# Υλικά και ιδιότητες

> Ξύλο, μέταλλα, πλαστικά, χαρτόνι: σκληρότητα, ελαστικότητα, βάρος, ανακύκλωση.

Τεχνολογία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/technology/materials

## Τι θα μάθεις

- Να ομαδοποιείς τα υλικά του εργαστηρίου: ξύλο και τεχνητές σανίδες, μέταλλα σιδηρούχα και μη, θερμοπλαστικά και θερμοσκληρυνόμενα, χαρτί και χαρτόνι.
- Να περιγράφεις τις ιδιότητες που κρίνουν μια επιλογή: πυκνότητα, σκληρότητα, ευκαμψία, αντοχή στο νερό, αγωγιμότητα, κόστος, ανακύκλωση.
- Να κάνεις απλές δοκιμές υλικών: μαγνήτη, χάραξη, κάμψη, επίπλευση.
- Να διαλέγεις υλικό για ένα έργο με βάση τις προδιαγραφές του.

## Γιατί το κουτάκι είναι από αλουμίνιο;

Ένα κουτάκι αναψυκτικού είναι από **αλουμίνιο**, ένα μπουκάλι νερού από **πλαστικό**, μια καρέκλα του σχολείου από **ξύλο** και **σίδερο**. Κανένα δεν διαλέχτηκε τυχαία. Το αλουμίνιο είναι ελαφρύ, δεν σκουριάζει και ανακυκλώνεται ξανά και ξανά. Το πλαστικό είναι φτηνό, διάφανο και δεν σπάει αν πέσει. Η επιλογή του υλικού είναι από τις πιο σημαντικές αποφάσεις ενός σχεδιαστή, και ξεκινά από τις **ιδιότητές** του.

## Οι οικογένειες των υλικών

| Οικογένεια               | Παραδείγματα                            | Δυνατά σημεία                                                    | Αδύνατα σημεία                                         |
| ------------------------ | --------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------ |
| **Φυσικό ξύλο**          | πεύκο, οξιά, δρυς, μπάλσα               | ζεστό, κόβεται εύκολα, ανανεώσιμο                                | φουσκώνει με την υγρασία, έχει «νερά» και ρόζους       |
| **Τεχνητές σανίδες**     | κόντρα πλακέ, MDF, μοριοσανίδα          | μεγάλα φύλλα, ομοιόμορφες, φτηνές                                | το απλό MDF διογκώνεται στο νερό, η σκόνη του ερεθίζει |
| **Σιδηρούχα μέταλλα**    | χάλυβας, χυτοσίδηρος                    | πολύ ανθεκτικά, φτηνά                                            | βαριά, σκουριάζουν χωρίς προστασία                     |
| **Μη σιδηρούχα μέταλλα** | αλουμίνιο, χαλκός, ορείχαλκος           | δεν σκουριάζουν, το αλουμίνιο είναι ελαφρύ, ο χαλκός άγει άριστα | πιο ακριβά από τον χάλυβα                              |
| **Θερμοπλαστικά**        | PET, πολυπροπυλένιο (PP), PVC, ακρυλικό | μορφοποιούνται με θέρμανση, ξαναλιώνουν                          | μαλακώνουν στη ζέστη                                   |
| **Θερμοσκληρυνόμενα**    | μελαμίνη, εποξική ρητίνη                | σκληρά, αντέχουν στη ζέστη                                       | δεν ξαναλιώνουν: δύσκολη ανακύκλωση                    |
| **Χαρτί και χαρτόνι**    | χαρτόνι, κυματοειδές χαρτόνι            | φτηνά, εύκολα στην κοπή, ανακυκλώνονται                          | δεν αντέχουν το νερό                                   |

*Η άκρη ενός κόντρα πλακέ. Είναι λεπτά φύλλα ξύλου κολλημένα μεταξύ τους, με τα «νερά» του κάθε φύλλου σε άλλη κατεύθυνση από του διπλανού. Γι' αυτό σκίζεται και στραβώνει λιγότερο από μια σανίδα φυσικού ξύλου.*

> **Πρόσεχε**
>
> Τα ονόματα «σκληρό ξύλο» και «μαλακό ξύλο» δεν μιλούν για σκληρότητα. Είναι βοτανικά: τα **σκληρά** ξύλα βγαίνουν από πλατύφυλλα δέντρα, τα **μαλακά** από κωνοφόρα. Η **μπάλσα**, από τα πιο μαλακά και ελαφριά ξύλα που υπάρχουν, είναι τυπικά «σκληρό ξύλο».

## Οι ιδιότητες που κρίνουν

- **Πυκνότητα:** πόσο «βαρύ» είναι το υλικό για τον όγκο του. Την είδες στη Φυσική. Στη σχεδίαση κρίνει αν το προϊόν θα είναι εύκολο να το σηκώσεις, να το κρεμάσεις ή να το μεταφέρεις.
- **Σκληρότητα:** πόσο αντέχει στο χάραγμα και στο βαθούλωμα.
- **Ευκαμψία ή ελαστικότητα:** λυγίζει και ξαναγυρίζει; Ή μένει λυγισμένο (όπως το σύρμα) ή σπάει (όπως το γυαλί);
- **Αντοχή:** πόσο φορτίο σηκώνει πριν σπάσει ή λυγίσει μόνιμα.
- **Αντοχή στο νερό και στη διάβρωση:** σκουριάζει, φουσκώνει, σαπίζει;
- **Θερμική και ηλεκτρική αγωγιμότητα:** τα μέταλλα άγουν, ξύλο και πλαστικά μονώνουν. Γι' αυτό το καλώδιο είναι χαλκός ντυμένος με πλαστικό.
- **Κατεργασία:** κόβεται, τρυπιέται, κολλιέται με τα εργαλεία που έχεις;
- **Κόστος και ανακύκλωση:** πόσο κοστίζει, και τι γίνεται όταν το προϊόν πεταχτεί.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ίδιο κομμάτι, άλλο υλικό*

Οι τιμές είναι στρογγυλεμένες: το ξύλο αλλάζει πυκνότητα από δέντρο σε δέντρο και με την υγρασία του. Πρόσεξε και το νερό ($1$ g/cm³): ό,τι έχει μικρότερη πυκνότητα **επιπλέει**. Το πολυπροπυλένιο επιπλέει, το ακρυλικό βουλιάζει. Έτσι ξεχωρίζουν και πλαστικά στα κέντρα ανακύκλωσης.

## Δοκιμές που κάνεις στο θρανίο

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η δοκιμή του μαγνήτη*

Τέσσερις απλές δοκιμές λένε πολλά για ένα άγνωστο δείγμα:

1. **Μαγνήτης:** σιδηρούχο ή όχι.
2. **Χάραξη** με ένα καρφί: όσο πιο βαθιά η γρατζουνιά, τόσο πιο μαλακό το υλικό.
3. **Κάμψη:** λυγίζεις μια λωρίδα λίγο και την αφήνεις. Γυρίζει πίσω, μένει λυγισμένη ή σπάει;
4. **Επίπλευση** σε νερό: πυκνότητα μικρότερη ή μεγαλύτερη από του νερού.

## Ανακύκλωση

Στα πλαστικά συχνά βλέπεις ένα τρίγωνο με αριθμό: τον **κωδικό ρητίνης**. Λέει από ποιο πλαστικό είναι φτιαγμένο: **1** PET (μπουκάλια νερού), **2** HDPE (μπουκάλια απορρυπαντικών), **3** PVC (σωλήνες), **4** LDPE (σακούλες), **5** PP (καπάκια, κουτιά φαγητού), **6** PS (φελιζόλ), **7** άλλα. Το τρίγωνο **δεν** σημαίνει ότι το προϊόν ανακυκλώνεται παντού· δείχνει μόνο το υλικό.

Τα μέταλλα ανακυκλώνονται πολύ καλά. Κατά το Διεθνές Ινστιτούτο Αλουμινίου, η ανακύκλωση του αλουμινίου χρειάζεται περίπου **95% λιγότερη ενέργεια** από την παραγωγή του από το ορυκτό.

> **Κλειδί**
>
> Δεν υπάρχει «καλύτερο υλικό», μόνο **καταλληλότερο** για μια χρήση. Διαλέγεις κοιτάζοντας τις προδιαγραφές σου: πού θα βρίσκεται το προϊόν (μέσα, έξω, στο νερό, στη ζέστη), τι φορτίο θα σηκώνει, πόσο ελαφρύ πρέπει να είναι, με τι εργαλεία θα το φτιάξεις, πόσο κοστίζει, και τι θα γίνει όταν πεταχτεί.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ξύλο** φυσικό και **τεχνητές σανίδες** (κόντρα πλακέ, MDF). **Σιδηρούχα** μέταλλα κολλάνε στον μαγνήτη, τα **μη σιδηρούχα** όχι.
> - **Θερμοπλαστικά** ξαναλιώνουν, **θερμοσκληρυνόμενα** όχι.
> - Πυκνότητες (g/cm³, περίπου): μπάλσα $0{,}15$ · πεύκο $0{,}5$ · PP $0{,}9$ · νερό $1$ · ακρυλικό $1{,}18$ · αλουμίνιο $2{,}7$ · χάλυβας $7{,}85$.
> - Ανακύκλωση αλουμινίου: περίπου **95%** λιγότερη ενέργεια.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σχεδιάζεις μια ταΐστρα για πουλιά που θα κρέμεται όλο τον χρόνο σε ένα δέντρο της αυλής. Υποψήφια υλικά: χαρτόνι, απλό MDF, πεύκο με βερνίκι εξωτερικού χώρου, φύλλο αλουμινίου. Ποιο διαλέγεις;

1. Γράφεις τις προδιαγραφές που αφορούν το υλικό: αντέχει **βροχή και ήλιο** για χρόνια, είναι αρκετά **ελαφρύ** για ένα κλαδί, **κόβεται** με τα εργαλεία του σχολείου, κοστίζει λίγο.
2. **Χαρτόνι:** μαλακώνει με την πρώτη βροχή. Απορρίπτεται. **Απλό MDF:** διογκώνεται και διαλύεται με την υγρασία. Απορρίπτεται.
3. **Αλουμίνιο:** αντέχει στο νερό και είναι ελαφρύ, αλλά κόβεται και διαμορφώνεται δύσκολα με εργαλεία χειρός, και οι κομμένες άκρες του είναι κοφτερές — για σένα και για τα πουλιά.
4. **Πεύκο με βερνίκι εξωτερικού χώρου:** ελαφρύ, κόβεται εύκολα, φτηνό, και το βερνίκι το προστατεύει από το νερό. **Το διαλέγεις.** Γράφεις στον φάκελο και τι χρειάζεται: ένα νέο χέρι βερνίκι κάθε χρόνο.

### Παράδειγμα 2: Ένα στήριγμα ραφιού έχει όγκο 20 cm³. Πόσο ζυγίζει αν είναι από χάλυβα και πόσο αν είναι από αλουμίνιο; Το ράφι έχει τέσσερα στηρίγματα.

1. Μάζα = πυκνότητα × όγκος. Χάλυβας: $7{,}85 \times 20 = 157$ g.
2. Αλουμίνιο: $2{,}7 \times 20 = 54$ g.
3. Για τέσσερα στηρίγματα: χάλυβας $4 \times 157 = 628$ g, αλουμίνιο $4 \times 54 = 216$ g. Το αλουμίνιο γλιτώνει πάνω από 400 g.
4. Για ένα ράφι στον τοίχο, τα 400 g δεν μετράνε πολύ, και ο χάλυβας είναι φτηνότερος και πιο ανθεκτικός. Για ένα ποδήλατο ή ένα αεροπλάνο, κάθε γραμμάριο μετράει. Το ίδιο νούμερο οδηγεί σε άλλη απόφαση, ανάλογα με τη χρήση.

## Το έργο σου: κουτί με δείγματα υλικών

Μάζεψε μικρά δείγματα, περίπου 2 × 8 cm, από υλικά που βρίσκεις εύκολα: πεύκο, κόντρα πλακέ, χαρτόνι, κομμάτι από πλαστικό μπουκάλι (PET) και από καπάκι (PP), αλουμίνιο από κουτάκι (με τις άκρες διπλωμένες και τριμμένες, γιατί κόβουν). Κάνε σε καθένα τις **τέσσερις δοκιμές** (μαγνήτης, χάραξη, κάμψη, επίπλευση) και γράψε τα αποτελέσματα σε πίνακα. Κόλλησε τα δείγματα σε ένα χαρτόνι με ετικέτες. Στο τέλος απάντησε: ποιο από αυτά θα διάλεγες για το δικό σου έργο, και γιατί;

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από αυτά τα μέταλλα είναι **σιδηρούχο**;
   - Ο χάλυβας
   - Το αλουμίνιο
   - Ο χαλκός
   - Ο ορείχαλκος
2. Τι ξεχωρίζει ένα **θερμοπλαστικό** από ένα θερμοσκληρυνόμενο πλαστικό;
   - Μαλακώνει με τη θέρμανση και μπορεί να ξαναλιώσει
   - Αντέχει σε πολύ υψηλές θερμοκρασίες χωρίς να αλλάξει
   - Φτιάχνεται από ξύλο και όχι από πετρέλαιο
   - Είναι πάντα διάφανο σαν το γυαλί
3. Η μπάλσα είναι από τα πιο μαλακά ξύλα, όμως λέγεται «σκληρό ξύλο». Γιατί;
   - Το όνομα είναι βοτανικό: βγαίνει από πλατύφυλλο δέντρο
   - Γιατί σκληραίνει πολύ όταν στεγνώσει εντελώς
   - Είναι λάθος: η μπάλσα λέγεται μαλακό ξύλο
   - Γιατί είναι πολύ ακριβή, όπως συνήθως τα σκληρά ξύλα
4. Γιατί το απλό MDF δεν είναι καλή επιλογή για ένα έργο που θα μείνει έξω στη βροχή;
   - Απορροφά νερό, διογκώνεται και διαλύεται
   - Σκουριάζει όπως ο χάλυβας
   - Λιώνει στον ήλιο όπως το πλαστικό
   - Είναι πολύ βαρύ για να κρεμαστεί από ένα κλαδί
5. Ρίχνεις σε νερό ένα κομμάτι πολυπροπυλένιο (πυκνότητα περίπου 0,9 g/cm³) και ένα κομμάτι ακρυλικό (περίπου 1,18 g/cm³). Τι γίνεται;
   - Το πολυπροπυλένιο επιπλέει, το ακρυλικό βουλιάζει
   - Επιπλέουν και τα δύο, αφού είναι πλαστικά
   - Το ακρυλικό επιπλέει, το πολυπροπυλένιο βουλιάζει
   - Βουλιάζουν και τα δύο, αφού είναι στερεά
6. Ένα πλαστικό κουτί γράφει ένα τρίγωνο με τον αριθμό 5. Τι σου λέει;
   - Ότι είναι φτιαγμένο από πολυπροπυλένιο (PP)
   - Ότι ανακυκλώνεται σίγουρα σε κάθε μπλε κάδο
   - Ότι έχει ήδη ανακυκλωθεί πέντε φορές μέχρι τώρα
   - Ότι αντέχει πέντε χρόνια πριν αρχίσει να χαλάει
7. Γιατί ένα ηλεκτρικό καλώδιο είναι χάλκινο μέσα και πλαστικό απ' έξω;
   - Ο χαλκός άγει το ρεύμα και το πλαστικό μονώνει
   - Το πλαστικό άγει το ρεύμα και ο χαλκός το στηρίζει
   - Ο χαλκός είναι φτηνότερος από κάθε άλλο μέταλλο
   - Το πλαστικό το κάνει ελαφρύτερο να το μεταφέρεις
8. Πόση ενέργεια γλιτώνει η ανακύκλωση του αλουμινίου σε σχέση με την παραγωγή του από το ορυκτό;
   - Περίπου το 95%
   - Περίπου το 10%
   - Περίπου το 50%
   - Τίποτα, απλώς γλιτώνουμε χώρο

## Ασκήσεις

1. Ποια απλή δοκιμή ξεχωρίζει ένα σιδηρούχο μέταλλο από ένα μη σιδηρούχο;
2. Γιατί σε ένα σχολικό έργο συχνά προτιμάμε κόντρα πλακέ αντί για φυσικό ξύλο, όταν χρειαζόμαστε ένα μεγάλο, λεπτό και επίπεδο κομμάτι;
3. Ένας μαθητής έκανε τις τέσσερις δοκιμές σε τέσσερα άγνωστα δείγματα, ίδιου μεγέθους.

   Αποτελέσματα δοκιμών σε τέσσερα δείγματα (φανταστικά στοιχεία για την άσκηση).

   | Δείγμα | Μαγνήτης | Χάραξη με καρφί | Κάμψη | Στο νερό |
   | --- | --- | --- | --- | --- |
   | Α | κολλάει | σχεδόν τίποτα | λυγίζει και μένει | βουλιάζει |
   | Β | δεν κολλάει | βαθιά γρατζουνιά | λυγίζει λίγο, ξαναγυρίζει | επιπλέει |
   | Γ | δεν κολλάει | ελαφριά γρατζουνιά | λυγίζει πολύ, ξαναγυρίζει | επιπλέει |
   | Δ | δεν κολλάει | ελαφριά γρατζουνιά | λυγίζει και μένει | βουλιάζει |

   α) Ποιο δείγμα είναι σιδηρούχο μέταλλο;
   β) Ποιο είναι μάλλον μη σιδηρούχο μέταλλο, π.χ. αλουμίνιο;
   γ) Ποιο θα διάλεγες για ένα καπάκι που ανοιγοκλείνει λυγίζοντας;
4. Ένα νηπιαγωγείο ζητά από την τάξη σου κουτιά για τις κηρομπογιές των παιδιών. Θα πέφτουν συχνά στο πάτωμα και θα πλένονται. Υλικά που έχετε: χαρτόνι, πεύκο, απλό MDF, πολυπροπυλένιο από παλιά κουτιά φαγητού. Τι θα διάλεγες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/technology/materials
