# Δεκαδικοί αριθμοί

> Πότε ένα κλάσμα δίνει περιοδικό δεκαδικό, και γιατί.

Μαθηματικά, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/decimals

## Τι θα μάθεις

- Να μετατρέπεις ανάμεσα σε κλάσμα, δεκαδικό και ποσοστό.
- Να προβλέπεις αν ένα κλάσμα δίνει τερματικό ή περιοδικό δεκαδικό, κοιτάζοντας τον παρονομαστή.
- Να προσθέτεις, να αφαιρείς και να στρογγυλοποιείς δεκαδικούς χωρίς λάθη στην υποδιαστολή.

## Τρία ονόματα για τον ίδιο αριθμό

Το μισό γράφεται $\frac{1}{2}$, γράφεται $0{,}5$, γράφεται $50\%$.

Δεν είναι τρεις αριθμοί. Είναι ένας, σε τρεις γλώσσες — και η καθεμιά βολεύει αλλού. Το κλάσμα είναι ακριβές, ο δεκαδικός συγκρίνεται εύκολα, το ποσοστό μιλάει για μέρος του εκατό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κλάσμα, δεκαδικός, ποσοστό*

## Η υποδιαστολή είναι συνέχεια της αξίας θέσης

Αριστερά της υποδιαστολής κάθε θέση αξίζει **δέκα φορές** την επόμενη: χιλιάδες, εκατοντάδες, δεκάδες, μονάδες.

Δεξιά συνεχίζει ακριβώς ο ίδιος κανόνας — απλώς τώρα διαιρείς:

$$
3{,}472 = 3 + \frac{4}{10} + \frac{7}{100} + \frac{2}{1000}
$$

> **Κλειδί**
>
> Η υποδιαστολή δεν χωρίζει δύο διαφορετικά συστήματα. Σημαδεύει **πού είναι η μονάδα**. Αριστερά της πολλαπλασιάζεις επί $10$ σε κάθε βήμα, δεξιά της διαιρείς — μία αδιάσπαστη κλίμακα.

## Πότε ο δεκαδικός τελειώνει και πότε όχι

Δοκίμασε στο widget το $\frac{1}{8}$ και μετά το $\frac{1}{3}$. Το πρώτο δίνει $0{,}125$ και σταματά. Το δεύτερο δίνει $0{,}333\ldots$ και δεν σταματά ποτέ.

Ο λόγος είναι το δεκαδικό μας σύστημα. Το $10$ αναλύεται σε $2 \times 5$.

Ένα **ανάγωγο** κλάσμα δίνει τερματικό δεκαδικό **ακριβώς όταν** ο παρονομαστής του δεν έχει άλλους πρώτους παράγοντες πέρα από $2$ και $5$.

| Κλάσμα         | Παρονομαστής   | Δεκαδικός                     |
| -------------- | -------------- | ----------------------------- |
| $\frac{1}{8}$  | $2^3$          | $0{,}125$ — τερματικός        |
| $\frac{7}{20}$ | $2^2 \times 5$ | $0{,}35$ — τερματικός         |
| $\frac{1}{3}$  | $3$            | $0{,}333\ldots$ — περιοδικός  |
| $\frac{5}{6}$  | $2 \times 3$   | $0{,}8333\ldots$ — περιοδικός |

> **Πρόσεχε**
>
> Το κλάσμα πρέπει να είναι **ανάγωγο** πριν κρίνεις.
>
> Το $\frac{6}{15}$ έχει παρονομαστή $15 = 3 \times 5$, που περιέχει $3$ — θα περίμενες περιοδικό. Όμως απλοποιείται σε $\frac{2}{5}$, και δίνει $0{,}4$. Το $3$ έφυγε στην απλοποίηση.

## Πράξεις: στοίχισε τις υποδιαστολές

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πρόσθεση και αφαίρεση σε στήλες*

Στην πρόσθεση και την αφαίρεση προσθέτεις **ίδιες αξίες θέσης**: δέκατα με δέκατα, εκατοστά με εκατοστά. Γι' αυτό οι υποδιαστολές πρέπει να είναι η μία κάτω από την άλλη.

Το $3{,}5$ είναι το ίδιο με το $3{,}50$ — ένα μηδενικό στο τέλος δεν αλλάζει την αξία, απλώς λέει «μηδέν εκατοστά».

Στον **πολλαπλασιασμό** δεν στοιχίζεις τίποτα. Πολλαπλασιάζεις σαν να μην υπάρχουν υποδιαστολές και στο τέλος μετράς πόσα δεκαδικά ψηφία είχαν συνολικά οι δύο παράγοντες:

$0{,}3 \times 0{,}04 = 0{,}012$

Ένα δεκαδικό ψηφίο και δύο: σύνολο τρία.

Στη **διαίρεση** κάνεις πρώτα τον διαιρέτη ακέραιο: μετακινείς την υποδιαστολή **και στους δύο** αριθμούς τις ίδιες θέσεις δεξιά, δηλαδή τους πολλαπλασιάζεις με το ίδιο $10$, $100$, … Το πηλίκο δεν αλλάζει, όπως δεν αλλάζει ένα κλάσμα όταν πολλαπλασιάζεις και τους δύο όρους του:

$1{,}5 : 0{,}3 = 15 : 3 = 5$

## Στρογγυλοποίηση

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού πέφτει ο αριθμός*

Στρογγυλοποιείς κοιτάζοντας **το αμέσως επόμενο ψηφίο** από εκεί που κόβεις. Αν είναι $5$ ή παραπάνω, ανεβάζεις· αλλιώς αφήνεις.

> **Θυμήσου**
>
> Στρογγυλοποίησε **μία φορά, στο τέλος** — ποτέ σε κάθε ενδιάμεσο βήμα.
>
> Το $2{,}46$ στρογγυλοποιεί σε $2{,}5$ και μετά σε $3$. Αλλά απευθείας σε ακέραιο δίνει $2$. Οι διαδοχικές στρογγυλοποιήσεις σέρνουν το λάθος προς τα πάνω.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε το 0,36 ως ανάγωγο κλάσμα και ως ποσοστό.

1. Δύο δεκαδικά ψηφία σημαίνουν εκατοστά.

   $0{,}36 = \frac{36}{100}$
2. Απλοποιώ. Ο ΜΚΔ των $36$ και $100$ είναι $4$.

   $\frac{36}{100} = \frac{9}{25}$
3. Για το ποσοστό: «τοις εκατό» σημαίνει ακριβώς «πόσα ανά $100$». Το είχα ήδη.

   $\frac{36}{100} = 36\%$
4. **Γρήγορος κανόνας:** από δεκαδικό σε ποσοστό, μετακινείς την υποδιαστολή δύο θέσεις δεξιά. Δεν είναι κόλπο — είναι ο πολλαπλασιασμός επί $100$.

### Παράδειγμα 2: Θα δώσει το 7/40 τερματικό δεκαδικό;

1. Πρώτα ελέγχω αν είναι ανάγωγο. $7$ πρώτος, δεν διαιρεί το $40$ — είναι ανάγωγο.
2. Αναλύω τον παρονομαστή.

   $40 = 2^3 \times 5$
3. Μόνο $2$ και $5$. Άρα **ναι**, τερματικός.
4. Επιβεβαίωση: πολλαπλασιάζω ώστε ο παρονομαστής να γίνει δύναμη του $10$.

   $\frac{7}{40} = \frac{7 \times 25}{40 \times 25} = \frac{175}{1000} = 0{,}175$

### Παράδειγμα 3: Ένα παντελόνι κοστίζει 48,50 € και αγοράζεις και δύο ζευγάρια κάλτσες των 3,75 €. Πληρώνεις με 100 €. Τι ρέστα παίρνεις;

1. Οι κάλτσες: $2 \times 3{,}75$.

   Πολλαπλασιάζω $2 \times 375 = 750$, και βάζω δύο δεκαδικά ψηφία: $7{,}50$ €.
2. Σύνολο αγορών, με στοιχισμένες υποδιαστολές:

   $48{,}50 + 7{,}50 = 56{,}00$
3. Ρέστα:

   $100{,}00 - 56{,}00 = 44{,}00$

   Δηλαδή $44$ €.
4. **Πρόχειρος έλεγχος πριν εμπιστευτείς το νούμερο:** περίπου $50 + 8 = 58$, και $100 - 58 = 42$. Κοντά στο $44$ — δεν έχει ξεφύγει υποδιαστολή.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω κλάσματα δίνει **περιοδικό** δεκαδικό;
   - $\frac{5}{12}$
   - $\frac{7}{16}$
   - $\frac{9}{25}$
   - $\frac{3}{20}$
2. Το $\frac{9}{15}$ δίνει τερματικό δεκαδικό;
   - Ναι — μετά την απλοποίηση ο παρονομαστής γίνεται $5$
   - Όχι — ο παρονομαστής $15$ περιέχει το $3$
   - Όχι — ο αριθμητής είναι πολλαπλάσιο του $3$
   - Εξαρτάται από το πόσα ψηφία κρατάς
3. Πόσο κάνει $0{,}6 \times 0{,}05$;
   - $0{,}03$
   - $0{,}3$
   - $0{,}003$
   - $3{,}0$
4. Στρογγυλοποίησε το $2{,}461$ στον πλησιέστερο **ακέραιο**.
   - $2$
   - $3$
   - $2{,}5$
   - $2{,}46$
5. Ποιος είναι ο μεγαλύτερος: $0{,}7$, $0{,}68$ ή $0{,}695$;
   - $0{,}7$
   - $0{,}695$
   - $0{,}68$
   - Είναι όλοι ίσοι
6. Γράψε το $0{,}25$ ως κλάσμα στην απλούστερη μορφή του.
   - $\frac{1}{4}$
   - $\frac{25}{10}$
   - $\frac{1}{25}$
   - $\frac{2}{5}$
7. Στρογγυλοποίησε το $3{,}5$ στον πλησιέστερο ακέραιο.
   - $4$
   - $3$
   - $3{,}5$
   - $35$
8. Πόσο κάνει $2{,}4 : 0{,}06$;
   - $40$
   - $4$
   - $0{,}4$
   - $400$

## Ασκήσεις

1. Γράψε το $0{,}45$ ως ανάγωγο κλάσμα.
2. Μια κορδέλα κοστίζει $1{,}35$ € το μέτρο. Αγοράζεις $2{,}4$ m και πληρώνεις με $5$ €. Τι ρέστα παίρνεις;
3. Θα δώσει το $\frac{3}{16}$ τερματικό δεκαδικό;
4. Ένα ταξί χρεώνει $3{,}40$ € μόλις μπεις και $0{,}85$ € για κάθε ολόκληρο χιλιόμετρο. Έχεις $15$ €. Πόσα ολόκληρα χιλιόμετρα μπορείς να πας, και πόσα ρέστα θα σου μείνουν;
5. Για πόσους φυσικούς αριθμούς $a$, από το $1$ ως το $23$, το κλάσμα $\frac{a}{24}$ γράφεται ως δεκαδικός που τελειώνει;
6. Το $\frac{1}{7}$ δίνει περιοδικό δεκαδικό. Τα ψηφία του τα βρίσκεις με τη διαίρεση $1 : 7$: σε κάθε βήμα γράφεις ένα $0$ δίπλα στο υπόλοιπο και ξαναδιαιρείς με το $7$.
   α) Κάνε τη διαίρεση ως το έκτο δεκαδικό ψηφίο και γράψε το υπόλοιπο κάθε βήματος. Γιατί σε κάθε διαίρεση με το $7$ που δεν τελειώνει, τα ψηφία αρχίζουν να επαναλαμβάνονται το αργότερο μετά από $6$ ψηφία;
   β) Ποιο είναι το $100$ό ψηφίο μετά την υποδιαστολή του $\frac{1}{7}$;
   γ) Γράψε το $\frac{3}{7}$ ως δεκαδικό, χωρίς να κάνεις καινούργια διαίρεση.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/decimals
