# Ηλεκτρικό κύκλωμα και ηλεκτρομαγνητισμός

> Κλειστό κύκλωμα, βραχυκύκλωμα και ασφάλεια, και πώς μαγνήτης και ρεύμα γίνονται κινητήρας ή γεννήτρια.

Φυσική, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/physics/electric-circuits-magnetism

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι χρειάζεται για να διαρρέεται από ρεύμα ένα κύκλωμα: πηγή, κλειστή διαδρομή, αγωγοί.
- Να περιγράφεις τι είναι το βραχυκύκλωμα και πώς μας προστατεύει η ασφάλεια.
- Να εξηγείς ποιοτικά πώς το ρεύμα φτιάχνει μαγνήτη, και πώς ο κινητήρας και η γεννήτρια μετατρέπουν την ενέργεια.

## Τρία πράγματα για να ανάψει μια λάμπα

Πάρε μια μπαταρία, ένα λαμπάκι και δύο καλώδια. Για να ανάψει το λαμπάκι χρειάζονται τρία πράγματα μαζί:

1. Μια **πηγή**, όπως η μπαταρία, που σπρώχνει το ρεύμα.
2. Μια **κλειστή διαδρομή**: το ρεύμα βγαίνει από τον έναν πόλο της πηγής, περνά από τη λάμπα και **γυρίζει** στον άλλο πόλο.
3. Υλικά που αφήνουν το ρεύμα να περάσει, δηλαδή **αγωγούς**.

Αυτή η κλειστή διαδρομή λέγεται **ηλεκτρικό κύκλωμα**. Ο **διακόπτης** είναι απλώς ένα σημείο όπου ανοίγεις ή κλείνεις τη διαδρομή. Με ανοιχτό διακόπτη το κύκλωμα έχει ένα κενό, και το ρεύμα σταματά **παντού**, όχι μόνο μετά τον διακόπτη.

Τα μέταλλα, όπως ο χαλκός των καλωδίων, είναι καλοί **αγωγοί**. Το πλαστικό, το ξύλο, το γυαλί και το λάστιχο είναι **μονωτές**: δεν αφήνουν το ρεύμα να περάσει. Γι' αυτό τα καλώδια είναι χάλκινα μέσα και πλαστικά απ' έξω.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι χρειάζεται το κύκλωμα*

## Βραχυκύκλωμα

Ας πούμε ότι ένα γυμνό σύρμα ακουμπήσει **ταυτόχρονα** τις δύο άκρες της λάμπας. Το ρεύμα έχει τώρα δύο δρόμους: μέσα από τη λάμπα, ή μέσα από το σύρμα. Διαλέγει σχεδόν ολόκληρο τον **εύκολο** δρόμο, το σύρμα.

Αυτό λέγεται **βραχυκύκλωμα**: το ρεύμα βρίσκει μια σύντομη διαδρομή που παρακάμπτει τη συσκευή. Η λάμπα σβήνει. Το χειρότερο είναι αλλού: χωρίς τη συσκευή να το «φρενάρει», το ρεύμα γίνεται **πολύ μεγάλο**, και τα καλώδια **ζεσταίνονται** επικίνδυνα. Σε ένα σπίτι αυτό μπορεί να λιώσει τη μόνωση και να προκαλέσει φωτιά.

*Κύκλωμα με μπαταρία και λάμπα Λ, και ένα γυμνό σύρμα συνδεδεμένο στις δύο άκρες της λάμπας, που την παρακάμπτει.*

> **Κλειδί**
>
> Η **ασφάλεια** είναι ένα σκόπιμα αδύναμο σημείο του κυκλώματος.
>
> Η παλιά ασφάλεια **τήξης** έχει μέσα ένα λεπτό σύρμα. Όταν το ρεύμα ξεπεράσει ένα όριο, το σύρμα ζεσταίνεται τόσο που **λιώνει**, και το κύκλωμα **ανοίγει** πριν πάθουν κακό τα καλώδια του σπιτιού.
>
> Στους σημερινούς ηλεκτρικούς πίνακες τη δουλειά αυτή την κάνουν οι **αυτόματοι διακόπτες** (ασφαλειοδιακόπτες): «πέφτουν» όταν περνά πολύ ρεύμα, και τους ξανασηκώνεις αφού βρεις τι έφταιξε.

> **Πρόσεχε**
>
> Μια ασφάλεια που καίγεται **δεν είναι η βλάβη**. Είναι το σημάδι ότι κάπου υπάρχει βλάβη ή υπερφόρτωση.
>
> Αν τη γεφυρώσεις με χοντρό σύρμα ή βάλεις μεγαλύτερη από όση προβλέπεται, το πρόβλημα μένει και η προστασία φεύγει. Τότε το «αδύναμο σημείο» γίνονται τα καλώδια μέσα στους τοίχους.
>
> Και ποτέ μην ακουμπάς πρίζα ή καλώδιο του σπιτιού με βρεγμένα χέρια ή με μεταλλικό αντικείμενο. Η τάση της πρίζας είναι πολύ μεγαλύτερη από μιας μπαταρίας και μπορεί να σκοτώσει.

## Το ρεύμα φτιάχνει μαγνήτη

Το $1820$ ο Δανός φυσικός **Όρστεντ** (Ørsted) πρόσεξε ότι η βελόνα μιας πυξίδας **στρίβει** όταν περνά ρεύμα από ένα καλώδιο δίπλα της, και γυρίζει πίσω όταν το ρεύμα σταματά. Το ρεύμα δημιουργεί γύρω του **μαγνητικό πεδίο**.

*Ο Χανς Κρίστιαν Όρστεντ σε πορτρέτο του 1842. Η παρατήρησή του το 1820, μια βελόνα πυξίδας που στρίβει δίπλα σε ένα καλώδιο, έδειξε για πρώτη φορά ότι ο ηλεκτρισμός και ο μαγνητισμός συνδέονται.*

Αν τυλίξεις το καλώδιο σε πολλές σπείρες, σε ένα **πηνίο**, τα πεδία των σπειρών προστίθενται. Αν βάλεις μέσα ένα σιδερένιο καρφί, γίνεται ακόμη ισχυρότερο. Αυτός είναι ο **ηλεκτρομαγνήτης**: ένας μαγνήτης που ανάβει και σβήνει με έναν διακόπτη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε έναν ηλεκτρομαγνήτη*

Ο ηλεκτρομαγνήτης είναι παντού: στο κουδούνι της πόρτας, στους γερανούς που σηκώνουν παλιοσίδερα, στις κλειδαριές που ανοίγουν με κάρτα.

## Κινητήρας και γεννήτρια

Αφού το ρεύμα φτιάχνει μαγνήτη, ένα πηνίο με ρεύμα που βρίσκεται κοντά σε έναν μόνιμο μαγνήτη **σπρώχνεται**. Αν το πηνίο μπορεί να γυρίζει γύρω από έναν άξονα, και το ρεύμα αλλάζει φορά τη σωστή στιγμή, το πηνίο **περιστρέφεται συνέχεια**. Αυτός είναι ο **ηλεκτρικός κινητήρας**: στον ανεμιστήρα, στο πλυντήριο, στο ηλεκτρικό πατίνι.

Το αντίστροφο ανακάλυψε το $1831$ ο Άγγλος **Φαραντέι** (Faraday): αν **κινήσεις** έναν μαγνήτη μέσα σε ένα πηνίο, ή γυρίσεις ένα πηνίο κοντά σε μαγνήτη, το πηνίο διαρρέεται από **ρεύμα**. Μόνο όσο υπάρχει κίνηση. Αυτή είναι η **γεννήτρια**: στο δυναμό του ποδηλάτου, στις ανεμογεννήτριες, στα εργοστάσια ηλεκτρισμού.

*Δυναμό ποδηλάτου. Το ραβδωτό καπάκι στην κορυφή ακουμπά στο λάστιχο και γυρίζει όσο γυρίζει ο τροχός. Μέσα, ένας μαγνήτης γυρίζει δίπλα σε ένα πηνίο, και το ρεύμα πηγαίνει στο φανάρι από τα καλώδια. Σταμάτα τον τροχό, και το ρεύμα σταματά.*

|           | Τι μπαίνει         | Τι βγαίνει         |
| --------- | ------------------ | ------------------ |
| Κινητήρας | ηλεκτρική ενέργεια | κινητική ενέργεια  |
| Γεννήτρια | κινητική ενέργεια  | ηλεκτρική ενέργεια |

> **Θυμήσου**
>
> Κινητήρας και γεννήτρια έχουν τα ίδια κομμάτια: πηνίο και μαγνήτη. Η διαφορά είναι **προς ποια μεριά** γίνεται η μετατροπή.
>
> Και στις δύο, όπως σε κάθε μετατροπή ενέργειας, ένα μέρος της γίνεται πάντα **θερμότητα**. Γι' αυτό ζεσταίνεται ένα μοτέρ που δουλεύει ώρα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας φακός δεν ανάβει. Οι μπαταρίες είναι καινούργιες και ο λαμπτήρας ακέραιος. Πού ψάχνεις τη βλάβη;

1. Ελέγχω τις τρεις προϋποθέσεις. **Πηγή** υπάρχει: οι μπαταρίες είναι καινούργιες.
2. Μένει η **κλειστή διαδρομή**. Ο λαμπτήρας είναι ακέραιος, άρα το κενό είναι κάπου αλλού: στον διακόπτη, στο ελατήριο ή στα ελάσματα που ακουμπούν τις μπαταρίες.
3. Ελέγχω και τους **αγωγούς**. Αν τα ελάσματα έχουν σκουριά ή είναι λερωμένα από μπαταρία που έτρεξε, το στρώμα αυτό δεν άγει καλά.
4. Συχνή αιτία, λοιπόν: σκουριασμένη επαφή. Ένα καθάρισμα και ο φακός ξανανάβει. Η μέθοδος είναι αυτή που μετράει: ελέγχεις μία μία τις προϋποθέσεις.

### Παράδειγμα 2: Σε ένα κύκλωμα με μπαταρία και λάμπα, ένα κομμάτι αλουμινόχαρτο ακουμπά και τους δύο πόλους της μπαταρίας. Τι θα συμβεί;

1. Το αλουμινόχαρτο είναι μέταλλο, άρα **αγωγός**. Δίνει στο ρεύμα έναν πολύ σύντομο δρόμο από τον έναν πόλο στον άλλο, χωρίς να περάσει από τη λάμπα.
2. Αυτό είναι **βραχυκύκλωμα**. Σχεδόν όλο το ρεύμα περνά από το αλουμινόχαρτο, οπότε η λάμπα **σβήνει**.
3. Το ρεύμα στο αλουμινόχαρτο είναι μεγάλο, και το αλουμινόχαρτο και η μπαταρία **ζεσταίνονται**. Η μπαταρία αδειάζει γρήγορα, και μπορεί να καεί κανείς αν το πιάσει.
4. Γι' αυτό οι μπαταρίες δεν μπαίνουν χύμα στην τσέπη με κέρματα και κλειδιά: ένα κέρμα που ακουμπά και τους δύο πόλους κάνει ακριβώς το ίδιο.

### Παράδειγμα 3: Το φανάρι ενός ποδηλάτου παίρνει ρεύμα από δυναμό στον τροχό. Γιατί σβήνει όταν σταματάς στο φανάρι της διασταύρωσης;

1. Το δυναμό είναι μια μικρή **γεννήτρια**: ένας μαγνήτης γυρίζει κοντά σε ένα πηνίο, όσο γυρίζει ο τροχός.
2. Ρεύμα δημιουργείται **μόνο όσο υπάρχει κίνηση**. Ακίνητος μαγνήτης δίπλα σε πηνίο δεν δίνει ρεύμα.
3. Οι μετατροπές όσο κινείσαι: **κινητική** του τροχού → **ηλεκτρική** στο καλώδιο → **φωτεινή** και **θερμική** στο φανάρι.
4. Όταν σταματάς, σταματά και η πρώτη μετατροπή. Γι' αυτό πολλά σύγχρονα φανάρια έχουν και μια μικρή μπαταρία που φορτίζει όσο κινείσαι.

## Ερωτήσεις

1. Σε ένα κύκλωμα με μία λάμπα, ο διακόπτης βρίσκεται **μετά** τη λάμπα. Τι γίνεται όταν τον ανοίξεις;
   - Η λάμπα σβήνει, γιατί το ρεύμα σταματά σε όλο το κύκλωμα
   - Η λάμπα μένει αναμμένη, γιατί το ρεύμα έχει ήδη περάσει από αυτήν
   - Η λάμπα φέγγει πιο αχνά, γιατί χάνεται μόνο το ρεύμα της επιστροφής
   - Εξαρτάται από τον πόλο της μπαταρίας που είναι πιο κοντά στον διακόπτη
2. Ποιο από αυτά, αν γεφυρώσει ένα κενό του κυκλώματος, θα ανάψει τη λάμπα;
   - Ένας μεταλλικός συνδετήρας
   - Ένα πλαστικό καλαμάκι του χυμού
   - Ένα στεγνό ξυλάκι από παγωτό
   - Ένα κομμάτι από γυάλινο βάζο
3. Τι είναι το βραχυκύκλωμα;
   - Ένας εύκολος δρόμος για το ρεύμα, που παρακάμπτει τη συσκευή
   - Ένα κύκλωμα με πολύ μικρά καλώδια, που χωράει σε μια πλακέτα
   - Ένα κύκλωμα που έχει μείνει ανοιχτό, οπότε δεν περνά ρεύμα
   - Μια μπαταρία που άδειασε και δεν σπρώχνει άλλο το ρεύμα
4. Πώς προστατεύει το σπίτι μια ασφάλεια τήξης;
   - Το σύρμα της λιώνει με πολύ ρεύμα και ανοίγει το κύκλωμα
   - Κρατάει το ρεύμα σταθερό, όσες συσκευές κι αν ανάψεις
   - Αποθηκεύει ρεύμα για να μη σβήσουν τα φώτα σε μια διακοπή
   - Μονώνει τα καλώδια, ώστε να μην τα αγγίζει κανένας
5. Ένας ηλεκτρομαγνήτης κρατάει συνδετήρες. Τι γίνεται αν ανοίξεις τον διακόπτη;
   - Οι συνδετήρες πέφτουν, γιατί χωρίς ρεύμα χάνεται το μαγνητικό πεδίο
   - Οι συνδετήρες μένουν, γιατί ο σιδερένιος πυρήνας έγινε μόνιμος μαγνήτης
   - Οι συνδετήρες πέφτουν σιγά σιγά, καθώς αδειάζει η μπαταρία
   - Τίποτα, γιατί ο μαγνήτης δεν εξαρτάται από το ρεύμα
6. Πώς κάνεις έναν ηλεκτρομαγνήτη πιο δυνατό;
   - Με περισσότερες σπείρες και μπαταρίες, και σιδερένιο πυρήνα
   - Με πιο μακρύ ίσιο καλώδιο, χωρίς να το τυλίξεις σε πηνίο
   - Με πλαστικό πυρήνα αντί για σιδερένιο, ώστε να μη ζεσταίνεται
   - Με έναν διακόπτη που ανοιγοκλείνει γρήγορα το κύκλωμα
7. Ποια μετατροπή ενέργειας κάνει μια ανεμογεννήτρια;
   - Κινητική ενέργεια του ανέμου σε ηλεκτρική
   - Ηλεκτρική ενέργεια σε κινητική των πτερυγίων
   - Θερμική ενέργεια του αέρα σε ηλεκτρική
   - Χημική ενέργεια καυσίμου σε ηλεκτρική

## Ασκήσεις

1. Ποια τρία πράγματα χρειάζεται ένα κύκλωμα για να ανάψει η λάμπα του;
2. Η λάμπα ενός κυκλώματος δεν ανάβει, αν και ο διακόπτης είναι κλειστός. Βγάζεις τον διακόπτη και ενώνεις τα δύο καλώδιά του με έναν μεταλλικό συνδετήρα: η λάμπα ανάβει. Ποιο κομμάτι του κυκλώματος είχε βλάβη; Αν τα είχες ενώσει με ένα λαστιχάκι, θα το είχες καταλάβει;
3. Για καθεμιά συσκευή, γράψε αν λειτουργεί ως κινητήρας ή ως γεννήτρια.
   α) Ο ανεμιστήρας οροφής.
   β) Το δυναμό του ποδηλάτου.
   γ) Η ανεμογεννήτρια σε ένα βουνό.
4. Σε δύο σπίτια «πέφτει» ο αυτόματος διακόπτης της κουζίνας. Στο σπίτι Α πέφτει μόλις ανάψεις την ηλεκτρική σόμπα, ακόμη κι όταν καμία άλλη συσκευή δεν δουλεύει. Στο σπίτι Β η σόμπα δουλεύει κανονικά μόνη της, αλλά ο διακόπτης πέφτει όταν δουλεύουν μαζί φούρνος, θερμοσίφωνας και σόμπα.
   α) Σε ποιο σπίτι το πιθανότερο είναι να έχει βλάβη η ίδια η σόμπα;
   β) Τι συμβαίνει στο σπίτι Β;
   γ) Σε ποιο σπίτι μπορείς να ξανασηκώσεις τον διακόπτη και να ξαναχρησιμοποιήσεις τη σόμπα, και με ποια προϋπόθεση;
5. Το φανάρι ενός ποδηλάτου παίρνει ρεύμα από ένα δυναμό που ακουμπά στον τροχό. Όταν η λάμπα είναι αναμμένη, νιώθεις τα πετάλια λίγο πιο βαριά.
   α) Τι μετατροπή ενέργειας κάνει το δυναμό;
   β) Γιατί βαραίνουν τα πετάλια όταν ανάβει η λάμπα;
   γ) Η λάμπα καίγεται και το σύρμα της κόβεται, αλλά το δυναμό μένει ακουμπισμένο στον τροχό. Βαραίνουν τα πετάλια όπως πριν;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/physics/electric-circuits-magnetism
