# Φυσικοί αριθμοί και διαιρετότητα

> ΜΚΔ, ΕΚΠ και πρώτοι αριθμοί — τα δομικά υλικά.

Μαθηματικά, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/divisibility

## Τι θα μάθεις

- Να κρίνεις αν ένας αριθμός διαιρείται με το 2, 3, 4, 5, 9 ή 10 χωρίς να κάνεις τη διαίρεση.
- Να αναλύεις έναν αριθμό σε γινόμενο πρώτων παραγόντων.
- Να βρίσκεις ΜΚΔ και ΕΚΠ και να ξέρεις ποιο από τα δύο χρειάζεσαι σε ένα πρόβλημα.

## Μοιράζεται ή δεν μοιράζεται;

Έχεις $91$ καραμέλες και $7$ παιδιά. Βγαίνει ίσα;

Θα μπορούσες να κάνεις τη διαίρεση. Αλλά για κάποιους αριθμούς υπάρχει τρόπος να το δεις **κοιτάζοντας**, χωρίς πράξη.

Λέμε ότι ο $a$ **διαιρείται** με τον $b$ όταν η διαίρεση $a : b$ δίνει υπόλοιπο $0$. Το ίδιο πράγμα, από την άλλη μεριά: ο $b$ είναι **διαιρέτης** του $a$, και ο $a$ είναι **πολλαπλάσιο** του $b$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κριτήρια διαιρετότητας*

## Γιατί δουλεύουν τα κριτήρια

Δεν είναι κόλπα. Καθένα διαβάζει κάτι συγκεκριμένο από τον αριθμό.

Για το **2, 5 και 10** φταίει το ότι το $10$ διαιρείται και με τα τρία. Κάθε αριθμός σπάει σε «δεκάδες συν μονάδες»:

$$
342 = 340 + 2
$$

Το $340$ είναι πολλαπλάσιο του $10$, άρα διαιρείται με $2$ και με $5$. Ό,τι αποφασίσει λοιπόν η διαιρετότητα εξαρτάται **μόνο από το τελευταίο ψηφίο**.

Για το **4** η ίδια ιδέα, με το $100$ στη θέση του $10$: το $100$ διαιρείται με $4$, άρα $342 = 300 + 42$ και αρκεί να κοιτάξεις το $42$. Το $42$ δεν διαιρείται με $4$, άρα ούτε το $342$.

Για το **3 και το 9** η αιτία είναι ότι το $9$ διαιρεί το $99$, το $999$, κάθε τέτοιον αριθμό:

$$
\begin{aligned}
342 &= 3 \times 100 + 4 \times 10 + 2 \\
&= 3 \times 99 + 4 \times 9 + (3 + 4 + 2)
\end{aligned}
$$

Τα δύο πρώτα κομμάτια διαιρούνται σίγουρα με $9$. Μένει το $3 + 4 + 2 = 9$ — το άθροισμα των ψηφίων. Γι' αυτό αρκεί να το κοιτάξεις.

> **Κλειδί**
>
> Ένα κριτήριο διαιρετότητας δεν σου γλιτώνει απλώς χρόνο. Σου λέει **πού κρύβεται η πληροφορία**: στο τελευταίο ψηφίο για το $2$, στο άθροισμα των ψηφίων για το $3$.

## Πρώτοι: οι αριθμοί που δεν σπάνε

Κάθε φυσικός αριθμός μεγαλύτερος από το $1$ έχει τουλάχιστον δύο διαιρέτες: το $1$ και τον εαυτό του.

Αν δεν έχει **κανέναν άλλο**, λέγεται **πρώτος**.

$$
2, \; 3, \; 5, \; 7, \; 11, \; 13, \; 17, \; 19, \; 23, \; 29, \ldots
$$

Αν έχει κι άλλους, λέγεται **σύνθετος**. Το $91$ φαίνεται πρώτος, αλλά $91 = 7 \times 13$.

Για να ελέγξεις αν ένας αριθμός είναι πρώτος, δοκιμάζεις να τον διαιρέσεις με τους πρώτους $2, 3, 5, 7, \ldots$ με τη σειρά. Σταματάς μόλις το τετράγωνο του πρώτου ξεπεράσει τον αριθμό: για το $91$ αρκεί να δοκιμάσεις ως το $7$, γιατί $11 \times 11 = 121 > 91$. Αν υπήρχε μεγαλύτερος διαιρέτης, θα είχε για ζευγάρι έναν μικρότερο, που θα τον είχες ήδη βρει.

> **Πρόσεχε**
>
> Το $1$ **δεν** είναι πρώτος. Έχει μόνο έναν διαιρέτη, τον εαυτό του — όχι δύο.
>
> Δεν είναι τυπικότητα: αν το $1$ ήταν πρώτος, τότε $6 = 2 \times 3$ αλλά και $6 = 1 \times 2 \times 3$ και $6 = 1 \times 1 \times 2 \times 3$. Η ανάλυση σε πρώτους θα έπαυε να είναι μοναδική.
>
> Το $2$ είναι ο **μόνος ζυγός πρώτος**. Κάθε άλλος ζυγός διαιρείται με $2$, άρα έχει τρίτο διαιρέτη.

## Ανάλυση σε πρώτους παράγοντες

Κάθε σύνθετος αριθμός γράφεται σαν γινόμενο πρώτων — και **με έναν μόνο τρόπο**, αν αγνοήσεις τη σειρά.

$$
180 = 2 \times 2 \times 3 \times 3 \times 5 = 2^2 \times 3^2 \times 5
$$

Ο τρόπος: διαιρείς διαδοχικά με τον μικρότερο πρώτο που χωράει, μέχρι να φτάσεις στο $1$.

Αυτή η γραφή είναι το «DNA» του αριθμού. Από εκεί διαβάζεις τα πάντα — και τον ΜΚΔ και το ΕΚΠ.

## ΜΚΔ και ΕΚΠ

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κοινοί διαιρέτες, κοινά πολλαπλάσια*

Ο **ΜΚΔ** (μέγιστος κοινός διαιρέτης) είναι ο μεγαλύτερος αριθμός που διαιρεί **και τους δύο**.

Το **ΕΚΠ** (ελάχιστο κοινό πολλαπλάσιο) είναι ο μικρότερος αριθμός που διαιρείται **και από τους δύο**.

Από την ανάλυση σε πρώτους:

|                            | ΜΚΔ               | ΕΚΠ                |
| -------------------------- | ----------------- | ------------------ |
| ποιους παράγοντες παίρνεις | τους **κοινούς**  | **όλους**          |
| με ποιον εκθέτη            | τον **μικρότερο** | τον **μεγαλύτερο** |

Για $12 = 2^2 \times 3$ και $18 = 2 \times 3^2$:

ΜΚΔ $= 2^1 \times 3^1 = 6$ και ΕΚΠ $= 2^2 \times 3^2 = 36$.

Αν ο ΜΚΔ δύο αριθμών είναι $1$, οι αριθμοί λέγονται **πρώτοι μεταξύ τους**: δεν έχουν κανέναν κοινό πρώτο παράγοντα, όπως το $8$ και το $15$.

> **Θυμήσου**
>
> Πώς ξεχωρίζεις ποιο θέλει ένα πρόβλημα:
>
> **ΜΚΔ** όταν κάτι **κόβεται ή μοιράζεται** σε ίσα κομμάτια — «το μεγαλύτερο δυνατό κομμάτι».
>
> **ΕΚΠ** όταν κάτι **επαναλαμβάνεται** και ψάχνεις πότε θα συμπέσει — «η πρώτη φορά που ξανασυναντιούνται».
>
> Μικρό έλεγχο: ο ΜΚΔ δεν ξεπερνά ποτέ τον μικρότερο από τους δύο αριθμούς, το ΕΚΠ δεν πέφτει ποτέ κάτω από τον μεγαλύτερο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Διαιρείται το 4 716 με το 4 και με το 9;

1. **Για το 4:** κοιτάζω μόνο τα δύο τελευταία ψηφία, δηλαδή το $16$.

   $16 : 4 = 4$, χωρίς υπόλοιπο. Άρα **ναι**.
2. **Για το 9:** προσθέτω τα ψηφία.

   $4 + 7 + 1 + 6 = 18$.
3. Το $18$ διαιρείται με $9$. Άρα **ναι**, και το $4716$ διαιρείται με $9$.
4. Επειδή διαιρείται και με $4$ και με $9$, και αυτοί οι δύο δεν μοιράζονται κανέναν πρώτο παράγοντα, διαιρείται και με $4 \times 9 = 36$.

   Αυτό **δεν** θα ίσχυε για το $4$ και το $6$: μοιράζονται το $2$, οπότε δεν αρκεί.

### Παράδειγμα 2: Ανάλυσε το 360 σε πρώτους παράγοντες.

1. Διαιρώ με τον μικρότερο πρώτο που χωράει, ξανά και ξανά.

   $360 : 2 = 180$
2. $180 : 2 = 90$, μετά $90 : 2 = 45$.

   Το $45$ είναι μονός — το $2$ δεν χωράει άλλο.
3. Πάω στο $3$: $45 : 3 = 15$, μετά $15 : 3 = 5$.
4. Το $5$ είναι πρώτος: $5 : 5 = 1$. Τελείωσα.
   $$
   360 = 2^3 \times 3^2 \times 5
   $$

### Παράδειγμα 3: Δύο λεωφορεία φεύγουν μαζί στις 8:00. Το ένα κάθε 12 λεπτά, το άλλο κάθε 18. Πότε ξαναφεύγουν μαζί;

1. «Πότε ξανασυμπίπτουν» σημαίνει **κοινό πολλαπλάσιο**. Ψάχνω το ελάχιστο: ΕΚΠ.
2. $12 = 2^2 \times 3$ και $18 = 2 \times 3^2$.

   Παίρνω **όλους** τους παράγοντες με τον **μεγαλύτερο** εκθέτη: $2^2 \times 3^2 = 36$.
3. Κάθε $36$ λεπτά. Άρα στις **8:36**.
4. **Έλεγχος:** $36 : 12 = 3$ δρομολόγια του πρώτου, $36 : 18 = 2$ του δεύτερου. Ακέραιοι και οι δύο — σωστό.

   Αν το πρόβλημα ρωτούσε «σε πόσες ίσες ομάδες μπορώ να χωρίσω $12$ και $18$ άτομα», θα ήθελε ΜΚΔ, δηλαδή $6$. Διάβασε πάντα τι ζητάει.

## Ερωτήσεις

1. Διαιρείται το $5\,247$ με το $3$;
   - Ναι
   - Όχι, γιατί τελειώνει σε $7$
   - Όχι, γιατί είναι μονός
   - Δεν μπορεί να κριθεί χωρίς διαίρεση
2. Ποιος από τους παρακάτω **δεν** είναι πρώτος;
   - $91$
   - $83$
   - $29$
   - $2$
3. Γιατί το $1$ δεν θεωρείται πρώτος;
   - Γιατί έχει μόνο έναν διαιρέτη, ενώ ο πρώτος έχει ακριβώς δύο
   - Γιατί είναι πολύ μικρός για να θεωρείται πρώτος αριθμός
   - Γιατί είναι μονός, και οι πρώτοι αριθμοί είναι ζυγοί
   - Γιατί διαιρεί κάθε αριθμό, άρα δεν ξεχωρίζει από κανέναν
4. Ποια είναι η ανάλυση του $84$ σε πρώτους παράγοντες;
   - $2^2 \times 3 \times 7$
   - $2 \times 42$
   - $4 \times 21$
   - $2^3 \times 3 \times 7$
5. Έχεις $24$ μπλε και $36$ κόκκινα μολύβια και θέλεις να φτιάξεις όσο γίνεται περισσότερα **ίδια** πακέτα, χωρίς να περισσέψει κανένα. Τι υπολογίζεις;
   - Τον ΜΚΔ των $24$ και $36$
   - Το ΕΚΠ των $24$ και $36$
   - Το άθροισμα $24 + 36$
   - Το γινόμενο $24 \times 36$
6. Ποιος από αυτούς είναι πρώτος;
   - $37$
   - $51$
   - $91$
   - $57$
7. Ποια είναι η ανάλυση του $126$ σε πρώτους παράγοντες;
   - $2 \times 3^2 \times 7$
   - $2 \times 7 \times 9$
   - $6 \times 21$
   - $2^2 \times 3 \times 7$
8. Ένας ανθοπώλης έχει $30$ τριαντάφυλλα και $45$ γαρίφαλα και θέλει όσο γίνεται περισσότερα ίδια μπουκέτα, χωρίς να περισσέψει λουλούδι. Πόσα μπουκέτα;
   - $15$
   - $90$
   - $5$
   - $75$

## Ασκήσεις

1. Διαιρείται το $8526$ με το $3$; Με το $9$;
2. Ένας αριθμός έχει ανάλυση σε πρώτους παράγοντες $2^3 \times 3 \times 5^2$. Ποιος είναι, και ποιοι από τους $4$, $9$, $10$ τον διαιρούν;
3. Βρες τον ΜΚΔ$(18, 30)$ και το ΕΚΠ$(18, 30)$.
4. Στον τετραψήφιο αριθμό $5\square 1\square$ λείπουν δύο ψηφία. Βρες όλους τους αριθμούς που μπορούν να βγουν και διαιρούνται με το $36$.
5. Ο Νίκος έχει περισσότερους από $100$ και λιγότερους από $200$ βόλους. Αν τους μοιράσει σε σακουλάκια των $6$, περισσεύουν $5$. Περισσεύουν πάλι $5$ αν τους μοιράσει σε σακουλάκια των $8$ ή των $9$. Πόσους βόλους έχει;
6. Δύο φυσικοί αριθμοί έχουν ΜΚΔ $12$ και ΕΚΠ $360$.
   α) Βρες όλα τα ζευγάρια τέτοιων αριθμών.
   β) Μπορούν δύο αριθμοί να έχουν ΜΚΔ $12$ και ΕΚΠ $100$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/divisibility
