# Το φαινόμενο του θερμοκηπίου

> Το φως μπαίνει εύκολα· η θερμότητα βγαίνει δύσκολα.

Φυσική, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/physics/greenhouse-effect

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς το φαινόμενο του θερμοκηπίου: το φως μπαίνει εύκολα, η θερμική ακτινοβολία βγαίνει δύσκολα.
- Να ξεχωρίζεις το φυσικό φαινόμενο του θερμοκηπίου, που κρατά τη Γη κατοικήσιμη, από την ενίσχυσή του από τον άνθρωπο.
- Να συνδέεις την αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα με την άνοδο της μέσης θερμοκρασίας της Γης και να προτείνεις τρόπους να περιοριστεί.

## Ένα αυτοκίνητο στον ήλιο

Ιούλιος, $35$ °C στη σκιά. Ένα αυτοκίνητο μένει δύο ώρες στον ήλιο με κλειστά παράθυρα. Όταν ανοίγεις την πόρτα, ο αέρας μέσα μπορεί να ξεπερνά τους $50$ °C και το τιμόνι δεν πιάνεται.

Από πού ήρθε τόση ζέστη; Από τον ήλιο, μέσα από τα τζάμια. Το ερώτημα είναι γιατί **δεν ξανάφυγε**.

## Δύο είδη ακτινοβολίας

Το **φως του ήλιου** περνάει εύκολα από το γυαλί. Πέφτει στα καθίσματα και στο ταμπλό, που το απορροφούν και ζεσταίνονται — όπως είδες στην ενότητα [Το φως θερμαίνει](/el/gym-a/physics/light-and-heat).

Κάθε ζεστό σώμα όμως **εκπέμπει** κι αυτό ακτινοβολία. Δεν τη βλέπεις, αλλά τη νιώθεις: είναι η ζέστη στο πρόσωπό σου όταν πλησιάζεις ένα αναμμένο τζάκι ή ένα καυτό σίδερο, χωρίς να το ακουμπήσεις. Λέγεται **θερμική** ή **υπέρυθρη ακτινοβολία**.

Τα ζεστά καθίσματα εκπέμπουν θερμική ακτινοβολία. Αυτή όμως **δεν περνάει εύκολα** από το γυαλί: ένα μεγάλο μέρος της κρατιέται μέσα.

> **Κλειδί**
>
> Το φως **μπαίνει** εύκολα. Η θερμική ακτινοβολία **βγαίνει** δύσκολα.
>
> Όσο μπαίνει περισσότερη ενέργεια απ' όση βγαίνει, η θερμοκρασία ανεβαίνει. Σταματά να ανεβαίνει όταν η ενέργεια που βγαίνει γίνει **ίση** με αυτή που μπαίνει — αλλά σε πολύ μεγαλύτερη θερμοκρασία απ' ό,τι χωρίς το τζάμι.
>
> Αυτό είναι το **φαινόμενο του θερμοκηπίου**.

Το όνομα το πήρε από τα θερμοκήπια των αγροτών, που με τον ίδιο τρόπο κρατούν τα φυτά ζεστά τον χειμώνα. Σε ένα πραγματικό θερμοκήπιο βοηθάει και κάτι ακόμη: το τζάμι δεν αφήνει τον ζεστό αέρα να φύγει με τα ρεύματα. Στην ατμόσφαιρα της Γης όμως δεν υπάρχει τέτοιο καπάκι, και μένει μόνο η ακτινοβολία.

*Ντοματίνια σε θερμοκήπιο στη Σητεία της Κρήτης. Η διάφανη οροφή αφήνει το φως του ήλιου να μπει· το έδαφος και τα φυτά ζεσταίνονται, και η θερμότητα δεν φεύγει εύκολα.*

## Η ατμόσφαιρα: ένα τζάμι από αέρια

Η Γη δεν έχει γυάλινη οροφή. Έχει όμως την **ατμόσφαιρα**.

Τα περισσότερα αέρια του αέρα, το άζωτο και το οξυγόνο, αφήνουν και το φως και τη θερμική ακτινοβολία να περάσουν. Μερικά όμως, λίγα σε ποσότητα, δουλεύουν σαν το τζάμι: αφήνουν το φως να μπει και κρατούν ένα μέρος της θερμικής ακτινοβολίας που στέλνει πίσω το ζεστό έδαφος. Είναι τα **αέρια του θερμοκηπίου**, κυρίως οι **υδρατμοί**, το **διοξείδιο του άνθρακα** (CO₂) και το **μεθάνιο**.

Χωρίς αυτά, η μέση θερμοκρασία της Γης θα ήταν περίπου $-18$ °C. Με αυτά είναι περίπου $15$ °C.

> **Θυμήσου**
>
> Το φαινόμενο του θερμοκηπίου **από μόνο του δεν είναι κακό**. Χωρίς αυτό η Γη θα ήταν μια παγωμένη μπάλα και δεν θα είχε υγρό νερό.
>
> Το πρόβλημα είναι ότι το **ενισχύουμε**: προσθέτουμε στην ατμόσφαιρα διοξείδιο του άνθρακα πιο γρήγορα απ' όσο μπορούν να το πάρουν πίσω τα φυτά και οι θάλασσες.

## Το πείραμα με τη φιάλη

Ρίξε λίγο χώμα σε μια γυάλινη φιάλη, κλείσε το στόμιο με ένα κομμάτι φελιζόλ και πέρασε ένα θερμόμετρο από μια τρύπα στο φελιζόλ. Φώτισε τη φιάλη με δύο λάμπες πυράκτωσης και γράφε τη θερμοκρασία κάθε λεπτό.

Η θερμοκρασία ανεβαίνει γρήγορα στην αρχή, μετά πιο αργά, και κάποια στιγμή **σταθεροποιείται**.

Σβήσε τα φώτα και άφησε τη φιάλη να κρυώσει. Βάλε τώρα μέσα ένα ποτηράκι με μαγειρική σόδα και ρίχνε πάνω της σταγόνες ξίδι, ενώ οι λάμπες είναι πάλι αναμμένες. Η σόδα με το ξίδι βγάζουν **διοξείδιο του άνθρακα**, που γεμίζει τη φιάλη.

| Λεπτά           | $0$  | $2$  | $4$  | $6$  | $8$  | $10$ |
| --------------- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- |
| Μόνο αέρας (°C) | $22$ | $26$ | $29$ | $31$ | $32$ | $32$ |
| Με CO₂ (°C)     | $22$ | $27$ | $30$ | $33$ | $34$ | $34$ |

Οι τιμές είναι ενδεικτικές. Αυτό που μετράει είναι ότι με το CO₂ η θερμοκρασία σταθεροποιείται **ψηλότερα**.

Βάλε στο τέλος ένα αναμμένο κεράκι μέσα στη φιάλη: **σβήνει**. Το διοξείδιο του άνθρακα δεν συντηρεί την καύση, και αυτό σου δείχνει ότι είναι ακόμη εκεί.

## Μια Γη που ζεσταίνεται

Από το $1870$ περίπου, ερευνητικές ομάδες σε όλο τον κόσμο μετρούν τη μέση θερμοκρασία της Γης. Σήμερα είναι **πάνω από $1$ °C** ψηλότερη απ' ό,τι τότε, και η άνοδος έχει επιταχυνθεί τις τελευταίες δεκαετίες.

Την ίδια περίοδο το διοξείδιο του άνθρακα στον αέρα ανέβηκε από περίπου $280$ σε πάνω από $420$ μόρια σε κάθε εκατομμύριο μόρια αέρα. Το μεγαλύτερο μέρος του προέρχεται από την **καύση** κάρβουνου, πετρελαίου και φυσικού αερίου: στα εργοστάσια παραγωγής ρεύματος, στα αυτοκίνητα, στη θέρμανση. Ένα μέρος προέρχεται από το κόψιμο και το κάψιμο των δασών.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένας βαθμός μοιάζει λίγος. Από τη μια μέρα στην άλλη η θερμοκρασία αλλάζει πολύ περισσότερο.
>
> Εδώ όμως μιλάμε για τον **μέσο όρο** όλου του πλανήτη, μέρα και νύχτα, όλο τον χρόνο. Για να ανέβει αυτός κατά έναν βαθμό, χρειάζεται τεράστια ποσότητα ενέργειας, και φαίνεται αλλού: σε πιο συχνούς και πιο έντονους καύσωνες, σε ξηρασίες και πυρκαγιές, σε παγετώνες που λιώνουν, σε στάθμη της θάλασσας που ανεβαίνει.

Τι μπορεί να γίνει; Το κοινό σε όλα είναι να **καίμε λιγότερο**:

- ρεύμα από τον **ήλιο**, τον **άνεμο** και το **νερό** αντί για κάρβουνο και πετρέλαιο,
- σπίτια με καλή **μόνωση**, που θέλουν λιγότερη ενέργεια για θέρμανση και δροσιά,
- **περπάτημα**, **ποδήλατο** και **συγκοινωνίες** αντί για το αυτοκίνητο, όπου γίνεται,
- **δάση** που προστατεύονται και ξαναφυτεύονται, γιατί τα δέντρα παίρνουν CO₂ από τον αέρα.

Και κάτι που κάνεις εσύ: κάθε φως που σβήνεις χωρίς να το χρειάζεσαι είναι λίγο λιγότερο καύσιμο κάπου σε ένα εργοστάσιο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί ένα αυτοκίνητο με κλειστά παράθυρα ζεσταίνεται στον ήλιο πολύ περισσότερο από τον αέρα έξω;

1. **Μπαίνει:** το φως του ήλιου περνάει από τα τζάμια και πέφτει στα καθίσματα και στο ταμπλό. Εκείνα το απορροφούν και ζεσταίνονται, ιδίως αν είναι σκούρα.
2. **Βγαίνει δύσκολα:** τα ζεστά καθίσματα εκπέμπουν θερμική ακτινοβολία, που δεν περνάει εύκολα από το γυαλί. Και ο ζεστός αέρας δεν φεύγει, αφού τα παράθυρα είναι κλειστά.
3. Για αρκετή ώρα μπαίνει περισσότερη ενέργεια απ' όση βγαίνει, και η θερμοκρασία μέσα ανεβαίνει πολύ πάνω από του αέρα έξω.
4. **Γι' αυτό:** ποτέ δεν αφήνεις παιδί ή ζώο σε κλειστό αυτοκίνητο στον ήλιο, ούτε για λίγα λεπτά. Ούτε ένα παράθυρο λίγο ανοιχτό δεν αρκεί.

### Παράδειγμα 2: Η Σελήνη απέχει από τον Ήλιο περίπου όσο και η Γη. Γιατί στη μέρα της ξεπερνά τους 100 °C και στη νύχτα της πέφτει κάτω από −150 °C, ενώ η Γη έχει ήπιες θερμοκρασίες;

1. Και οι δύο δέχονται περίπου το ίδιο φως από τον Ήλιο, ανά τετραγωνικό μέτρο. Η διαφορά δεν είναι στο τι **μπαίνει**.
2. Η Σελήνη **δεν έχει ατμόσφαιρα**. Τη μέρα το έδαφός της ζεσταίνεται πολύ από τον ήλιο. Τη νύχτα η θερμική ακτινοβολία του φεύγει κατευθείαν στο διάστημα, και τίποτα δεν την κρατά.
3. Η Γη έχει ατμόσφαιρα με αέρια του θερμοκηπίου. Τη νύχτα κρατούν ένα μέρος της θερμικής ακτινοβολίας του εδάφους, οπότε δεν παγώνει.

   Το φαινόμενο του θερμοκηπίου λειτουργεί σαν **κουβέρτα**: δεν φτιάχνει ενέργεια, απλώς την αφήνει να φύγει πιο αργά.

### Παράδειγμα 3: Στο πείραμα με τη φιάλη, η θερμοκρασία με μόνο αέρα σταθεροποιήθηκε στους 32 °C και με διοξείδιο του άνθρακα στους 34 °C. Τι συμπεραίνεις;

1. **Γιατί σταθεροποιείται:** στην αρχή η φιάλη παίρνει από τις λάμπες περισσότερη ενέργεια απ' όση χάνει. Όσο ζεσταίνεται, χάνει όλο και περισσότερη. Όταν χάνει όση παίρνει, η θερμοκρασία δεν αλλάζει πια.
2. **Τι άλλαξε:** οι λάμπες, η φιάλη και το χώμα ήταν ίδια. Άλλαξε μόνο το αέριο μέσα στη φιάλη.
3. **Συμπέρασμα:** με το CO₂ η φιάλη χάνει πιο δύσκολα την ενέργειά της και ισορροπεί $2$ °C ψηλότερα. Το διοξείδιο του άνθρακα κρατάει θερμική ακτινοβολία καλύτερα από τον αέρα.

   Αυτό συμβαίνει, σε τεράστια κλίμακα, και στην ατμόσφαιρα της Γης.

## Ερωτήσεις

1. Τι κάνει το γυαλί σε ένα θερμοκήπιο;
   - Αφήνει το φως να μπει και κρατά μέσα θερμική ακτινοβολία
   - Εμποδίζει το φως να μπει, για να μην καούν τα φυτά
   - Παράγει το ίδιο θερμότητα όταν το χτυπά ο ήλιος
   - Αφήνει εξίσου να περάσουν και το φως και τη θερμική ακτινοβολία
2. Πώς θα ήταν η Γη χωρίς κανένα φαινόμενο του θερμοκηπίου;
   - Πολύ πιο κρύα, κάτω από το μηδέν κατά μέσο όρο
   - Ίδια με σήμερα, αφού το φως του ήλιου θα ήταν το ίδιο
   - Πολύ πιο ζεστή, αφού δεν θα υπήρχε τίποτα να μας προστατεύει
   - Χωρίς φως, γιατί η ατμόσφαιρα δεν θα το άφηνε να περάσει
3. Ποιο από τα παρακάτω είναι αέριο του θερμοκηπίου;
   - Το διοξείδιο του άνθρακα
   - Το οξυγόνο που αναπνέουμε
   - Το άζωτο, το περισσότερο αέριο του αέρα
   - Το υδρογόνο, το πιο ελαφρύ αέριο
4. Ποια είναι η κύρια αιτία που αυξάνεται το διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα;
   - Η καύση κάρβουνου, πετρελαίου και φυσικού αερίου
   - Τα ηφαίστεια, που εκρήγνυνται όλο και πιο συχνά
   - Η τρύπα του όζοντος πάνω από τον Νότιο Πόλο
   - Η αναπνοή των ανθρώπων, που έγιναν πολύ περισσότεροι
5. Γιατί η νύχτα στη Σελήνη είναι πολύ πιο κρύα από τη νύχτα στη Γη;
   - Δεν έχει ατμόσφαιρα να κρατήσει τη θερμική ακτινοβολία
   - Είναι πολύ πιο μακριά από τον Ήλιο απ' ό,τι η Γη
   - Το έδαφός της είναι από πάγο, που κρυώνει γρήγορα
   - Η Γη φτιάχνει τη δική της θερμότητα και η Σελήνη όχι
6. Στο πείραμα με τη φιάλη κάτω από τις λάμπες, η θερμοκρασία κάποια στιγμή σταματά να ανεβαίνει. Γιατί;
   - Η ενέργεια που φεύγει έγινε ίση με αυτή που έρχεται
   - Οι λάμπες σταματούν να δίνουν ενέργεια όταν ζεσταθούν
   - Το θερμόμετρο δεν μπορεί να δείξει πάνω από ένα όριο
   - Ο αέρας στη φιάλη έχει γεμίσει και δεν παίρνει άλλη ενέργεια
7. Στο τέλος του πειράματος βάζεις ένα αναμμένο κεράκι στη φιάλη με το διοξείδιο του άνθρακα, και σβήνει. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι στη φιάλη υπάρχει αέριο που δεν συντηρεί την καύση
   - Ότι η φιάλη είναι πολύ ζεστή για να καίει κερί
   - Ότι μέσα στη φιάλη έχει μαζευτεί πολύ οξυγόνο
   - Ότι το χώμα απορρόφησε όλη τη θερμότητα της φλόγας
8. Ποιο από τα παρακάτω μειώνει το διοξείδιο του άνθρακα που στέλνουμε στην ατμόσφαιρα;
   - Ρεύμα από τον ήλιο και τον άνεμο αντί για κάρβουνο
   - Να καίμε τα σκουπίδια αντί να τα θάβουμε
   - Να κόβουμε δάση για να φτιάξουμε περισσότερα χωράφια
   - Να ανοίγουμε το κλιματιστικό νωρίτερα, πριν ζεσταθεί το σπίτι

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η αόρατη ακτινοβολία που εκπέμπει κάθε ζεστό σώμα;
2. Ένα αυτοκίνητο είναι κλειστό στον ήλιο. Κάθε λεπτό μπαίνουν από τα τζάμια $3000$ J ενέργειας με το φως, και βγαίνουν μόνο $1200$ J. Πόση ενέργεια έχει μαζευτεί μέσα μετά από $10$ λεπτά; Μετά ανοίγεις λίγο τα παράθυρα, και τώρα βγαίνουν $3500$ J κάθε λεπτό. Τι κάνει από εκεί και πέρα η θερμοκρασία μέσα;
3. Χωρίς ατμόσφαιρα, η μέση θερμοκρασία της Γης θα ήταν περίπου $-18$ °C. Σήμερα είναι περίπου $15$ °C. Πόσους βαθμούς «προσθέτει» το φυσικό φαινόμενο του θερμοκηπίου;
4. Στην έρημο της Σαχάρας ο αέρας είναι πολύ ξερός. Μετά από μια μέρα με $40$ °C, η νύχτα μπορεί να είναι τόσο δροσερή που θέλεις ζακέτα. Σε ένα νησί με υγρό αέρα, η νύχτα είναι μόνο λίγο δροσερότερη από τη μέρα.
   α) Ποιο αέριο του θερμοκηπίου υπάρχει πολύ λιγότερο στον ξερό αέρα της ερήμου απ' ό,τι στον υγρό αέρα του νησιού;
   β) Γιατί αυτό κάνει τις νύχτες της ερήμου τόσο δροσερές;
5. Στο πείραμα με τη φιάλη και τις δύο λάμπες, η φιάλη με μόνο αέρα σταθεροποιείται στους $32$ °C, όπως στην ενότητα. Αυτή τη φορά όμως, πριν ανάψεις τις λάμπες, ζεσταίνεις τη φιάλη ως τους $45$ °C με ένα πιστολάκι μαλλιών.
   α) Ανάβεις τις λάμπες. Τι κάνει η ένδειξη του θερμομέτρου, και πού καταλήγει;
   β) Η ένδειξη πέφτει ενώ οι λάμπες είναι αναμμένες. Σημαίνει αυτό ότι η φιάλη δεν παίρνει ενέργεια από τις λάμπες;
   γ) Κάνεις το ίδιο με φιάλη που έχει μέσα CO₂, ζεσταμένη πάλι στους $45$ °C. Πού σταθεροποιείται τώρα, και ποια από τις δύο φιάλες πέφτει πιο αργά στην αρχή;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/physics/greenhouse-effect
