# Μετρήσεις και μονάδες

> Κάθε μέτρηση έχει αβεβαιότητα· το ζήτημα είναι πόση.

Φυσική, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/physics/measurement

## Τι θα μάθεις

- Να χρησιμοποιείς τις θεμελιώδεις μονάδες του SI και να μετατρέπεις ανάμεσα σε πολλαπλάσια.
- Να εξηγείς γιατί κάθε μέτρηση έχει αβεβαιότητα, και από πού προέρχεται.
- Να ξεχωρίζεις το τυχαίο από το συστηματικό σφάλμα και να ξέρεις τι διορθώνει το καθένα.

## Καμία μέτρηση δεν είναι ακριβής

Μετράς το θρανίο με έναν χάρακα και βρίσκεις $120$ cm.

Είναι ακριβώς $120$; Ή $120{,}2$; Ή $119{,}97$; Ο χάρακας έχει υποδιαιρέσεις ανά χιλιοστό — πιο κάτω δεν διαβάζεται.

Το ζήτημα λοιπόν **δεν** είναι αν η μέτρηση έχει αβεβαιότητα. Έχει, πάντα. Είναι **πόση**, και αν σε ενοχλεί για τη δουλειά που κάνεις.

## Το SI: εφτά μονάδες, όλες οι υπόλοιπες από αυτές

Στη Φυσική της Α΄ Γυμνασίου χρειάζεσαι τέσσερις θεμελιώδεις:

| Μέγεθος     | Μονάδα       | Σύμβολο |
| ----------- | ------------ | ------- |
| Μήκος       | μέτρο        | m       |
| Μάζα        | χιλιόγραμμο  | kg      |
| Χρόνος      | δευτερόλεπτο | s       |
| Θερμοκρασία | κέλβιν       | K       |

Όλες οι άλλες **παράγονται** από αυτές. Το εμβαδόν μετριέται σε $\text{m}^2$, ο όγκος σε $\text{m}^3$, η ταχύτητα σε m/s. Δεν είναι νέες μονάδες — είναι συνδυασμοί. Τη θερμοκρασία στην καθημερινή ζωή τη μετράμε σε βαθμούς Κελσίου (°C)· ένας βαθμός Κελσίου είναι όσο ένα κέλβιν, μόνο το μηδέν είναι αλλού.

*Αντίγραφο του πρότυπου του χιλιογράμμου, ενός μικρού μεταλλικού κυλίνδρου. Ως το 2019 το κιλό οριζόταν ως η μάζα του αυθεντικού κυλίνδρου, που φυλάσσεται κοντά στο Παρίσι, και κάθε χώρα σύγκρινε τα δικά της αντίγραφα με αυτόν. Οι δύο γυάλινοι κώδωνες τον προστατεύουν από τη σκόνη: λίγη βρωμιά θα άλλαζε ήδη τη μάζα του.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πολλαπλάσια και υποπολλαπλάσια*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο χρόνος **δεν** ακολουθεί το δεκαδικό σύστημα. Μία ώρα έχει $60$ λεπτά, όχι $100$.
>
> Άρα $2{,}5$ ώρες είναι $2$ ώρες και $30$ λεπτά — όχι $2$ ώρες και $50$ λεπτά.
>
> Είναι η πιο συχνή πηγή λάθους σε ασκήσεις ταχύτητας.

## Από πού έρχεται η αβεβαιότητα

**Από το όργανο.** Ένας χάρακας με χιλιοστά δεν διαβάζει δέκατα του χιλιοστού. Η μικρότερη υποδιαίρεση ορίζει το όριο.

**Από τον παρατηρητή.** Δύο άνθρωποι σταματούν το χρονόμετρο διαφορετικά. Η αντίδραση είναι περίπου $0{,}2$ s — μεγάλη, αν μετράς κάτι που κρατάει $2$ s.

**Από το ίδιο το μετρούμενο.** Το μήκος ενός σιδερένιου τραπεζιού αλλάζει με τη θερμοκρασία. Σε ποια θερμοκρασία το μετράς;

> **Κλειδί**
>
> Γράφοντας $120$ cm και $120{,}0$ cm λες **διαφορετικά πράγματα**.
>
> Το πρώτο σημαίνει «κάπου ανάμεσα σε $119{,}5$ και $120{,}5$».
>
> Το δεύτερο σημαίνει «κάπου ανάμεσα σε $119{,}95$ και $120{,}05$» — δέκα φορές πιο σίγουρη μέτρηση.
>
> Το μηδενικό δεν είναι διακοσμητικό. Δηλώνει πόσο καλά ξέρεις τον αριθμό.

## Τυχαίο και συστηματικό σφάλμα

**Τυχαίο** σφάλμα: πέφτει άλλοτε πάνω, άλλοτε κάτω. Οι μετρήσεις σκορπίζονται γύρω από τη σωστή τιμή.

*Θεραπεία:* επανάλαβε και πάρε **μέσο όρο**. Τα σφάλματα αλληλοεξουδετερώνονται.

**Συστηματικό** σφάλμα: πέφτει **πάντα προς την ίδια μεριά**. Μια ζυγαριά που δεν μηδενίστηκε δείχνει $200$ g παραπάνω σε κάθε ζύγισμα.

*Θεραπεία:* ο μέσος όρος **δεν βοηθάει καθόλου**. Χίλιες μετρήσεις με χαλασμένη ζυγαριά δίνουν χίλιες φορές το ίδιο λάθος. Πρέπει να βρεις και να διορθώσεις την αιτία.

> **Θυμήσου**
>
> Πριν από κάθε μέτρηση:
>
> - **Μηδένισε** το όργανο.
> - Διάβασε την ένδειξη **κατακόρυφα** από πάνω. Λοξή ματιά δίνει σφάλμα παράλλαξης — και είναι συστηματικό, αν κοιτάς πάντα από την ίδια γωνία.
> - Σημείωσε τη μονάδα. Αριθμός χωρίς μονάδα δεν είναι μέτρηση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μετάτρεψε: 2,5 km σε cm, και 750 g σε kg.

1. **Από km σε cm.** Ανεβαίνω σκαλί-σκαλί: $1$ km $= 1000$ m και $1$ m $= 100$ cm.

   $1 \text{ km} = 1000 \times 100 = 100\,000 \text{ cm}$
2. $2{,}5 \text{ km} = 2{,}5 \times 100\,000 = 250\,000 \text{ cm}$
3. **Από g σε kg.** Το kg είναι **μεγαλύτερη** μονάδα, άρα ο αριθμός πρέπει να **μικρύνει**: διαιρώ.

   $750 : 1000 = 0{,}75 \text{ kg}$
4. **Ο έλεγχος που πιάνει κάθε λάθος κατεύθυνσης:** μεγαλύτερη μονάδα → μικρότερος αριθμός.

   Αν είχες γράψει $750\,000$ kg, θα είχες $750$ τόνους σε μια σακούλα ζάχαρη.

### Παράδειγμα 2: Πέντε μετρήσεις χρόνου: 2,3 — 2,5 — 2,4 — 2,6 — 2,4 s. Ποια είναι η καλύτερη εκτίμηση;

1. Οι τιμές σκορπίζονται γύρω από μια κεντρική — τυπικό **τυχαίο** σφάλμα.

   Ο μέσος όρος είναι το κατάλληλο εργαλείο.
2. $\frac{2{,}3 + 2{,}5 + 2{,}4 + 2{,}6 + 2{,}4}{5} = \frac{12{,}2}{5} = 2{,}44 \text{ s}$
3. Το εύρος είναι από $2{,}3$ ως $2{,}6$, δηλαδή $0{,}3$ s. Η αβεβαιότητα είναι περίπου $\pm 0{,}15$ s.

   Δεν έχει νόημα να γράψω $2{,}44$: το δεύτερο δεκαδικό δεν το ξέρω.
4. Σωστή γραφή:

   $t = 2{,}4 \pm 0{,}2 \text{ s}$

   **Το μάθημα:** η απάντηση δεν επιτρέπεται να δείχνει μεγαλύτερη ακρίβεια από όση έχουν οι μετρήσεις. Το κομπιουτεράκι δίνει δέκα ψηφία· εσύ κρατάς όσα σημαίνουν κάτι.

### Παράδειγμα 3: Μια ζυγαριά δείχνει 2 g όταν είναι άδεια. Ζυγίζεις κάτι και δείχνει 87 g. Τι κάνεις;

1. Η ζυγαριά προσθέτει $2$ g **σε κάθε** ζύγισμα. Το σφάλμα είναι πάντα προς την ίδια μεριά: **συστηματικό**.
2. Ο μέσος όρος δεν βοηθάει. Δέκα ζυγίσματα θα δείξουν δέκα φορές το ίδιο $87$ g, και ο μέσος όρος τους θα είναι πάλι $87$ g.
3. Το διορθώνω αφαιρώντας το:

   $87 - 2 = 85 \text{ g}$
4. **Καλύτερα:** μηδενίζω τη ζυγαριά πριν ζυγίσω, και το πρόβλημα δεν προκύπτει καθόλου.

   Αυτή είναι η διαφορά των δύο σφαλμάτων: το τυχαίο το **περιορίζεις** με επαναλήψεις, το συστηματικό το **εξαλείφεις** βρίσκοντας την αιτία.

## Ερωτήσεις

1. Πόσα cm είναι $0{,}45$ m;
   - $45$ cm
   - $4{,}5$ cm
   - $450$ cm
   - $0{,}0045$ cm
2. Πόσα λεπτά είναι $1{,}25$ ώρες;
   - $75$ λεπτά
   - $125$ λεπτά
   - $1$ ώρα και $25$ λεπτά
   - $85$ λεπτά
3. Ένα χρονόμετρο ξεκινάει πάντα $0{,}5$ s αργότερα απ' ό,τι πρέπει. Τι είδους σφάλμα είναι, και τι το διορθώνει;
   - Συστηματικό — διορθώνεται στην αιτία, όχι με μέσο όρο
   - Τυχαίο — διορθώνεται με τον μέσο όρο πολλών επαναλήψεων
   - Τυχαίο — διορθώνεται με καλύτερο όργανο
   - Δεν είναι σφάλμα, αφού είναι σταθερό
4. Τι διαφορά έχει το να γράψεις $5$ cm από το $5{,}0$ cm;
   - Το $5{,}0$ δηλώνει πιο ακριβή μέτρηση — ξέρεις και το δέκατο
   - Καμία· είναι ο ίδιος αριθμός και το μηδενικό δεν προσθέτει τίποτα
   - Το $5{,}0$ είναι λάθος γραφή, γιατί τα μηδενικά στο τέλος σβήνονται
   - Το $5{,}0$ δηλώνει μεγαλύτερο μήκος, γιατί έχει περισσότερα ψηφία
5. Τέσσερις μετρήσεις μήκους: $12{,}1$ — $12{,}3$ — $12{,}2$ — $12{,}2$ cm. Ποια είναι η καλύτερη εκτίμηση;
   - $12{,}2$ cm
   - $12{,}1$ cm, η μικρότερη τιμή
   - $12{,}3$ cm, η μεγαλύτερη τιμή
   - $48{,}8$ cm, το άθροισμα
6. Πόσα kg είναι $1250$ g;
   - $1{,}25$ kg
   - $12{,}5$ kg
   - $125$ kg
   - $1\,250\,000$ kg
7. Ποια από αυτές είναι **θεμελιώδης** μονάδα του SI;
   - Το χιλιόγραμμο (kg), για τη μάζα
   - Το τετραγωνικό μέτρο ($\text{m}^2$), για το εμβαδόν
   - Το μέτρο ανά δευτερόλεπτο (m/s), για την ταχύτητα
   - Το γραμμάριο (g), για τη μάζα
8. Μετράς ένα μολύβι με χάρακα που έχει υποδιαιρέσεις ανά χιλιοστό. Η άκρη του πέφτει στη γραμμή $4$ χιλιοστά μετά το $12$. Πώς γράφεις τη μέτρηση;
   - $12{,}4$ cm
   - $12{,}43718$ cm
   - $12$ cm και κάτι
   - περίπου $12$ cm

## Ασκήσεις

1. Πόσα mm είναι $3{,}8$ cm;
2. Ένα ταξίδι έχει δύο κομμάτια: $1{,}6$ ώρες με το πλοίο και μετά $45$ λεπτά με το λεωφορείο. Πόσο κρατά όλο το ταξίδι, σε ώρες και λεπτά;
3. Ένα φύλλο χαρτιού είναι πολύ λεπτό για να το μετρήσεις με χάρακα. Εκτίμησε το πάχος του από ένα βιβλίο που ξέρεις, χωρίς ακριβείς μετρήσεις. Τις τιμές τις διαλέγεις εσύ.
   α) Πόσο παχύ είναι ένα φύλλο, σε mm;
   β) Πόσο ψηλή θα ήταν μια στοίβα με ένα εκατομμύριο φύλλα, σε m;
4. Μια ζυγαριά κουζίνας δεν είναι μηδενισμένη, και δεν ξέρεις τι δείχνει όταν είναι άδεια. Βάζεις πάνω ένα άδειο βάζο και δείχνει $250$ g. Γεμίζεις το βάζο με μέλι, και η ίδια ζυγαριά δείχνει $730$ g.
   α) Πόσο μέλι έβαλες στο βάζο;
   β) Μπορείς από αυτές τις δύο ζυγίσεις να βρεις τη μάζα του άδειου βάζου;
   γ) Αργότερα βλέπεις ότι η άδεια ζυγαριά δείχνει $15$ g. Πόση είναι η μάζα του βάζου με το μέλι;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/physics/measurement
