# Κλάσματα

> Πράξεις, απλοποίηση και σύγκριση, με τον λόγο πίσω από κάθε κανόνα.

Μαθηματικά, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/fractions

## Τι θα μάθεις

- Να απλοποιείς ένα κλάσμα και να εξηγείς γιατί η αξία του δεν αλλάζει.
- Να συγκρίνεις και να προσθέτεις κλάσματα φέρνοντάς τα σε κοινό παρονομαστή.
- Να πολλαπλασιάζεις και να διαιρείς κλάσματα, ξέροντας τι σημαίνει η κάθε πράξη.

## Ένα κλάσμα είναι μια διαίρεση που δεν βιάστηκες να κάνεις

Το $\frac{3}{4}$ λέει δύο πράγματα ταυτόχρονα, και είναι το ίδιο πράγμα:

- **τρία τέταρτα** μιας ολόκληρης πίτας,
- το αποτέλεσμα του $3 : 4$.

Ο **παρονομαστής** λέει σε πόσα ίσα κομμάτια κόπηκε το ακέραιο. Ο **αριθμητής** λέει πόσα κρατάς.

Από αυτό βγαίνει κάτι που μπερδεύει: όσο **μεγαλώνει** ο παρονομαστής, τόσο **μικραίνει** το κομμάτι. Το $\frac{1}{8}$ είναι λιγότερο από το $\frac{1}{4}$, γιατί η ίδια πίτα κόπηκε σε περισσότερα μέρη.

## Ισοδύναμα κλάσματα και απλοποίηση

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πότε δύο κλάσματα είναι το ίδιο πράγμα*

Αν πολλαπλασιάσεις **και** τους δύο όρους με τον ίδιο αριθμό, κόβεις κάθε κομμάτι στα ίδια μέρη. Έχεις περισσότερα κομμάτια, αλλά μικρότερα — η ποσότητα δεν κουνήθηκε:

$$
\frac{1}{2} = \frac{2}{4} = \frac{3}{6} = \frac{50}{100}
$$

**Απλοποίηση** είναι το ίδιο ανάποδα: διαιρείς και τους δύο όρους με κοινό διαιρέτη. Αν διαιρέσεις με τον **ΜΚΔ** τους, φτάνεις σε μία κίνηση στο **ανάγωγο** κλάσμα, αυτό που δεν απλοποιείται άλλο.

$$
\frac{18}{24} = \frac{18 : 6}{24 : 6} = \frac{3}{4}
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Απλοποιείς **παράγοντες**, ποτέ προσθετέους. Σωστά:
>
> $\frac{2 \times 5}{3 \times 5} = \frac{2}{3}$
>
> Λάθος:
>
> $\frac{2 + 5}{3 + 5} = \frac{7}{8} \neq \frac{2}{3}$
>
> Στο δεύτερο το $5$ δεν πολλαπλασιάζει — προσθέτει. Δεν διαγράφεται, δεν «φεύγει».

## Σύγκριση: ίδια κομμάτια, και μετά μετράς

Δύο κλάσματα με τον **ίδιο παρονομαστή** συγκρίνονται από τους αριθμητές: τα $\frac{5}{7}$ είναι περισσότερα από τα $\frac{3}{7}$, γιατί είναι πέντε κομμάτια του ίδιου μεγέθους αντί για τρία.

Με **διαφορετικούς** παρονομαστές τα φέρνεις πρώτα σε κοινό παρονομαστή, με ισοδύναμα κλάσματα. Ποιο είναι μεγαλύτερο, το $\frac{3}{4}$ ή το $\frac{5}{7}$; Το ΕΚΠ των $4$ και $7$ είναι $28$:

$$
\frac{3}{4} = \frac{21}{28} \qquad \frac{5}{7} = \frac{20}{28}
$$

Άρα $\frac{3}{4} > \frac{5}{7}$, με διαφορά μόλις ενός εικοστού όγδοου — κάτι που με το μάτι δεν φαίνεται.

## Πρόσθεση: γιατί χρειάζεται κοινός παρονομαστής

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πρόσθεση κλασμάτων*

Δεν μπορείς να προσθέσεις τρίτα με τέταρτα, όπως δεν προσθέτεις μήλα με πορτοκάλια. Πρέπει πρώτα να γίνουν **το ίδιο είδος κομματιού**.

Ο μικρότερος κοινός παρονομαστής είναι το **ΕΚΠ** των παρονομαστών. (Και το γινόμενο των παρονομαστών είναι κοινός παρονομαστής, αλλά συχνά δίνει μεγαλύτερους αριθμούς απ' όσους χρειάζεσαι.)

$$
\frac{1}{2} + \frac{1}{3} = \frac{3}{6} + \frac{2}{6} = \frac{5}{6}
$$

> **Κλειδί**
>
> Ο κοινός παρονομαστής **δεν** είναι τυπικός κανόνας. Είναι η πράξη «ας κόψουμε και τα δύο στα ίδια κομμάτια», χωρίς την οποία η πρόσθεση δεν έχει καν νόημα.
>
> Γι' αυτό δεν προσθέτεις ποτέ παρονομαστές: το $\frac{1}{2} + \frac{1}{3}$ **δεν** είναι $\frac{2}{5}$ — αυτό θα ήταν λιγότερο κι από το μισό.

## Πολλαπλασιασμός: «τόσο, από τόσο»

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γιατί το γινόμενο βγαίνει μικρότερο*

Το «$\times$» ανάμεσα σε κλάσματα διαβάζεται **«του»**: το $\frac{1}{2} \times \frac{2}{3}$ είναι «το μισό των δύο τρίτων».

Εδώ δεν χρειάζεται κοινός παρονομαστής — αριθμητές με αριθμητές, παρονομαστές με παρονομαστές:

$$
\frac{2}{3} \times \frac{4}{5} = \frac{8}{15}
$$

> **Θυμήσου**
>
> Παίρνοντας ένα μέρος από ένα μέρος, καταλήγεις με **λιγότερα**. Γι' αυτό ο πολλαπλασιασμός με κλάσμα μικρότερο της μονάδας **μικραίνει** το αποτέλεσμα.
>
> Αυτό συγκρούεται με ό,τι ήξερες από το Δημοτικό («ο πολλαπλασιασμός μεγαλώνει»). Ίσχυε τότε επειδή πολλαπλασίαζες σχεδόν πάντα με φυσικούς αριθμούς μεγαλύτερους από το $1$.

## Διαίρεση: αντιστρέφεις και πολλαπλασιάζεις

Γιατί; Γιατί «διά $\frac{2}{3}$» ρωτάει: *πόσες φορές χωράει το $\frac{2}{3}$ μέσα;*

Σε ένα ολόκληρο, τα δύο τρίτα χωράνε μιάμιση φορά. Δηλαδή $1 : \frac{2}{3} = \frac{3}{2}$.

$$
\frac{4}{5} : \frac{2}{3} = \frac{4}{5} \times \frac{3}{2} = \frac{12}{10} = \frac{6}{5}
$$

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Απλοποίησε το 84/126.

1. Ψάχνω κοινό διαιρέτη. Και οι δύο είναι ζυγοί: διαιρώ με $2$.

   $\frac{84}{126} = \frac{42}{63}$
2. Το $42$ και το $63$ δεν είναι και τα δύο ζυγά, αλλά $4 + 2 = 6$ και $6 + 3 = 9$ — και τα δύο διαιρούνται με $3$.

   $\frac{42}{63} = \frac{14}{21}$
3. $14 = 2 \times 7$ και $21 = 3 \times 7$. Κοινό το $7$.

   $\frac{14}{21} = \frac{2}{3}$
4. Το $\frac{2}{3}$ είναι ανάγωγο.

   **Συντομότερα:** ο ΜΚΔ των $84$ και $126$ είναι $42$, και $\frac{84 : 42}{126 : 42} = \frac{2}{3}$ με μία κίνηση.

### Παράδειγμα 2: Υπολόγισε: 5/6 − 3/8

1. Διαφορετικοί παρονομαστές — χρειάζομαι κοινό. Βρίσκω το ΕΚΠ των $6$ και $8$.

   $6 = 2 \times 3$, $8 = 2^3$, άρα ΕΚΠ $= 2^3 \times 3 = 24$.
2. Μετατρέπω και τα δύο σε εικοστά τέταρτα.

   $\frac{5}{6} = \frac{20}{24} \qquad \frac{3}{8} = \frac{9}{24}$
3. Τώρα είναι ίδιου είδους κομμάτια, άρα αφαιρώ τους αριθμητές.

   $\frac{20}{24} - \frac{9}{24} = \frac{11}{24}$
4. Το $11$ είναι πρώτος και δεν διαιρεί το $24$ — ανάγωγο.

   **Έλεγχος λογικής:** το $\frac{5}{6}$ είναι λίγο κάτω από $1$, το $\frac{3}{8}$ λίγο κάτω από μισό. Η διαφορά πρέπει να είναι γύρω στο μισό. Το $\frac{11}{24}$ είναι πράγματι λίγο κάτω από $\frac{12}{24} = \frac{1}{2}$.

### Παράδειγμα 3: Μια συνταγή θέλει 3/4 του φλιτζανιού ζάχαρη. Κάνεις τα 2/3 της συνταγής. Πόση ζάχαρη;

1. «Τα $\frac{2}{3}$ **του** $\frac{3}{4}$» — το «του» σημαίνει πολλαπλασιασμό.

   $\frac{2}{3} \times \frac{3}{4}$
2. Αριθμητές επί αριθμητές, παρονομαστές επί παρονομαστές.

   $\frac{2 \times 3}{3 \times 4} = \frac{6}{12}$
3. $\frac{6}{12} = \frac{1}{2}$

   Μισό φλιτζάνι ζάχαρη.
4. **Είναι λογικό;** Παίρνεις λιγότερο από τη συνταγή, άρα χρειάζεσαι λιγότερη ζάχαρη από $\frac{3}{4}$. Το $\frac{1}{2}$ είναι μικρότερο. Στέκει.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το ανάγωγο κλάσμα του $\frac{36}{48}$;
   - $\frac{3}{4}$
   - $\frac{18}{24}$
   - $\frac{9}{12}$
   - $\frac{6}{8}$
2. Πόσο κάνει $\frac{1}{4} + \frac{1}{6}$;
   - $\frac{5}{12}$
   - $\frac{2}{10}$
   - $\frac{1}{10}$
   - $\frac{2}{24}$
3. Ποια απλοποίηση είναι **λάθος**;
   - $\frac{3 + 4}{5 + 4} = \frac{3}{5}$
   - $\frac{3 \times 4}{5 \times 4} = \frac{3}{5}$
   - $\frac{10}{15} = \frac{2}{3}$
   - $\frac{7 \times 9}{7 \times 2} = \frac{9}{2}$
4. Χωρίς να κάνεις την πράξη: το $\frac{5}{8} \times \frac{2}{3}$ είναι…
   - μικρότερο και από το $\frac{5}{8}$ και από το $\frac{2}{3}$
   - μεγαλύτερο και από το $\frac{5}{8}$ και από το $\frac{2}{3}$
   - ανάμεσα στο $\frac{5}{8}$ και στο $\frac{2}{3}$
   - ακριβώς ίσο με το $\frac{5}{8}$ ή με το $\frac{2}{3}$
5. Πόσο κάνει $\frac{3}{4} : \frac{1}{8}$;
   - $6$
   - $\frac{3}{32}$
   - $\frac{3}{2}$
   - $\frac{1}{6}$
6. Πόσο κάνει $\frac{2}{5} + \frac{3}{10}$;
   - $\frac{7}{10}$
   - $\frac{5}{15}$
   - $\frac{5}{10}$
   - $\frac{6}{50}$
7. Πόσο κάνει $\frac{2}{3} : \frac{4}{9}$;
   - $\frac{3}{2}$
   - $\frac{8}{27}$
   - $\frac{27}{8}$
   - $\frac{2}{3}$
8. Χωρίς να κάνεις την πράξη: το $\frac{7}{9} : \frac{1}{2}$ είναι
   - Μεγαλύτερο από το $\frac{7}{9}$
   - Μικρότερο από το $\frac{7}{9}$
   - Ίσο με το $\frac{7}{9}$
   - Αρνητικό

## Ασκήσεις

1. Απλοποίησε το $\frac{72}{120}$.
2. Ποιο είναι μεγαλύτερο, το $\frac{7}{12}$ ή το $\frac{5}{8}$;
3. Υπολόγισε: $\frac{7}{10} - \frac{4}{15}$
4. Σε μια τάξη τα $\frac{3}{5}$ των μαθητών είναι κορίτσια. Στην εκδρομή πήγαν τα $\frac{2}{3}$ των κοριτσιών και τα $\frac{3}{4}$ των αγοριών. Τι κλάσμα όλης της τάξης πήγε εκδρομή;
5. Η Ελένη ξόδεψε το $\frac{1}{3}$ του χαρτζιλικιού της σε ένα βιβλίο, και μετά τα $\frac{3}{4}$ από όσα της έμειναν σε ένα εισιτήριο για σινεμά. Στο τέλος της έμειναν $5$ €. Πόσο ήταν το χαρτζιλίκι της;
6. Θέλεις να γράψεις το $\frac{1}{6}$ ως άθροισμα δύο κλασμάτων με αριθμητή $1$: $\frac{1}{6} = \frac{1}{a} + \frac{1}{b}$, όπου $a$ και $b$ είναι φυσικοί αριθμοί με $a \le b$. Για παράδειγμα, $\frac{1}{6} = \frac{1}{12} + \frac{1}{12}$.
   α) Γιατί το $a$ είναι μεγαλύτερο από $6$, αλλά το πολύ $12$;
   β) Βρες όλα τα ζευγάρια $a$, $b$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/fractions
