# Θερμοκρασία και θερμότητα

> Ένα θερμόμετρο δεν μετράει ενέργεια.

Φυσική, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/physics/temperature-heat

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τη θερμοκρασία από τη θερμότητα.
- Να εξηγείς πώς μεταδίδεται η θερμότητα με αγωγή, ρεύματα και ακτινοβολία.
- Να ερμηνεύεις γιατί η θερμοκρασία μένει σταθερή κατά την αλλαγή κατάστασης.

## Ένα σπίρτο και μια μπανιέρα

Η φλόγα ενός σπίρτου έχει θερμοκρασία περίπου $800$ °C. Μια μπανιέρα με χλιαρό νερό έχει $40$ °C.

Ποιο έχει περισσότερη **θερμική ενέργεια**;

Η μπανιέρα — κατά πολύ. Με το σπίρτο δεν ζεσταίνεις ούτε ένα φλιτζάνι νερό· με τη μπανιέρα ζεσταίνεις ολόκληρο το σώμα σου.

Αυτό δείχνει ότι **θερμοκρασία** και **θερμότητα** είναι δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα.

|                 | Τι είναι                                                | Εξαρτάται από την ποσότητα; | Μονάδα |
| --------------- | ------------------------------------------------------- | --------------------------- | ------ |
| **Θερμοκρασία** | πόσο έντονα κινούνται **κατά μέσο όρο** τα μόρια        | **Όχι**                     | °C     |
| **Θερμότητα**   | ενέργεια που **μεταφέρεται** λόγω διαφοράς θερμοκρασίας | **Ναι**                     | J      |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η κλίμακα Κελσίου*

> **Κλειδί**
>
> Ένα θερμόμετρο **δεν** μετράει ενέργεια. Μετράει πόσο έντονα κινούνται, κατά μέσο όρο, τα μόρια.
>
> Γι' αυτό δύο ποτήρια νερό στους $50$ °C, αν τα ενώσεις, δίνουν νερό στους $50$ °C — όχι στους $100$.
>
> Η ενέργεια διπλασιάστηκε. Η θερμοκρασία όχι, γιατί είναι **μέσος όρος**, και ο μέσος όρος δεν προστίθεται.

## Η θερμότητα πάει πάντα προς μία κατεύθυνση

Από το **θερμότερο** προς το **ψυχρότερο**. Ποτέ ανάποδα από μόνη της.

Και σταματά όταν οι δύο θερμοκρασίες εξισωθούν — τότε λέμε ότι τα σώματα βρίσκονται σε **θερμική ισορροπία**.

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν υπάρχει «κρύο» που μεταδίδεται. Υπάρχει μόνο θερμότητα που φεύγει.
>
> Όταν πιάνεις ένα παγάκι, δεν σου «μπαίνει κρύο». Σου **φεύγει** θερμότητα προς το παγάκι.
>
> Η διάκριση φαίνεται λεκτική, αλλά καθορίζει αν θα λύσεις σωστά το πρόβλημα: υπάρχει μία ροή, όχι δύο.

## Τρεις τρόποι μετάδοσης

**Αγωγή** — τα μόρια σπρώχνουν τα γειτονικά τους, χωρίς να μετακινούνται τα ίδια. Κυρίως στα **στερεά**. Το μεταλλικό κουτάλι στη σούπα καίει.

**Ρεύματα (μεταφορά)** — το ζεστό υγρό ή αέριο **ανεβαίνει** γιατί είναι αραιότερο, και το κρύο κατεβαίνει. Κυκλοφορεί. Γι' αυτό το καλοριφέρ μπαίνει χαμηλά και το κλιματιστικό ψηλά.

**Ακτινοβολία** — χωρίς καθόλου ύλη ενδιάμεσα. Έτσι μας φτάνει η ενέργεια του Ήλιου μέσα από το κενό.

## Γιατί «κολλάει» η θερμοκρασία στο λιώσιμο

Βάζεις πάγο στους $-10$ °C να ζεσταθεί. Η θερμοκρασία ανεβαίνει ως τους $0$ °C — και μετά **σταματά**, παρόλο που συνεχίζεις να δίνεις θερμότητα.

Ξαναρχίζει να ανεβαίνει μόνο όταν λιώσει και το τελευταίο κομμάτι πάγου.

Πού πήγε η ενέργεια; Δεν χάθηκε. Χρησιμοποιήθηκε για να **σπάσει τους δεσμούς** ανάμεσα στα μόρια του πάγου, όχι για να τα κάνει να κινούνται πιο έντονα.

Το ίδιο συμβαίνει στους $100$ °C κατά τον βρασμό.

> **Θυμήσου**
>
> Αυτό είναι που κάνει το παγάκι χρήσιμο στο ποτό.
>
> Δεν το κρυώνει επειδή «είναι κρύο» — ένα παγάκι στους $0$ °C και νερό στους $0$ °C δεν είναι το ίδιο. Το κρυώνει επειδή **απορροφά πολλή ενέργεια για να λιώσει**, στην ίδια θερμοκρασία.

## Διαστολή

Σχεδόν κάθε σώμα **διαστέλλεται** όταν θερμαίνεται: τα μόρια κινούνται πιο έντονα και χρειάζονται περισσότερο χώρο.

Γι' αυτό οι γέφυρες έχουν αρμούς, οι σιδηρόδρομοι κενά ανάμεσα στις ράγες, και τα καλώδια του ρεύματος κρέμονται πιο χαλαρά το καλοκαίρι.

*Το κενό ανάμεσα σε δύο ράγες, από πολύ κοντά. Το καλοκαίρι οι ράγες διαστέλλονται και το κενό στενεύει· τον χειμώνα συστέλλονται και το κενό ανοίγει. Χωρίς αυτό, οι ράγες θα έσπρωχναν η μία την άλλη και θα στράβωναν. Οι λίγο λυγισμένες άκρες τους είναι φθορά από τους τροχούς που περνούν από πάνω.*

Πάνω σε αυτό δουλεύει και το γυάλινο θερμόμετρο (με χρωματισμένο οινόπνευμα, παλιότερα με υδράργυρο): το υγρό διαστέλλεται και ανεβαίνει στον λεπτό σωλήνα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ενώνεις δύο ποτήρια νερό στους 60 °C. Τι θερμοκρασία έχει το μείγμα;

1. Ο πειρασμός είναι να προσθέσεις: $60 + 60 = 120$ °C.
2. Η θερμοκρασία όμως δείχνει πόσο έντονα κινούνται **κατά μέσο όρο** τα μόρια. Και στα δύο ποτήρια κινούνται ήδη, κατά μέσο όρο, το ίδιο έντονα.
3. Ενώνοντάς τα, έχεις **περισσότερα** μόρια με την ίδια μέση κίνηση.

   $T = 60 \text{ °C}$
4. **Τι διπλασιάστηκε:** η θερμική ενέργεια, δηλαδή η συνολική ενέργεια των μορίων. Και φαίνεται στην πράξη — με διπλάσιο νερό στους $60$ °C ζεσταίνεις διπλάσιο φαγητό.

### Παράδειγμα 2: Γιατί το μεταλλικό πόμολο φαίνεται πιο κρύο από την ξύλινη πόρτα, ενώ έχουν την ίδια θερμοκρασία;

1. Και τα δύο βρίσκονται στο ίδιο δωμάτιο εδώ και ώρες, άρα έχουν **την ίδια** θερμοκρασία — θερμική ισορροπία.
2. Το χέρι σου είναι στους $37$ °C, πιο ζεστό και από τα δύο. Άρα θερμότητα φεύγει **από εσένα** και προς τα δύο.
3. Το μέταλλο είναι πολύ καλύτερος **αγωγός**: απομακρύνει τη θερμότητα από το δέρμα σου πολύ γρηγορότερα από το ξύλο.
4. Το δέρμα σου δεν μετράει τη θερμοκρασία του αντικειμένου. Νιώθει πόσο γρήγορα **φεύγει θερμότητα** από το ίδιο το δέρμα.

   Γρήγορη ροή διαβάζεται ως «κρύο». Γι' αυτό τα πλακάκια του μπάνιου παγώνουν τα πόδια ενώ το χαλί δίπλα τους όχι, με ίδια θερμοκρασία και τα δύο.

### Παράδειγμα 3: Θερμαίνεις 200 g πάγο στους −5 °C. Περίγραψε τι δείχνει το θερμόμετρο.

1. **Από $-5$ ως $0$ °C:** η θερμοκρασία ανεβαίνει. Η ενέργεια κάνει τα μόρια του πάγου να κινούνται πιο έντονα.
2. **Στους $0$ °C:** η ένδειξη **σταματά**. Συνεχίζεις να δίνεις θερμότητα, αλλά αυτή πάει στο σπάσιμο των δεσμών.

   Στο δοχείο συνυπάρχουν πάγος και νερό, και τα δύο στους $0$ °C.
3. **Μόλις λιώσει όλο:** η θερμοκρασία ξαναρχίζει να ανεβαίνει, από $0$ προς $100$ °C.
4. **Στους $100$ °C:** ξανακολλάει, για τον ίδιο ακριβώς λόγο — τώρα σπάνε οι δεσμοί του υγρού για να γίνει ατμός.

   Το γράφημα θερμοκρασίας-χρόνου έχει δύο **οριζόντια σκαλοπάτια**. Δεν είναι βλάβη του θερμομέτρου: είναι οι δύο αλλαγές κατάστασης.

## Ερωτήσεις

1. Ενώνεις δύο ποτήρια νερό, καθένα στους $40$ °C. Τι θερμοκρασία έχει το μείγμα;
   - $40$ °C
   - $80$ °C
   - $20$ °C
   - Εξαρτάται από το μέγεθος των ποτηριών
2. Πιάνεις ένα παγάκι. Τι συμβαίνει;
   - Θερμότητα φεύγει από το χέρι σου προς το παγάκι
   - Κρύο μεταδίδεται από το παγάκι στο χέρι σου
   - Τίποτα, μέχρι να λιώσει το παγάκι
   - Θερμότητα ρέει και προς τις δύο κατευθύνσεις εξίσου
3. Ο πάγος λιώνει στους $0$ °C ενώ συνεχίζεις να τον θερμαίνεις. Γιατί δεν ανεβαίνει η θερμοκρασία;
   - Η ενέργεια πηγαίνει στο σπάσιμο δεσμών, όχι στην κίνηση των μορίων
   - Γιατί ο πάγος έχει «γεμίσει» και δεν απορροφά πια άλλη θερμότητα
   - Γιατί το θερμόμετρο παγώνει στους $0$ °C και σταματά να δείχνει σωστά
   - Γιατί όλη η θερμότητα διαφεύγει στο περιβάλλον πριν φτάσει στον πάγο
4. Πώς φτάνει σε εμάς η ενέργεια του Ήλιου;
   - Με ακτινοβολία
   - Με αγωγή
   - Με ρεύματα μεταφοράς
   - Με τον άνεμο
5. Ένα μεταλλικό και ένα πλαστικό κουτάλι μένουν ώρες στο ψυγείο. Τα πιάνεις, και το μεταλλικό φαίνεται πολύ πιο κρύο. Γιατί;
   - Επειδή το μέταλλο απομακρύνει τη θερμότητα από το δέρμα σου γρηγορότερα
   - Επειδή το μεταλλικό έχει κρυώσει σε χαμηλότερη θερμοκρασία από το πλαστικό
   - Επειδή τα μέταλλα παράγουν κρύο και το περνούν στο χέρι σου
   - Επειδή το μεταλλικό κουτάλι είναι βαρύτερο από το πλαστικό
6. Γιατί πρέπει να αφήσεις το θερμόμετρο λίγη ώρα μέσα στο υγρό πριν το διαβάσεις;
   - Γιατί χρειάζεται χρόνο να φτάσει στην ίδια θερμοκρασία με το υγρό
   - Γιατί το γυαλί πρέπει πρώτα να βραχεί για να δείξει σωστά
   - Γιατί το υγρό πρέπει να ηρεμήσει και να σταματήσει να κουνιέται
   - Δεν χρειάζεται, γιατί η ένδειξη ενός θερμομέτρου είναι πάντα άμεση
7. Τι διαφορά έχει η θερμοκρασία από τη θερμότητα;
   - Η θερμοκρασία δείχνει πόσο ζεστό είναι κάτι· η θερμότητα είναι ενέργεια που ρέει
   - Είναι δύο ονόματα για το ίδιο πράγμα, που μετριέται σε βαθμούς Κελσίου
   - Η θερμότητα δείχνει πόσο ζεστό είναι κάτι· η θερμοκρασία είναι ενέργεια σε joule
   - Η θερμοκρασία μετριέται σε τζάουλ και η θερμότητα σε βαθμούς Κελσίου
8. Γιατί σε πολλές σιδηροδρομικές γραμμές αφήνουν μικρά διάκενα ανάμεσα στις ράγες;
   - Για να χωράει η διαστολή τους το καλοκαίρι
   - Για να περνάει το νερό
   - Για να ακούγεται ο χαρακτηριστικός θόρυβος
   - Για να τοποθετούνται πιο εύκολα

## Ασκήσεις

1. Σε ποια μονάδα μετριέται η θερμότητα;
2. Ανακατεύεις ένα ποτήρι νερό στους $20$ °C με ίση ποσότητα νερού στους $60$ °C. Από πού προς τα πού πηγαίνει η θερμότητα, και περίπου σε ποια θερμοκρασία σταματά;
3. Ένα μικρό καρφί πυρωμένο στους $500$ °C και μια κατσαρόλα με $3$ λίτρα σούπα στους $80$ °C ακουμπούν σε έναν σωρό από πάγο. Ποιο από τα δύο λιώνει περισσότερο πάγο;
4. Ένα μεταλλικό καπάκι έχει σφίξει πάνω σε γυάλινο βάζο, που στέκεται ώρες στον πάγκο της κουζίνας. Κρατάς μόνο το καπάκι λίγο κάτω από ζεστό νερό και ανοίγει εύκολα.
   α) Προς τα πού κινήθηκε η θερμότητα, και με ποιον τρόπο απλώθηκε μέσα στο μέταλλο;
   β) Γιατί βοηθάει να ζεστάνεις μόνο το καπάκι και όχι ολόκληρο το βάζο;
   γ) Αν αντί γι' αυτό έβαζες το βάζο λίγη ώρα στην κατάψυξη, τι θα γινόταν με το καπάκι;
5. Έχεις ένα ποτήρι νερό στους $80$ °C και δύο ποτήρια νερό στους $20$ °C, όλα με την ίδια ποσότητα. Φέρνεις δύο ποτήρια σε επαφή μέσα από ένα λεπτό μεταλλικό τοίχωμα: η θερμότητα περνά, το νερό δεν ανακατεύεται. Δύο ίσες ποσότητες νερού σε θερμική ισορροπία έχουν τον μέσο όρο των αρχικών τους θερμοκρασιών. Αγνόησε τις απώλειες προς τον αέρα.
   α) Βάζεις το ζεστό σε επαφή με το πρώτο κρύο ως την ισορροπία, και μετά με το δεύτερο. Τι θερμοκρασία έχει στο τέλος καθένα από τα τρία ποτήρια;
   β) Αδειάζεις σε μια κανάτα τα δύο ποτήρια που ήταν κρύα. Τι θερμοκρασία έχει η κανάτα, και τι παράξενο βλέπεις;
   γ) Πήγε κάπου θερμότητα από το ψυχρότερο στο θερμότερο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/physics/temperature-heat
