# Η διαστολή του νερού — μια φυσική «ανωμαλία»

> Γιατί ο πάγος επιπλέει και η λίμνη παγώνει από πάνω.

Φυσική, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/physics/water-expansion

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς αλλάζει ο όγκος του νερού όταν ψύχεται από τους 10 °C ως τον πάγο.
- Να εξηγείς γιατί ο πάγος επιπλέει και γιατί η λίμνη παγώνει από την επιφάνεια.
- Να αναγνωρίζεις τη «δύναμη» του νερού που παγώνει: σπασμένοι σωλήνες, μπουκάλια, βράχοι.

## Ένα μπουκάλι στην κατάψυξη

Γεμίζεις ένα γυάλινο μπουκάλι με νερό ως το χείλος, το κλείνεις και το ξεχνάς στην κατάψυξη. Το πρωί το βρίσκεις ραγισμένο.

Αν το είχες γεμίσει με λάδι, θα ήταν ακέραιο.

Στην ενότητα [Θερμοκρασία και θερμότητα](/el/gym-a/physics/temperature-heat) είδες τον κανόνα: τα σώματα **διαστέλλονται** όταν θερμαίνονται και **συστέλλονται** όταν ψύχονται. Το λάδι τον ακολουθεί και, όταν παγώνει, μικραίνει. Το νερό, κοντά στο μηδέν, κάνει το ανάποδο.

Αυτή η εξαίρεση λέγεται **«ανωμαλία» του νερού** — και είναι ο λόγος που τα ψάρια μιας λίμνης βγάζουν τον χειμώνα.

## Τι κάνει το νερό όσο κρυώνει

Φαντάσου ένα δοχείο γεμάτο νερό στους $10$ °C, με ένα λεπτό σωληνάκι στο καπάκι. Το ψύχεις σιγά σιγά και κοιτάς τη στάθμη στο σωληνάκι.

| Θερμοκρασία                       | Τι κάνει η στάθμη     | Τι σημαίνει                           |
| --------------------------------- | --------------------- | ------------------------------------- |
| από $10$ ως $4$ °C                | **κατεβαίνει**        | το νερό συστέλλεται, όπως κάθε υγρό   |
| από $4$ ως $0$ °C                 | **ανεβαίνει**         | το νερό **διαστέλλεται**, ενώ κρυώνει |
| στους $0$ °C, καθώς γίνεται πάγος | ανεβαίνει **απότομα** | ο πάγος πιάνει πολύ περισσότερο χώρο  |

Το πείραμα αυτό δεν γίνεται εύκολα στην τάξη: οι αλλαγές από $4$ ως $0$ °C είναι πολύ μικρές. Η τελευταία γραμμή όμως φαίνεται με γυμνό μάτι. Ένα λίτρο νερό γίνεται περίπου $1{,}09$ λίτρα πάγος — μεγαλώνει κατά $9\%$, σχεδόν ένα δέκατο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το νερό από τους −10 ως τους 20 °C*

> **Κλειδί**
>
> Στους $4$ °C το νερό πιάνει τον **μικρότερο** χώρο.
>
> Άρα ένα λίτρο νερό στους $4$ °C ζυγίζει λίγο περισσότερο από ένα λίτρο νερό σε οποιαδήποτε άλλη θερμοκρασία. Όπου συναντιούνται, το νερό των $4$ °C **βουλιάζει** κάτω από το άλλο.
>
> Ο πάγος είναι το ανάποδο: ίδια μάζα, πολύ περισσότερος χώρος. Γι' αυτό **επιπλέει**.

## Γιατί ο πάγος επιπλέει

Ρίξε ένα παγάκι σε ποτήρι με νερό: μένει στην επιφάνεια. Πάγωσε λίγο λάδι σε ένα καπάκι και ρίξε το κομματάκι σε ποτήρι με λάδι: πάει στον πάτο.

Το στερεό λάδι πιάνει **λιγότερο** χώρο από το υγρό λάδι, άρα είναι «βαρύτερο» για τον όγκο του. Ο πάγος πιάνει **περισσότερο** χώρο από το νερό, άρα είναι «ελαφρύτερος».

Αυτό το «πόσο βαρύ είναι κάτι για τον χώρο που πιάνει» έχει όνομα, **πυκνότητα**, και θα το μελετήσεις στη Β΄ Γυμνασίου.

Ένα παγόβουνο στη θάλασσα επιπλέει, αλλά μόλις: περίπου τα εννιά δέκατά του είναι κάτω από το νερό. Από εκεί και η φράση «η κορυφή του παγόβουνου».

> **Θυμήσου**
>
> Αν παγώσεις νερό σε ένα καπάκι γεμάτο ως το χείλος, ο πάγος βγαίνει **φουσκωμένος** στη μέση, πάνω από το χείλος.
>
> Το λάδι στο ίδιο καπάκι παγώνει με την επιφάνεια **βουλιαγμένη**. Δύο καπάκια, δύο υγρά, αντίθετο αποτέλεσμα.

## Η λίμνη τον χειμώνα

Το φθινόπωρο ο αέρας κρυώνει την επιφάνεια της λίμνης. Το κρύο νερό της επιφάνειας βουλιάζει, και ανεβαίνει στη θέση του θερμότερο νερό από κάτω. Αυτό συνεχίζεται ώσπου **όλη** η λίμνη να φτάσει τους $4$ °C.

Από εκεί και πέρα αλλάζει το παιχνίδι. Νερό της επιφάνειας που κρυώνει κάτω από τους $4$ °C δεν βουλιάζει πια: μένει **πάνω**. Κρυώνει ως τους $0$ °C και παγώνει, πρώτα στην επιφάνεια.

Ο πάγος που σχηματίστηκε επιπλέει και σκεπάζει τη λίμνη σαν καπάκι. Είναι κακός αγωγός της θερμότητας, οπότε προστατεύει το νερό από κάτω από τον παγωμένο αέρα. Στον πάτο το νερό μένει γύρω στους $4$ °C όλο τον χειμώνα, και τα ψάρια ζουν εκεί.

*Η λίμνη της Καστοριάς παγωμένη. Ο πάγος σχηματίστηκε στην επιφάνεια και επιπλέει· από κάτω το νερό μένει υγρό, και στον πάτο κοντά στους 4 °C.*

Αν το νερό συμπεριφερόταν όπως τα άλλα υγρά, το πιο κρύο νερό θα πήγαινε στον πάτο και η λίμνη θα πάγωνε **από κάτω προς τα πάνω**, ίσως ολόκληρη.

Μπορείς να το δεις σε ένα διάφανο δοχείο με νερό και πολλά παγάκια. Κρέμασε τρία θερμόμετρα σε διαφορετικά βάθη και περίμενε δέκα λεπτά χωρίς να ανακατέψεις. Το θερμόμετρο του πάτου δείχνει τη **μεγαλύτερη** θερμοκρασία.

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν παγώνει πρώτα ο πάτος «επειδή το κρύο πηγαίνει κάτω». Το κρύο δεν είναι κάτι που κινείται.
>
> Κάτω πηγαίνει το νερό που ζυγίζει περισσότερο για τον όγκο του. Για το νερό, αυτό είναι το νερό των $4$ °C, όχι το πιο κρύο.

## Η δύναμη του νερού που παγώνει

Όταν το νερό παγώνει σε κλειστό χώρο, ο πάγος δεν έχει πού να πάει και σπρώχνει με τεράστια δύναμη ό,τι τον κλείνει.

- **Σωλήνες:** σε σπίτι που μένει άδειο τον χειμώνα, το νερό στους σωλήνες παγώνει και τους σκάει. Γι' αυτό τους αδειάζουν ή τους τυλίγουν με μόνωση.
- **Μπουκάλια:** ένα μπουκάλι γεμάτο ως πάνω ραγίζει στην κατάψυξη. Αφήνεις πάντα λίγο χώρο.
- **Βράχοι:** το νερό της βροχής μπαίνει στις ρωγμές, παγώνει τη νύχτα και τις ανοίγει λίγο. Μετά από πολλούς χειμώνες, κομμάτια βράχου ξεκολλούν και πέφτουν στους δρόμους των βουνών.
- **Δρόμοι:** με τον ίδιο τρόπο ανοίγουν οι λακκούβες στην άσφαλτο μετά από βαρύ χειμώνα.

## Τι γίνεται με τα μόρια

Η συνηθισμένη διαστολή εξηγείται εύκολα: όταν ένα σώμα ζεσταίνεται, τα μόριά του κινούνται πιο έντονα και χρειάζονται περισσότερο χώρο.

Στον πάγο, τα μόρια του νερού πιάνονται μεταξύ τους σε ένα **ανοιχτό σχέδιο, με κενά ανάμεσα**, σαν κηρήθρα. Γι' αυτό οι νιφάδες του χιονιού έχουν έξι άκρες. Όταν ο πάγος λιώνει, το σχέδιο γκρεμίζεται και τα μόρια πλησιάζουν: ο όγκος μικραίνει.

Από $0$ ως $4$ °C κομμάτια του σχεδίου επιζούν ακόμη μέσα στο υγρό και συνεχίζουν να γκρεμίζονται όσο το νερό ζεσταίνεται. Πάνω από τους $4$ °C κερδίζει πια η συνηθισμένη διαστολή. Την πλήρη εξήγηση θα τη μάθεις σε μεγαλύτερες τάξεις.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βάζεις στην κατάψυξη ένα πλαστικό μπουκάλι με 1,5 L νερό. Πόσο χώρο θα πιάνει ο πάγος;

1. Το νερό, όταν παγώνει, μεγαλώνει κατά περίπου $9\%$ του όγκου του.
2. Το $9\%$ του $1{,}5$ L είναι

   $1{,}5 \cdot 0{,}09 = 0{,}135 \text{ L}$

   δηλαδή λίγο λιγότερο από $0{,}14$ L.
3. Ο πάγος θα πιάνει περίπου

   $1{,}5 + 0{,}135 \approx 1{,}64 \text{ L}$
4. **Τι σημαίνει στην πράξη:** αν το μπουκάλι χωράει ακριβώς $1{,}5$ L και το γέμισες ως πάνω, ο πάγος δεν χωράει. Το πλαστικό φουσκώνει ή σκάει· το γυαλί ραγίζει. Γέμισέ το ως το $1{,}3$ L περίπου και θα είσαι ήσυχος.

### Παράδειγμα 2: Μια λίμνη είναι σκεπασμένη με πάγο. Τι θερμοκρασία δείχνει ένα θερμόμετρο ακριβώς κάτω από τον πάγο, και τι ένα στον πάτο;

1. **Ακριβώς κάτω από τον πάγο:** το νερό ακουμπά στον πάγο που λιώνει και παγώνει, άρα είναι στους $0$ °C.
2. **Στον πάτο:** εκεί έχει μαζευτεί το νερό που ζυγίζει περισσότερο για τον όγκο του, δηλαδή το νερό των $4$ °C.
3. **Ανάμεσα:** η θερμοκρασία ανεβαίνει σιγά σιγά από $0$ προς $4$ °C όσο κατεβαίνεις.

   Η λίμνη έχει το **πιο ζεστό** νερό της στον πάτο. Σε κάθε άλλο υγρό θα ήταν ανάποδα.

### Παράδειγμα 3: Ψύχεις νερό από τους 8 °C ως τους 0 °C μέσα σε φιάλη με λεπτό σωληνάκι. Πώς κινείται η στάθμη στο σωληνάκι;

1. **Από $8$ ως $4$ °C:** το νερό συστέλλεται, όπως κάθε υγρό που κρυώνει. Η στάθμη **κατεβαίνει**.
2. **Στους $4$ °C:** ο όγκος είναι ο μικρότερος δυνατός. Η στάθμη φτάνει στο **χαμηλότερο** σημείο της.
3. **Από $4$ ως $0$ °C:** το νερό διαστέλλεται, παρόλο που κρυώνει. Η στάθμη **ανεβαίνει** ξανά, λίγο.
4. **Ο έλεγχος:** αν έκανες το ίδιο με οινόπνευμα, η στάθμη θα κατέβαινε σε όλη τη διαδρομή. Η κίνηση προς τα πάνω κάτω από τους $4$ °C είναι η «ανωμαλία» του νερού.

## Ερωτήσεις

1. Ψύχεις λίγο νερό από τους $3$ °C στους $1$ °C, χωρίς να παγώσει. Τι παθαίνει ο όγκος του;
   - Μεγαλώνει λίγο
   - Μικραίνει λίγο
   - Μένει ακριβώς ίδιος
   - Γίνεται αμέσως πάγος
2. Γιατί ένα παγάκι επιπλέει στο νερό;
   - Η ίδια μάζα πάγου πιάνει περισσότερο χώρο από το νερό
   - Έχει μέσα του φυσαλίδες αέρα που το κρατούν στην επιφάνεια
   - Είναι πιο κρύο από το νερό, και το κρύο ανεβαίνει
   - Έχει λιγότερη μάζα από το νερό από το οποίο φτιάχτηκε
3. Μια λίμνη είναι σκεπασμένη με πάγο. Περίπου τι θερμοκρασία έχει το νερό στον πάτο της;
   - $4$ °C
   - $0$ °C
   - $-5$ °C
   - Όσο και ο αέρας
4. Ποιο μέρος μιας λίμνης παγώνει πρώτο τον χειμώνα;
   - Η επιφάνεια, που μένει πάνω όταν πέσει κάτω από $4$ °C
   - Ο πάτος, όπου κατεβαίνει πάντα το πιο κρύο νερό της λίμνης
   - Όλη η λίμνη ταυτόχρονα, από πάνω ως κάτω
   - Το νερό στη μέση του βάθους, μακριά από αέρα και έδαφος
5. Γιατί ο πάγος πιάνει περισσότερο χώρο από το νερό που τον έφτιαξε;
   - Τα μόριά του πιάνονται σε σχέδιο με κενά
   - Κάθε μόριο νερού μεγαλώνει λίγο όταν παγώνει
   - Στον πάγο τα μόρια κινούνται πιο έντονα
   - Ο πάγος έχει περισσότερα μόρια από το νερό
6. Στα βουνά, μετά από βαρύ χειμώνα, πέφτουν συχνά πέτρες στους δρόμους. Πώς βοηθάει σε αυτό το νερό;
   - Μπαίνει στις ρωγμές, παγώνει και τις ανοίγει
   - Κάνει τις πέτρες γλιστερές και πέφτουν
   - Λιώνει την πέτρα με τον καιρό
   - Ζεσταίνει την πέτρα και αυτή διαστέλλεται
7. Ψύχεις νερό από τους $10$ °C στους $0$ °C μέσα σε φιάλη με λεπτό σωληνάκι. Τι κάνει η στάθμη στο σωληνάκι;
   - Κατεβαίνει ως τους $4$ °C και μετά ανεβαίνει
   - Κατεβαίνει σε όλη τη διαδρομή, ως τους $0$ °C
   - Ανεβαίνει ως τους $4$ °C και μετά κατεβαίνει
   - Μένει ακίνητη ώσπου να αρχίσει ο πάγος
8. Παγώνεις ακριβώς $1$ L νερό. Πόσο χώρο πιάνει ο πάγος;
   - Λίγο περισσότερο από $1$ L
   - Ακριβώς $1$ L
   - Λίγο λιγότερο από $1$ L
   - Περίπου $2$ L

## Ασκήσεις

1. Σε ποια θερμοκρασία το νερό πιάνει τον μικρότερο όγκο;
2. Ένα κομμάτι παγωμένο λάδι πέφτει σε ποτήρι με υγρό λάδι. Επιπλέει ή βυθίζεται;
3. Μια φιάλη με λεπτό σωληνάκι στο καπάκι είναι γεμάτη νερό στους $2$ °C. Τη ζεσταίνεις σιγά σιγά ως τους $20$ °C. Τι κάνει η στάθμη στο σωληνάκι;
4. Ένα παγάκι έχει όγκο $11$ cm³. Περίπου πόσο νερό δίνει όταν λιώσει;
5. Γεμίζεις ένα ποτήρι με νερό ως το χείλος και το σκεπάζεις, για να μην εξατμίζεται. Αγνόησε ότι αλλάζει λίγο και το ίδιο το ποτήρι.
   α) Το νερό είναι στους $2$ °C και το αφήνεις στον πάγκο να ζεσταθεί ως τους $20$ °C. Ξεχειλίζει; Κι αν ναι, από την πρώτη στιγμή;
   β) Σε ποια θερμοκρασία πρέπει να είναι το νερό όταν γεμίζεις το ποτήρι, ώστε να ξεχειλίσει με κάθε αλλαγή θερμοκρασίας, είτε το ζεστάνεις είτε το κρυώσεις χωρίς να παγώσει;
6. Ο Νίκος φτιάχνει ένα θερμόμετρο με νερό αντί για οινόπνευμα: γεμίζει μια φιάλη με νερό και περνά από το καπάκι ένα λεπτό σωληνάκι, όπως στο λυμένο παράδειγμα 3. Ένα κιλό νερό πιάνει $1000{,}16$ cm³ στους $0$ °C, $1000{,}06$ στους $2$ °C, $1000{,}03$ στους $4$ °C, $1000{,}06$ στους $6$ °C και $1000{,}15$ στους $8$ °C. Αγνόησε ότι αλλάζει λίγο και η ίδια η φιάλη, και δέξου ότι όλο το νερό της έχει κάθε στιγμή την ίδια θερμοκρασία.
   α) Σε ποια άλλη θερμοκρασία από αυτές η στάθμη στο σωληνάκι είναι ίδια με τη στάθμη στους $2$ °C;
   β) Ο Νίκος βάζει το θερμόμετρο σε ένα ψυγείο, που ξέρει μόνο ότι είναι κάπου από $0$ ως $8$ °C, και περιμένει να σταθεροποιηθεί η στάθμη. Μπορεί πάντα να βρει τη θερμοκρασία από το ύψος της στάθμης;
   γ) Ξαναβάζει τη φιάλη στο ψυγείο, αυτή τη φορά από τους $20$ °C του δωματίου, και την κοιτάζει συνέχεια. Η στάθμη κατεβαίνει, σταματά για λίγο, και μετά ανεβαίνει λίγο ώσπου να σταθεροποιηθεί. Τι μαθαίνει για το ψυγείο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/physics/water-expansion
