# Ο κύκλος και τα στοιχεία του

> Κέντρο, ακτίνα, χορδή, τόξο, η επίκεντρη γωνία που μετράει το τόξο, και οι θέσεις ευθείας και κύκλου.

Μαθηματικά, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/circle-basics

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις τον κύκλο ως τα σημεία που απέχουν την ίδια απόσταση από το κέντρο, και να ξεχωρίζεις κύκλο από κυκλικό δίσκο.
- Να αναγνωρίζεις ακτίνα, χορδή, διάμετρο και τόξο, και να χρησιμοποιείς ότι η διάμετρος είναι διπλάσια από την ακτίνα.
- Να μετράς ένα τόξο σε μοίρες με την επίκεντρη γωνία του.
- Να βρίσκεις αν μια ευθεία είναι εξωτερική, εφαπτομένη ή τέμνουσα συγκρίνοντας την απόστασή της από το κέντρο με την ακτίνα.

## Μια κατσίκα δεμένη σε πάσσαλο

Ένας βοσκός δένει την κατσίκα του με σχοινί $5$ m σε έναν πάσσαλο στη μέση του λιβαδιού. Όταν γυρίζει το βράδυ, το χορτάρι έχει φαγωθεί σε ένα στρογγυλό κομμάτι. Γιατί στρογγυλό;

Γιατί η κατσίκα έφτασε **παντού** όπου απείχε από τον πάσσαλο το πολύ $5$ m — και πουθενά πιο μακριά. Η άκρη του φαγωμένου κομματιού είναι όλα τα σημεία που απέχουν **ακριβώς** $5$ m από τον πάσσαλο.

Αυτή η άκρη είναι ένας κύκλος.

> **Κλειδί**
>
> **Κύκλος** με κέντρο $O$ και ακτίνα $\rho$ είναι όλα τα σημεία του επιπέδου που απέχουν από το $O$ απόσταση **ίση με** $\rho$. Τον γράφουμε σύντομα $(O, \rho)$.
>
> Ο κύκλος είναι μόνο η **γραμμή**. Η γραμμή μαζί με όλο το μέρος του επιπέδου που κλείνει μέσα της λέγεται **κυκλικός δίσκος**: τα σημεία του απέχουν από το κέντρο **το πολύ** $\rho$.
>
> Η κατσίκα έφαγε έναν κυκλικό δίσκο. Το σχοινί, τεντωμένο, έγραφε τον κύκλο.

Γι' αυτό ο **διαβήτης** σχεδιάζει κύκλους: κρατά σταθερή την απόσταση ανάμεσα στη μύτη και στο μολύβι, όπως το σχοινί. Και δύο κύκλοι με **ίσες ακτίνες** είναι ίσοι: αν μεταφέρεις τον έναν, πέφτει ακριβώς πάνω στον άλλο.

## Μέσα, πάνω, έξω

Για ένα σημείο $M$ αρκεί να συγκρίνεις την απόστασή του από το κέντρο με την ακτίνα:

| Απόσταση $OM$ | Πού είναι το $M$                         |
| ------------- | ---------------------------------------- |
| $OM < \rho$   | **μέσα** στον κύκλο (εσωτερικό σημείο)   |
| $OM = \rho$   | **πάνω** στον κύκλο                      |
| $OM > \rho$   | **έξω** από τον κύκλο (εξωτερικό σημείο) |

Δύο κύκλοι με το **ίδιο κέντρο** και διαφορετικές ακτίνες λέγονται **ομόκεντροι**: σκέψου τους κύκλους που κάνει μια πέτρα στο νερό.

## Ακτίνα, χορδή, διάμετρος, τόξο

Πάρε δύο σημεία $A$ και $B$ πάνω στον κύκλο.

- Το τμήμα που ενώνει το κέντρο με ένα σημείο του κύκλου, όπως το $OA$, είναι μια **ακτίνα**. Όλες οι ακτίνες ενός κύκλου είναι ίσες.
- Το τμήμα $AB$ που ενώνει δύο σημεία του κύκλου λέγεται **χορδή**.
- Η χορδή που περνά από το κέντρο λέγεται **διάμετρος**. Είναι η **μεγαλύτερη** χορδή, χωρίζει τον κύκλο σε δύο ίσα **ημικύκλια**, και είναι **διπλάσια** από την ακτίνα:

$$
\delta = 2\rho
$$

- Τα δύο σημεία $A$ και $B$ χωρίζουν τον κύκλο σε δύο κομμάτια. Το καθένα λέγεται **τόξο** με άκρα τα $A$ και $B$.

> **Πρόσεχε**
>
> Η χορδή και το τόξο έχουν τα ίδια άκρα, αλλά δεν είναι το ίδιο πράγμα.
>
> Η **χορδή** $AB$ είναι ευθύγραμμο τμήμα: ο σύντομος δρόμος μέσα από τον κύκλο.
>
> Το **τόξο** $AB$ είναι κομμάτι της καμπύλης γραμμής: ο δρόμος πάνω στον κύκλο. Και τόξα με άκρα $A$ και $B$ υπάρχουν **δύο**, ένα μικρό και ένα μεγάλο, εκτός αν η $AB$ είναι διάμετρος.

## Η επίκεντρη γωνία μετράει το τόξο

Μια γωνία που έχει την **κορυφή της στο κέντρο** του κύκλου λέγεται **επίκεντρη γωνία**. Οι πλευρές της κόβουν τον κύκλο σε δύο σημεία $A$ και $B$, και το τόξο που βρίσκεται μέσα στη γωνία λέγεται **αντίστοιχο τόξο** της.

Πώς μετράς πόσο «μεγάλο» είναι ένα τόξο; Με τη γωνία που το βλέπει από το κέντρο.

> **Κλειδί**
>
> Το **μέτρο ενός τόξου**, σε μοίρες, είναι το μέτρο της αντίστοιχης επίκεντρης γωνίας.
>
> Ολόκληρος ο κύκλος είναι μια πλήρης στροφή γύρω από το κέντρο, άρα έχει $360°$. Ένα ημικύκλιο έχει $180°$, ένα τέταρτο του κύκλου $90°$.
>
> Σε έναν κύκλο, ή σε ίσους κύκλους, **ίσες επίκεντρες γωνίες έχουν ίσα τόξα**, και ίσα τόξα έχουν ίσες επίκεντρες γωνίες.

> **Πρόσεχε**
>
> Το «ίσοι κύκλοι» στον κανόνα δεν είναι λεπτομέρεια.
>
> Ένα τόξο $60°$ σε μια ρόδα ποδηλάτου και ένα τόξο $60°$ σε ένα κέρμα έχουν τις **ίδιες μοίρες**, αλλά το πρώτο είναι πολύ **μακρύτερο**. Οι μοίρες λένε τι κομμάτι του κύκλου είναι το τόξο ($60°$ είναι το $\frac{1}{6}$ του κύκλου), όχι πόσα εκατοστά είναι. Το μήκος του τόξου θα το υπολογίσεις στη Β΄ Γυμνασίου.

Το **μοιρογνωμόνιο** είναι ένα ημικύκλιο χωρισμένο σε $180$ ίσα τόξα του $1°$. Όταν βάζεις το κέντρο του στην κορυφή μιας γωνίας, η γωνία γίνεται επίκεντρη, και διαβάζεις το τόξο της.

## Ευθεία και κύκλος: τρεις περιπτώσεις

Σχεδίασε έναν κύκλο $(O, \rho)$ και μια ευθεία $\varepsilon$. Από το κέντρο φέρε την κάθετη στην ευθεία· το μήκος της είναι η **απόσταση** $d$ του κέντρου από την ευθεία. Τρεις περιπτώσεις:

| Απόσταση   | Κοινά σημεία | Η ευθεία λέγεται          |
| ---------- | ------------ | ------------------------- |
| $d > \rho$ | κανένα       | **εξωτερική** του κύκλου  |
| $d = \rho$ | ένα          | **εφαπτομένη** του κύκλου |
| $d < \rho$ | δύο          | **τέμνουσα** του κύκλου   |

Το μοναδικό κοινό σημείο της εφαπτομένης με τον κύκλο λέγεται **σημείο επαφής**.

> **Θυμήσου**
>
> Η εφαπτομένη σε ένα σημείο $A$ του κύκλου είναι **κάθετη στην ακτίνα** $OA$ στο $A$.
>
> Έτσι και τη σχεδιάζεις: φέρνεις την ακτίνα $OA$ και, με τον γνώμονα, την κάθετη σε αυτήν στο $A$. Σκέψου μια ρόδα πάνω στον δρόμο: ο δρόμος εφάπτεται στη ρόδα, και η ακτίνα προς το σημείο που ακουμπά είναι κατακόρυφη.

Αν φέρεις τις εφαπτόμενες σε δύο σημεία $A$ και $B$ του κύκλου και αυτές συναντηθούν σε ένα σημείο $M$, τα τμήματα $MA$ και $MB$ λέγονται **εφαπτόμενα τμήματα**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας κύκλος έχει διάμετρο 9 cm. Ένα σημείο Μ απέχει 4,8 cm από το κέντρο. Είναι μέσα, πάνω ή έξω από τον κύκλο;

1. Η σύγκριση γίνεται με την **ακτίνα**, όχι με τη διάμετρο. Η ακτίνα είναι η μισή διάμετρος:
   $$
   \rho = \frac{9}{2} = 4{,}5 \text{ cm}
   $$
2. Συγκρίνεις: $OM = 4{,}8$ cm και $\rho = 4{,}5$ cm, άρα $OM > \rho$.
3. Το $M$ είναι **έξω** από τον κύκλο, λίγο μόνο.

   Αν είχες συγκρίνει με το $9$, θα έβγαζες το αντίθετο. Ο πιο συνηθισμένος λάθος δρόμος σε αυτές τις ασκήσεις είναι να μπερδεύεις τη διάμετρο με την ακτίνα.

### Παράδειγμα 2: Δύο διάμετροι ενός κύκλου σχηματίζουν γωνία 60°. Σε πόσα τόξα χωρίζουν τον κύκλο, και πόσες μοίρες είναι το καθένα;

1. Δύο διάμετροι τέμνονται στο κέντρο και σχηματίζουν **τέσσερις** επίκεντρες γωνίες, άρα τέσσερα τόξα.
2. Η μία γωνία είναι $60°$. Η **κατακορυφήν** της είναι επίσης $60°$.
3. Οι άλλες δύο είναι παραπληρωματικές της, γιατί κάθε διάμετρος είναι ευθεία:
   $$
   180° - 60° = 120°
   $$
4. Τα τόξα έχουν όσες μοίρες και οι επίκεντρες γωνίες τους: $60°$, $120°$, $60°$, $120°$.

   **Έλεγχος:** $60 + 120 + 60 + 120 = 360°$, όσο ολόκληρος ο κύκλος.

### Παράδειγμα 3: Ένας κύκλος έχει ακτίνα 3 cm. Τρεις ευθείες απέχουν από το κέντρο του 2 cm, 3 cm και 5 cm. Πόσα κοινά σημεία έχει καθεμιά με τον κύκλο;

1. Συγκρίνεις κάθε απόσταση $d$ με την ακτίνα $\rho = 3$ cm.
2. $d = 2 < 3$: η ευθεία περνά πιο κοντά στο κέντρο από όσο φτάνει ο κύκλος, άρα τον **τέμνει** σε **δύο** σημεία.
3. $d = 3 = \rho$: η ευθεία μόλις ακουμπά τον κύκλο. Είναι **εφαπτομένη**, με **ένα** κοινό σημείο.
4. $d = 5 > 3$: η ευθεία περνά έξω από τον κύκλο. Είναι **εξωτερική**, χωρίς κανένα κοινό σημείο.

### Παράδειγμα 4: Σχεδίασε τρίγωνο με πλευρές 3 cm, 2 cm και 1,5 cm.

1. Σχεδιάζεις με τον χάρακα τη μία πλευρά, ας πούμε $B\Gamma = 3$ cm.
2. Η τρίτη κορυφή $A$ πρέπει να απέχει $1{,}5$ cm από το $B$. Όλα τα σημεία με αυτή την ιδιότητα είναι ο κύκλος $(B,\ 1{,}5 \text{ cm})$: τον χαράζεις με τον διαβήτη.
3. Η $A$ πρέπει επίσης να απέχει $2$ cm από το $\Gamma$: χαράζεις τον κύκλο $(\Gamma,\ 2 \text{ cm})$.
4. Το σημείο όπου τέμνονται οι δύο κύκλοι είναι η $A$, γιατί βρίσκεται και στους δύο. Ενώνεις το $A$ με το $B$ και το $\Gamma$.

   Δοκίμασε τώρα πλευρές $10$, $6$ και $3$ cm: οι δύο κύκλοι **δεν τέμνονται**, γιατί $6 + 3 < 10$. Τέτοιο τρίγωνο δεν υπάρχει.

## Ερωτήσεις

1. Ποια σημεία του επιπέδου σχηματίζουν τον κύκλο $(O, \rho)$;
   - Όσα απέχουν από το $O$ ακριβώς $\rho$
   - Όσα απέχουν από το $O$ το πολύ $\rho$
   - Όσα απέχουν από το $O$ λιγότερο από $\rho$
   - Όσα απέχουν από το $O$ ακριβώς $2\rho$
2. Ένας κύκλος έχει ακτίνα $3{,}5$ cm. Πόση είναι η διάμετρός του;
   - $7$ cm
   - $1{,}75$ cm
   - $3{,}5$ cm
   - $10{,}5$ cm
3. Ποια είναι η μεγαλύτερη χορδή ενός κύκλου;
   - Η διάμετρος
   - Η ακτίνα
   - Δεν υπάρχει μεγαλύτερη
   - Το τόξο
4. Ένας κύκλος έχει διάμετρο $10$ cm. Ένα σημείο απέχει $6$ cm από το κέντρο. Πού βρίσκεται;
   - Έξω από τον κύκλο
   - Μέσα στον κύκλο
   - Πάνω στον κύκλο
   - Στο κέντρο του
5. Μια επίκεντρη γωνία είναι $75°$. Πόσες μοίρες είναι το αντίστοιχο τόξο της;
   - $75°$
   - $150°$
   - $105°$
   - $285°$
6. Ένα τόξο $40°$ σε κύκλο ακτίνας $2$ cm και ένα τόξο $40°$ σε κύκλο ακτίνας $5$ cm. Είναι ίσα;
   - Όχι, το δεύτερο είναι μακρύτερο
   - Ναι, γιατί έχουν τις ίδιες μοίρες
   - Όχι, το πρώτο είναι μακρύτερο
   - Δεν συγκρίνονται τόξα σε κύκλους
7. Η απόσταση του κέντρου ενός κύκλου από μια ευθεία είναι ίση με την ακτίνα. Τι είναι η ευθεία;
   - Εφαπτομένη, με ένα κοινό σημείο
   - Τέμνουσα, με δύο κοινά σημεία
   - Εξωτερική, χωρίς κοινά σημεία
   - Διάμετρος, γιατί περνά από το κέντρο
8. Η ευθεία $\varepsilon$ εφάπτεται στον κύκλο $(O, \rho)$ στο σημείο $A$. Τι γωνία σχηματίζει με την ακτίνα $OA$;
   - $90°$
   - $45°$
   - $180°$
   - Εξαρτάται από την ακτίνα

## Ασκήσεις

1. Ένας κύκλος έχει διάμετρο $13$ cm. Πόση είναι η ακτίνα του;
2. Μια στρογγυλή πίτσα κόβεται από το κέντρο σε $8$ ίσα κομμάτια. Ο Νίκος τρώει $3$ κομμάτια. Πόσες μοίρες είναι η γωνία στο κέντρο που πιάνουν μαζί τα κομμάτια του;
3. Ένας κύκλος έχει ακτίνα $4$ cm. Για καθεμιά από τις τρεις ευθείες, γράψε πόσα κοινά σημεία έχει με τον κύκλο.
   α) Η ευθεία απέχει $2{,}5$ cm από το κέντρο.
   β) Η ευθεία απέχει $4$ cm από το κέντρο.
   γ) Η ευθεία απέχει $8$ cm από το κέντρο.
4. Τρία σημεία $A$, $B$, $\Gamma$ ενός κύκλου με κέντρο $O$ τον χωρίζουν σε τρία τόξα, τα $AB$, $B\Gamma$ και $\Gamma A$, που κανένα δεν περιέχει το τρίτο σημείο. Το τόξο $AB$ είναι διπλάσιο από το $B\Gamma$ και το $\Gamma A$ τριπλάσιο από το $B\Gamma$. Πόσες μοίρες είναι η επίκεντρη γωνία $\widehat{AOB}$, και τι είδους χορδή είναι η $\Gamma A$;
5. Το καντράν ενός ρολογιού είναι ένας κύκλος, και οι $12$ αριθμοί τον χωρίζουν σε $12$ ίσα τόξα. Πόση γωνία σχηματίζουν οι δύο δείκτες στις $4{:}30$;
6. Δίνεται ο κύκλος $(O, 5 \text{ cm})$. Για ένα σημείο $M$, διαφορετικό από το $O$, η ημιευθεία $OM$ κόβει τον κύκλο σε ένα σημείο $K$. Λέμε ότι το $M$ απέχει από τον κύκλο όσο είναι το τμήμα $MK$.
   α) Ποια σημεία απέχουν $2$ cm από τον κύκλο;
   β) Μια ευθεία $\varepsilon$ απέχει $d$ από το $O$. Για ποια $d$ η $\varepsilon$ έχει ακριβώς $3$ σημεία που απέχουν $2$ cm από τον κύκλο;
   γ) Για ποια $d$ έχει ακριβώς $2$ τέτοια σημεία; Μπορεί να έχει $5$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/circle-basics
