** της κίνησης. Ό,τι κερδίζεις σε ταχύτητα το χάνεις σε δύναμη, και το αντίστροφο: κανένας μηχανισμός δεν δίνει και τα δύο.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο λόγος μετάδοσης είναι **κινούμενος προς κινητήριο**, όχι ανάποδα. Αν μπερδέψεις τη σειρά, το αποτέλεσμά σου θα λέει ότι ο τροχός γυρίζει πιο γρήγορα, ενώ στην πραγματικότητα γυρίζει πιο αργά. Έλεγξε πάντα με τη λογική: **μικρός κινεί μεγάλο → πιο αργά**.

> **Θυμήσου**
>
> - Κίνηση: **περιστροφική, ευθύγραμμη, παλινδρομική, ταλαντευόμενη**.
> - Δύο γρανάζια: **αντίθετη** φορά. Ενδιάμεσο γρανάζι, ιμάντας, αλυσίδα: **ίδια** φορά.
> - Έκκεντρο: περιστροφική → παλινδρομική. Στρόφαλος: παλινδρομική ↔ περιστροφική.
> - Λόγος = δόντια κινούμενου : δόντια κινητήριου. Στροφές εξόδου = στροφές εισόδου : λόγος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα μοτέρ γυρίζει 3000 στροφές το λεπτό. Για ένα κινούμενο παιχνίδι χρειάζεσαι περίπου 200 στροφές. Έχεις γρανάζια των 10 και των 40 δοντιών. Πώς τα στήνεις;

1. Ένα ζεύγος 10 → 40 δίνει λόγο $40 : 10 = 4$. Έξοδος: $3000 : 4 = 750$ στροφές. Ακόμα πολλές.
2. Βάζεις **δεύτερο ζεύγος**: στον ίδιο άξονα με το γρανάζι των 40 στερεώνεις ένα γρανάζι των 10, που κινεί άλλο ένα των 40. Ο δεύτερος λόγος είναι πάλι 4.
3. Συνολικός λόγος: $4 \times 4 = 16$. Έξοδος: $3000 : 16 = 187{,}5$ στροφές, δηλαδή περίπου 190. Αρκετά κοντά στα 200.
4. Φορά: κάθε ζεύγος αντιστρέφει τη φορά, άρα με δύο ζεύγη η έξοδος γυρίζει με την **ίδια** φορά με το μοτέρ. Και η ροπή στην έξοδο είναι πολύ μεγαλύτερη: γι' αυτό τέτοια κουτιά λέγονται **μειωτήρες**.

### Παράδειγμα 2: Ένα ποδήλατο έχει μπροστά γρανάζι με 44 δόντια και πίσω γρανάζι με 11 δόντια. Ο τροχός έχει περίμετρο περίπου 2,1 m. Πόσο προχωρά το ποδήλατο σε μία πλήρη στροφή των πεταλιών;

1. Εδώ ο κινητήριος είναι το **μπροστινό** γρανάζι (το γυρίζουν τα πετάλια) και ο κινούμενος το **πίσω** (είναι στον τροχό). Λόγος: $11 : 44 = 0{,}25$. Ο μεγάλος κινεί τον μικρό: η έξοδος γυρίζει πιο γρήγορα.
2. Στροφές τροχού ανά στροφή πεταλιών: $1 : 0{,}25 = 4$.
3. Απόσταση: $4 \times 2{,}1 = 8{,}4$ m σε κάθε στροφή των πεταλιών. Γρήγορα στην ευθεία, αλλά βαρύ στην ανηφόρα.
4. Γι' αυτό στην ανηφόρα αλλάζεις ταχύτητα σε **μεγαλύτερο** πίσω γρανάζι, π.χ. 33 δόντια: $44 : 33 \approx 1{,}33$ στροφές τροχού, περίπου $2{,}8$ m ανά στροφή. Προχωράς λιγότερο, αλλά τα πετάλια γυρίζουν πολύ πιο ελαφριά.

## Το έργο σου: ένα κινούμενο παιχνίδι με έκκεντρο

Φτιάξε ένα **αυτόματο** από χαρτόνι: ένα κουτί με έναν άξονα (ένα καλαμάκι ή ένα ξυλάκι για σουβλάκια) που περνά από τα πλάγια, μια **μανιβέλα** στη μία άκρη, και μέσα στο κουτί ένα ή δύο **έκκεντρα** από στρογγυλά κομμάτια χαρτονιού με την τρύπα εκτός κέντρου. Πάνω τους ακουμπά μια ράβδος που βγαίνει από το καπάκι και κρατά μια φιγούρα: ψάρι, πουλί, βάρκα. Δοκίμασε δύο έκκεντρα με διαφορετικό σχήμα ή στροφή, και γράψε τι αλλάζει στην κίνηση. Αν θέλεις να πας πιο μακριά, πρόσθεσε ένα ζεύγος γραναζιών από χαρτόνι για να γυρίζει και μια δεύτερη φιγούρα.

## Ερωτήσεις

1. Η βελόνα μιας ραπτομηχανής πηγαίνει πάνω-κάτω σε ευθεία. Πώς λέγεται αυτή η κίνηση;
   - Παλινδρομική
   - Περιστροφική
   - Ταλαντευόμενη
   - Ευθύγραμμη
2. Δύο γρανάζια εμπλέκονται. Ο κινητήριος γυρίζει δεξιόστροφα. Πώς γυρίζει ο κινούμενος;
   - Αριστερόστροφα
   - Δεξιόστροφα
   - Εναλλάξ, μία δεξιά μία αριστερά
   - Δεν γυρίζει, μόνο τρέμει
3. Θέλεις δύο γρανάζια να γυρίζουν με την **ίδια** φορά. Τι κάνεις;
   - Βάζεις ένα ενδιάμεσο γρανάζι ανάμεσά τους
   - Τα κάνεις να έχουν τον ίδιο αριθμό δοντιών
   - Γυρίζεις τον κινητήριο πιο αργά
   - Βάζεις τον μεγάλο να κινεί τον μικρό
4. Ένα γρανάζι 15 δοντιών κινεί ένα γρανάζι 45 δοντιών. Ποιος είναι ο λόγος μετάδοσης;
   - 3
   - 0,33
   - 30
   - 60
5. Ο κινητήριος γυρίζει 120 στροφές το λεπτό και ο λόγος μετάδοσης είναι 4. Πόσες στροφές κάνει η έξοδος;
   - 30 στροφές
   - 480 στροφές
   - 124 στροφές
   - 116 στροφές
6. Ποιος μηχανισμός μετατρέπει την περιστροφή μιας μανιβέλας σε πάνω-κάτω κίνηση μιας ράβδου;
   - Το έκκεντρο με ωστήριο
   - Η αλυσίδα με γρανάζια
   - Οι τροχαλίες με ιμάντα
   - Το ζεύγος γραναζιών
7. Ένα μικρό γρανάζι κινεί ένα μεγάλο. Τι κερδίζεις και τι χάνεις στην έξοδο;
   - Κερδίζεις δύναμη (ροπή), χάνεις ταχύτητα
   - Κερδίζεις ταχύτητα, χάνεις δύναμη (ροπή)
   - Κερδίζεις και ταχύτητα και δύναμη μαζί
   - Δεν αλλάζει τίποτα, αλλάζει μόνο η φορά
8. Ανεβαίνεις μια απότομη ανηφόρα με ποδήλατο. Σε ποιο πίσω γρανάζι αλλάζεις για να γυρίζουν τα πετάλια πιο ελαφριά;
   - Στο μεγαλύτερο πίσω γρανάζι
   - Στο μικρότερο πίσω γρανάζι
   - Δεν έχει σημασία το πίσω γρανάζι
   - Στο μεγαλύτερο μπροστινό γρανάζι

## Ασκήσεις

1. Με ποια φορά γυρίζει το πίσω γρανάζι ενός ποδηλάτου σε σχέση με το μπροστινό;
2. Σε ένα παλιό πλυντήριο το μοτέρ γυρίζει τον κάδο με ιμάντα και τροχαλίες, όχι με γρανάζια. Ποιο είναι το πλεονέκτημα του ιμάντα εδώ, και ποιο το μειονέκτημα;
3. Ένας μαθητής δοκίμασε τρία ζεύγη γραναζιών σε ένα μοτέρ που γυρίζει $600$ στροφές το λεπτό, για ένα αυτοκινητάκι που πρέπει να ανεβαίνει μια ράμπα.

   Ζεύγη γραναζιών που δοκιμάστηκαν (παράδειγμα για την άσκηση).

   | Ζεύγος | Κινητήριος | Κινούμενος | Ανέβηκε τη ράμπα; |
   | --- | --- | --- | --- |
   | Α | $30$ δόντια | $10$ δόντια | όχι, σταμάτησε |
   | Β | $20$ δόντια | $20$ δόντια | όχι, σταμάτησε |
   | Γ | $10$ δόντια | $40$ δόντια | ναι, αργά |

   α) Πόσες στροφές το λεπτό κάνει η έξοδος στο ζεύγος Α;
   β) Πόσες στροφές το λεπτό κάνει η έξοδος στο ζεύγος Γ;
   γ) Γιατί ανέβηκε μόνο με το Γ;
4. Θέλεις ένα κινούμενο παιχνίδι όπου, με μία μανιβέλα, ένα πουλί ανεβοκατεβαίνει και ταυτόχρονα ένας ήλιος γυρίζει αργά στο πλάι. Ποιους μηχανισμούς θα έβαζες και πώς;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/technology/simple-mechanisms
