# Παράλληλες και κάθετες ευθείες

> Ένα αίτημα, και όλες οι γωνίες που προκύπτουν από αυτό.

Μαθηματικά, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/parallel-perpendicular

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις εντός εναλλάξ και εντός εκτός επί τα αυτά γωνίες σε τέμνουσα.
- Να εξηγείς ποιες σχέσεις γωνιών χρειάζονται την παραλληλία και ποιες όχι.
- Να αποδεικνύεις ότι δύο ευθείες είναι παράλληλες, χρησιμοποιώντας το αντίστροφο κριτήριο.

## Ένα αίτημα, και όλα όσα ακολουθούν

Δύο ευθείες του ίδιου επιπέδου λέγονται **παράλληλες** όταν δεν έχουν κανένα κοινό σημείο, όσο κι αν προεκταθούν. Γράφουμε $\varepsilon_1 \parallel \varepsilon_2$.

**Κάθετες** είναι όταν τέμνονται σχηματίζοντας ορθή γωνία. Γράφουμε $\varepsilon_1 \perp \varepsilon_2$.

Το αίτημα της παραλληλίας λέει: από σημείο **εκτός** ευθείας περνάει **μία μόνο** παράλληλη προς αυτήν.

Δεν αποδεικνύεται. Το δεχόμαστε — και από αυτό κρέμεται όλη η γεωμετρία που ακολουθεί.

## Η τέμνουσα και οι οκτώ γωνίες

Μια τρίτη ευθεία που κόβει δύο άλλες λέγεται **τέμνουσα**. Σχηματίζονται οκτώ γωνίες, τέσσερις σε κάθε τομή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πότε χρειάζεται η παραλληλία*

> **Κλειδί**
>
> Αυτό είναι το σημείο που χάνεται συνήθως.
>
> Οι **κατακορυφήν** και οι **παραπληρωματικές** είναι σχέσεις **μέσα σε μία τομή**. Ισχύουν πάντα, παράλληλες ή όχι.
>
> Οι **εντός εναλλάξ** και οι **εντός εκτός επί τα αυτά** συνδέουν τις **δύο διαφορετικές** τομές. Μόνο η παραλληλία τις κάνει ίσες.
>
> Γείρε τη δεύτερη ευθεία στο διάγραμμα και δες το: οι πρώτες μένουν, οι δεύτερες σπάνε.

## Τα ονόματα

Με τέμνουσα που κόβει δύο παράλληλες:

- **εντός εναλλάξ** — εκατέρωθεν της τέμνουσας, ανάμεσα στις παράλληλες: **ίσες**
- **εντός εκτός και επί τα αυτά** — ίδια πλευρά της τέμνουσας, μία μέσα μία έξω: **ίσες**
- **εντός και επί τα αυτά** — ίδια πλευρά, και οι δύο ανάμεσα: **παραπληρωματικές** ($180°$)

> **Πρόσεχε**
>
> Η τρίτη κατηγορία δεν δίνει ίσες γωνίες — δίνει άθροισμα $180°$.
>
> Είναι το πιο συχνό λάθος του κεφαλαίου: γράφεται $x = 70°$ εκεί που έπρεπε $x = 110°$.
>
> Αν δεν θυμάσαι το όνομα, κοίτα το σχήμα: όταν οι δύο γωνίες είναι **στην ίδια πλευρά** της τέμνουσας και μαζί «καλύπτουν» τον χώρο ανάμεσα στις παράλληλες, αθροίζουν σε $180°$.

## Το αντίστροφο: πώς αποδεικνύεις παραλληλία

Ως τώρα: *αν* είναι παράλληλες, *τότε* οι γωνίες είναι ίσες.

Ισχύει και ανάποδα — και αυτό είναι που το κάνει εργαλείο:

> Αν μια τέμνουσα σχηματίζει **ίσες εντός εναλλάξ** γωνίες, τότε οι δύο ευθείες **είναι** παράλληλες.

Το ίδιο συμπέρασμα βγαίνει αν οι **εντός εκτός και επί τα αυτά** είναι ίσες, ή αν οι **εντός και επί τα αυτά** είναι παραπληρωματικές: κάθε μία από τις τρεις συνθήκες φέρνει τις άλλες δύο.

Έτσι η παραλληλία παύει να είναι κάτι που «φαίνεται» στο σχήμα και γίνεται κάτι που **αποδεικνύεται** με μέτρηση γωνιών.

> **Θυμήσου**
>
> Δύο χρήσιμες ιδιότητες:
>
> - Αν $\varepsilon_1 \parallel \varepsilon_2$ και $\varepsilon_2 \parallel \varepsilon_3$, τότε $\varepsilon_1 \parallel \varepsilon_3$.
> - Αν δύο ευθείες του ίδιου επιπέδου είναι **κάθετες στην ίδια** ευθεία, τότε είναι μεταξύ τους **παράλληλες**.
>
> Η δεύτερη είναι ο λόγος που οι κολόνες ενός κτηρίου βγαίνουν παράλληλες: όλες χτίζονται κάθετες στο ίδιο έδαφος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δύο παράλληλες τέμνονται από ευθεία. Μία γωνία είναι 118°. Βρες την εντός εναλλάξ και την εντός και επί τα αυτά.

*Δύο παράλληλες ευθείες ε1 και ε2 που τέμνονται από την ευθεία δ, με γωνία 118° στο Α κάτω δεξιά από τη δ, και στο Β την εντός εναλλάξ και την εντός και επί τα αυτά της σημειωμένες με ερωτηματικό.*

1. Η **εντός εναλλάξ** είναι ίση με τη δοσμένη.

   $118°$
2. Η **εντός και επί τα αυτά** είναι παραπληρωματική της.

   $180 - 118 = 62°$
3. Επαλήθευση με άλλον δρόμο: στη δεύτερη τομή, η εντός εναλλάξ ($118°$) και η εντός και επί τα αυτά είναι εφεξής, και οι άλλες πλευρές τους σχηματίζουν ευθεία. Άρα αθροίζουν $180°$, και $118 + 62 = 180$. Συμφωνεί.
4. **Ο πρακτικός κανόνας:** σε τέμνουσα δύο παραλλήλων υπάρχουν μόνο **δύο** διαφορετικά μεγέθη γωνίας — εδώ $118°$ και $62°$ — και αθροίζουν σε $180°$.

   Κάθε μία από τις οκτώ γωνίες είναι η μία ή η άλλη. Αυτό μόνο του λύνει τις περισσότερες ασκήσεις.

### Παράδειγμα 2: Μια τέμνουσα σχηματίζει με δύο ευθείες εντός εναλλάξ γωνίες 3x + 10 και 5x − 30. Για ποιο x είναι παράλληλες;

*Δύο ευθείες ε1 και ε2 που τέμνονται από την ευθεία δ, με τις εντός εναλλάξ γωνίες σημειωμένες 3x + 10 στο Α και 5x − 30 στο Β.*

1. Οι ευθείες είναι παράλληλες **ακριβώς όταν** οι εντός εναλλάξ γίνουν ίσες. Αυτό είναι το αντίστροφο κριτήριο.

   $3x + 10 = 5x - 30$
2. $40 = 2x \;\Rightarrow\; x = 20$
3. Ελέγχω και τις δύο γωνίες:

   $3(20) + 10 = 70°$ και $5(20) - 30 = 70°$. Ίσες.
4. **Πρόσεξε τι έγινε εδώ.** Δεν μας δόθηκε ότι οι ευθείες είναι παράλληλες — μας ζητήθηκε να βρούμε πότε **γίνονται**.

   Για κάθε άλλο $x$ οι ευθείες τέμνονται κάπου. Μόνο για $x = 20$ δεν συναντιούνται ποτέ.

### Παράδειγμα 3: Οι ε₁ ∥ ε₂ και το Μ βρίσκεται ανάμεσά τους. Από το Μ φέρνεις τμήμα ΜΑ ως την ε₁ και τμήμα ΜΒ ως την ε₂, και τα δύο προς τα δεξιά. Το ΜΑ σχηματίζει με την ε₁ γωνία 35° και το ΜΒ με την ε₂ γωνία 50°, και οι δύο ανοιχτές προς τα αριστερά, προς το Μ. Πόση είναι η γωνία ΑΜΒ;

1. Το σχήμα μοιάζει με μύτη βέλους που δείχνει αριστερά, με κορυφή το $M$. Καμία από τις δοσμένες γωνίες δεν βρίσκεται στο $M$, οπότε χρειάζομαι μια ευθεία που να τις φέρει εκεί.
2. Από το $M$ φέρνω την ευθεία $\zeta$ παράλληλη στην $\varepsilon_1$. Υπάρχει, και είναι μία μόνο, από το αίτημα της παραλληλίας. Αφού και $\varepsilon_1 \parallel \varepsilon_2$, ισχύει και $\zeta \parallel \varepsilon_2$.
3. Η $\zeta$ κόβει τη γωνία $\widehat{AMB}$ σε δύο κομμάτια.

   Πάνω: οι $\zeta \parallel \varepsilon_1$ τέμνονται από την $MA$, και το πάνω κομμάτι είναι εντός εναλλάξ με τη γωνία $35°$ στο $A$. Άρα είναι $35°$.

   Κάτω: οι $\zeta \parallel \varepsilon_2$ τέμνονται από την $MB$, και με τον ίδιο τρόπο το κάτω κομμάτι είναι $50°$.
4. $\widehat{AMB} = 35° + 50° = 85°$

   **Γιατί δούλεψε:** η παραλληλία επιτρέπει να **μετακινήσεις** μια γωνία από τη μια ευθεία στην άλλη χωρίς να αλλάξει. Η βοηθητική παράλληλη τις μάζεψε στο $M$.

   Με την ίδια ιδέα αποδεικνύεται ότι το άθροισμα των γωνιών κάθε τριγώνου είναι $180°$ — κάτι που θα δεις στην επόμενη ενότητα.

## Ερωτήσεις

1. Ποια σχέση γωνιών ισχύει **ακόμα κι αν** οι δύο ευθείες δεν είναι παράλληλες;
   - Οι κατακορυφήν γωνίες είναι ίσες
   - Οι εντός εναλλάξ είναι ίσες
   - Οι εντός εκτός και επί τα αυτά είναι ίσες
   - Οι εντός και επί τα αυτά αθροίζουν σε $180°$
2. Δύο παράλληλες τέμνονται από ευθεία. Μια εντός και επί τα αυτά γωνία είναι $73°$. Πόσο είναι η άλλη;
   - $107°$
   - $73°$
   - $17°$
   - $287°$
3. Μια τέμνουσα σχηματίζει με δύο ευθείες εντός εναλλάξ γωνίες $64°$ και $64°$. Τι συμπεραίνεις;
   - Οι δύο ευθείες είναι παράλληλες
   - Τίποτα — η ισότητα των γωνιών είναι συνέπεια της παραλληλίας, όχι αιτία
   - Οι δύο ευθείες είναι κάθετες
   - Οι ευθείες τέμνονται σε γωνία $64°$
4. Πόσα **διαφορετικά** μεγέθη γωνίας εμφανίζονται όταν μια τέμνουσα κόβει δύο παράλληλες (και δεν είναι κάθετη σε αυτές);
   - Δύο, και αθροίζουν σε $180°$
   - Οκτώ, μία για κάθε γωνία
   - Τέσσερα
   - Ένα — όλες είναι ίσες
5. Δύο διαφορετικές ευθείες $\varepsilon_1$ και $\varepsilon_2$ είναι και οι δύο κάθετες στην $\varepsilon_3$. Τι ισχύει;
   - $\varepsilon_1 \parallel \varepsilon_2$
   - $\varepsilon_1 \perp \varepsilon_2$
   - Οι $\varepsilon_1$ και $\varepsilon_2$ ταυτίζονται
   - Τέμνονται σε γωνία $45°$
6. Δύο παράλληλες τέμνονται από τρίτη ευθεία. Μία εντός εναλλάξ γωνία είναι $70°$. Πόσο είναι η άλλη;
   - $70°$
   - $110°$
   - $20°$
   - $140°$
7. Η $\varepsilon_1$ είναι παράλληλη στην $\varepsilon_2$, και η $\varepsilon_3$ κάθετη στην $\varepsilon_1$. Τι σχέση έχουν η $\varepsilon_3$ και η $\varepsilon_2$;
   - Είναι κάθετες
   - Είναι παράλληλες
   - Τέμνονται σε γωνία $45°$
   - Ταυτίζονται
8. Μια τέμνουσα σχηματίζει με δύο ευθείες εντός εναλλάξ γωνίες $64°$ και $70°$. Τι συμπεραίνεις;
   - Οι ευθείες **δεν** είναι παράλληλες
   - Είναι παράλληλες, αφού οι γωνίες διαφέρουν μόλις $6°$
   - Είναι κάθετες, αφού οι γωνίες βγήκαν άνισες
   - Δεν προκύπτει τίποτα για τη θέση των ευθειών

## Ασκήσεις

1. Δύο παράλληλες τέμνονται από ευθεία. Μια γωνία είναι $104°$. Πόσο είναι η εντός εκτός και επί τα αυτά της;
   *Δύο παράλληλες ευθείες ε1 και ε2 που τέμνονται από την ευθεία δ, με γωνία 104° στο Α και την εντός εκτός και επί τα αυτά της, στο Β, σημειωμένη x.*
2. Δύο παράλληλες τέμνονται από ευθεία, και μία από τις οκτώ γωνίες είναι $104°$. Πόσες από τις οκτώ γωνίες είναι $76°$;
   *Δύο παράλληλες ευθείες ε1 και ε2 που τέμνονται από την ευθεία δ, με μία από τις οκτώ γωνίες, στο Α, σημειωμένη 104°.*
3. Μια τέμνουσα σχηματίζει με δύο ευθείες εντός και επί τα αυτά γωνίες $2x + 10$ και $3x + 20$ μοιρών. Για ποιο $x$ είναι παράλληλες;
   *Δύο ευθείες ε1 και ε2 που τέμνονται από την ευθεία δ, με τις εντός και επί τα αυτά γωνίες σημειωμένες 2x + 10 στο Α και 3x + 20 στο Β.*
4. Δύο παράλληλες ευθείες τέμνονται από μια τρίτη. Δύο από τις οκτώ γωνίες που σχηματίζονται είναι $3x - 20$ και $x + 40$ μοιρών. Βρες όλες τις τιμές που μπορεί να πάρει το $x$, και τις δύο γωνίες για καθεμιά.
5. Μια τέμνουσα κόβει δύο παράλληλες. Μία από τις γωνίες που σχηματίζονται είναι τριπλάσια μιας άλλης. Πόση είναι η μικρότερη;
6. Δύο καθρέφτες είναι κάθετοι μεταξύ τους, σαν τη γωνία ενός κουτιού: ο $\varepsilon_1$ οριζόντιος και ο $\varepsilon_2$ κατακόρυφος, στην αριστερή άκρη του. Μια ακτίνα φωτός πέφτει στον $\varepsilon_1$ στο σημείο $A$, ανακλάται, πέφτει στον $\varepsilon_2$ στο σημείο $B$ και ανακλάται ξανά. Σε κάθε ανάκλαση, η ακτίνα που φεύγει σχηματίζει με τον καθρέφτη την ίδια γωνία με την ακτίνα που ήρθε, από την άλλη μεριά, όπως μια μπάλα που χτυπά σε τοίχο.
   α) Η ακτίνα φτάνει στον $\varepsilon_1$ με γωνία $25°$ ως προς αυτόν. Τι γωνία σχηματίζει η $AB$ με τον $\varepsilon_2$;
   β) Δείξε ότι η ακτίνα που φεύγει από τον $\varepsilon_2$ είναι παράλληλη με την ακτίνα που ήρθε, όποια κι αν είναι η αρχική γωνία.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/parallel-perpendicular
