# Λόγοι, αναλογίες και ποσοστά

> Ένα εργαλείο για εκπτώσεις, κλίμακες και συνταγές.

Μαθηματικά, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/ratio-percent

## Τι θα μάθεις

- Να διαβάζεις έναν λόγο και να τον κρατάς σταθερό όταν αλλάζουν οι ποσότητες.
- Να λύνεις μια αναλογία, και να ξεχωρίζεις τα ανάλογα από τα αντιστρόφως ανάλογα ποσά.
- Να υπολογίζεις αύξηση και έκπτωση με έναν συντελεστή, αντί για δύο βήματα.

## Ο λόγος κρατάει τη σχέση, όχι το μέγεθος

Μια λεμονάδα φτιάχνεται με $2$ μέρη χυμό και $3$ μέρη νερό. Αν διπλασιάσεις τη δόση, βάζεις $4$ και $6$. Αν δεκαπλασιάσεις, $20$ και $30$.

Οι αριθμοί άλλαξαν κάθε φορά. Η **γεύση** δεν άλλαξε — γιατί ο λόγος έμεινε $2 : 3$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η ίδια συνταγή, άλλη ποσότητα*

Ο λόγος $2 : 3$ γράφεται και $\frac{2}{3}$. Είναι ο ίδιος αριθμός με το κλάσμα — γι' αυτό απλοποιείται με τον ίδιο τρόπο: $10 : 15$ είναι κι αυτός $2 : 3$.

Λόγος είναι και η **κλίμακα** ενός χάρτη. Κλίμακα $1 : 25.000$ σημαίνει ότι $1$ cm στον χάρτη αντιστοιχεί σε $25.000$ cm στην πραγματικότητα, δηλαδή σε $250$ m.

> **Πρόσεχε**
>
> Πρόσεξε τι συγκρίνει ο λόγος. Στο $2 : 3$ **δεν** είναι ο χυμός τα δύο τρίτα του ποτού.
>
> Τα μέρη είναι $2 + 3 = 5$ συνολικά, άρα ο χυμός είναι $\frac{2}{5}$ του ποτού και το νερό $\frac{3}{5}$.
>
> Ο λόγος συγκρίνει **μέρος με μέρος**. Το κλάσμα συγκρίνει **μέρος με το όλον**.

## Αναλογία: δύο λόγοι που είναι ίσοι

Όταν δύο λόγοι είναι ίσοι, γράφουμε:

$$
\frac{a}{b} = \frac{c}{d}
$$

Από αυτό βγαίνει ο κανόνας των **χιαστί γινομένων**: $a \times d = b \times c$. Δεν είναι μαγικός — προκύπτει αν πολλαπλασιάσεις και τα δύο μέλη με $b \times d$.

Έτσι, όταν ξέρεις τρεις από τους τέσσερις αριθμούς, βρίσκεις τον τέταρτο.

> **Κλειδί**
>
> Τα ποσά λέγονται **ανάλογα** όταν, διπλασιάζοντας το ένα, διπλασιάζεται και το άλλο. Ο λόγος τους μένει σταθερός.
>
> Τα ποσά λέγονται **αντιστρόφως ανάλογα** όταν, διπλασιάζοντας το ένα, το άλλο υποδιπλασιάζεται. Εδώ σταθερό μένει το **γινόμενό** τους.
>
> Περισσότερα κιλά μήλα, περισσότερα ευρώ: ανάλογα. Περισσότεροι εργάτες, λιγότερες ώρες για την ίδια δουλειά: αντιστρόφως ανάλογα.

## Το ποσοστό είναι κλάσμα με παρονομαστή 100

$$
25\% = \frac{25}{100} = \frac{1}{4} = 0{,}25
$$

Γι' αυτό το «$\%$» δεν είναι μονάδα. Είναι συντομογραφία του «ανά εκατό».

Για να βρεις ποσοστό ενός αριθμού, πολλαπλασιάζεις. Το $30\%$ του $80$:

$0{,}30 \times 80 = 24$

## Αυξήσεις και εκπτώσεις με έναν συντελεστή

*Διαδραστικό στη σελίδα: Έκπτωση και αύξηση*

Οι περισσότεροι κάνουν δύο βήματα: βρίσκουν την έκπτωση, μετά την αφαιρούν. Δουλεύει, αλλά υπάρχει πιο καθαρός δρόμος.

Έκπτωση $30\%$ σημαίνει ότι πληρώνεις το $70\%$, δηλαδή $42$ €:

$60 \times 0{,}70 = 42$

Αύξηση $30\%$ σημαίνει ότι πληρώνεις το $130\%$, δηλαδή $78$ €:

$60 \times 1{,}30 = 78$

> **Θυμήσου**
>
> Ένας πολλαπλασιασμός αντί για δύο βήματα — και, πιο σημαντικό, οι **αλυσιδωτές** μεταβολές γίνονται απλώς γινόμενο συντελεστών.
>
> Δύο διαδοχικές εκπτώσεις $20\%$ και $10\%$:
>
> $$
> 0{,}80 \times 0{,}90 = 0{,}72
> $$
>
> Δηλαδή συνολική έκπτωση $28\%$ — **όχι** $30\%$. Η δεύτερη έκπτωση υπολογίζεται πάνω στη μειωμένη τιμή.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε μια τάξη ο λόγος αγοριών προς κορίτσια είναι 3 : 5. Τα παιδιά είναι 32. Πόσα είναι τα αγόρια;

1. Ο λόγος μιλάει για **μέρη**: $3$ μέρη αγόρια, $5$ μέρη κορίτσια.

   Σύνολο μερών: $3 + 5 = 8$.
2. Τα $8$ μέρη αντιστοιχούν σε $32$ παιδιά, άρα κάθε μέρος είναι $32 : 8 = 4$ παιδιά.
3. Τα αγόρια είναι $3$ μέρη:

   $3 \times 4 = 12$
4. **Έλεγχος:** κορίτσια $5 \times 4 = 20$, και $12 + 20 = 32$. Ο λόγος $12 : 20$ απλοποιείται σε $3 : 5$. Σωστό.

### Παράδειγμα 2: Έξι εργάτες τελειώνουν μια δουλειά σε 10 ημέρες. Σε πόσες θα την τελειώσουν 15 εργάτες;

1. Περισσότεροι εργάτες σημαίνει **λιγότερες** ημέρες. Τα ποσά είναι **αντιστρόφως ανάλογα**.

   Άρα σταθερό μένει το γινόμενο, όχι ο λόγος.
2. Η συνολική δουλειά, σε «εργατοημέρες»:

   $6 \times 10 = 60$
3. Με $15$ εργάτες, οι ημέρες $x$ βγαίνουν από:

   $15 \times x = 60 \;\Rightarrow\; x = 4$
4. **Η παγίδα:** αν έστηνες αναλογία $\frac{6}{10} = \frac{15}{x}$, θα έβγαζες $x = 25$ ημέρες — περισσότερες, με περισσότερους εργάτες. Παράλογο.

   Πριν γράψεις αναλογία, ρώτα: όταν το ένα μεγαλώνει, το άλλο μεγαλώνει ή μικραίνει;

### Παράδειγμα 3: Ένα παπούτσι έχει έκπτωση 20% και κοστίζει τελικά 52 €. Ποια ήταν η αρχική τιμή;

1. Με έκπτωση $20\%$ πληρώνεις το $80\%$ της αρχικής τιμής.

   Αν $x$ η αρχική: $x \times 0{,}80 = 52$.
2. Λύνω ως προς $x$:

   $x = \frac{52}{0{,}80} = 65$
3. Η αρχική τιμή ήταν $65$ €.
4. **Γιατί δεν προσθέτουμε απλώς 20% στα 52;** Γιατί το $20\%$ υπολογίστηκε πάνω στα $65$, όχι στα $52$.

   $52 \times 1{,}20 = 62{,}40$ — λάθος απάντηση. Η κατεύθυνση έχει σημασία: για να γυρίσεις πίσω, **διαιρείς** με τον συντελεστή.

## Ερωτήσεις

1. Σε ένα μείγμα ο λόγος άμμου προς τσιμέντο είναι $3 : 1$. Τι κλάσμα του μείγματος είναι το τσιμέντο;
   - $\frac{1}{4}$
   - $\frac{1}{3}$
   - $\frac{3}{4}$
   - $\frac{1}{2}$
2. Ποιο ζευγάρι ποσών είναι **αντιστρόφως ανάλογο**;
   - Ταχύτητα αυτοκινήτου και χρόνος για σταθερή διαδρομή
   - Κιλά πατάτας και τιμή που πληρώνεις
   - Πλευρά τετραγώνου και περίμετρός του
   - Ώρες εργασίας και πληρωμή, με σταθερή αμοιβή ανά ώρα
3. Με ποιον αριθμό πολλαπλασιάζεις μια τιμή για να της κάνεις έκπτωση $15\%$;
   - $0{,}85$
   - $0{,}15$
   - $1{,}15$
   - $15$
4. Μια τιμή αυξάνεται $10\%$ και μετά μειώνεται $10\%$. Τι γίνεται;
   - Καταλήγει λίγο **χαμηλότερα** από την αρχική
   - Επιστρέφει ακριβώς στην αρχική
   - Καταλήγει λίγο υψηλότερα από την αρχική
   - Εξαρτάται από την αρχική τιμή
5. Ένα βιβλίο μετά από έκπτωση $25\%$ κοστίζει $18$ €. Ποια ήταν η αρχική τιμή;
   - $24$ €
   - $22{,}50$ €
   - $43$ €
   - $20$ €
6. Με ποιον αριθμό πολλαπλασιάζεις μια τιμή για αύξηση $8\%$;
   - $1{,}08$
   - $0{,}08$
   - $1{,}8$
   - $0{,}92$
7. Σε χάρτη κλίμακας $1 : 50.000$ δύο πόλεις απέχουν $6$ cm. Πόσο απέχουν στην πραγματικότητα;
   - $3$ km
   - $300$ m
   - $30$ km
   - $50$ km
8. Τα $3$ κιλά μήλα κοστίζουν $4{,}50$ €. Πόσο κοστίζουν τα $5$ κιλά;
   - $7{,}50$ €
   - $6{,}50$ €
   - $2{,}70$ €
   - $1{,}50$ €

## Ασκήσεις

1. Σε έναν χυμό ο λόγος νερού προς συμπυκνωμένο χυμό είναι $4 : 1$. Τι κλάσμα του χυμού είναι το νερό;
2. Σε ένα πάρτι ο λόγος κόκκινων προς πράσινα μπαλόνια είναι $2 : 7$ και τα μπαλόνια είναι $45$. Πόσα είναι τα κόκκινα;
3. Σε ένα σχολείο ο λόγος αγοριών προς κορίτσια είναι $2 : 3$. Βόλεϊ παίζει το $30\%$ των αγοριών και το $40\%$ των κοριτσιών. Τι ποσοστό όλων των μαθητών παίζει βόλεϊ;
4. Υπολόγισε περίπου πόσο ζυγίζει μια γεμάτη σχολική τσάντα, και τι ποσοστό είναι αυτό του βάρους ενός παιδιού $45$ kg. Τα βάρη των πραγμάτων τα διαλέγεις εσύ: πάρε στο χέρι ένα βιβλίο, ένα τετράδιο.
   α) Πόσο ζυγίζει η γεμάτη τσάντα;
   β) Τι ποσοστό του βάρους του παιδιού είναι η τσάντα;
5. Ένα μπουφάν κοστίζει $80$ €. Τον Οκτώβριο η τιμή του ανεβαίνει $25\%$. Τον Ιανουάριο το μαγαζί θέλει, με μία έκπτωση, να το φέρει ξανά ακριβώς στα $80$ €. Πόσο τοις εκατό πρέπει να είναι η έκπτωση;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/ratio-percent
