# Γωνίες — είδη και σχέσεις

> Παραπληρωματικές, κατακορυφήν, εντός εναλλάξ.

Μαθηματικά, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/angles

## Τι θα μάθεις

- Να κατατάσσεις μια γωνία ως οξεία, ορθή, αμβλεία ή ευθεία.
- Να αναγνωρίζεις συμπληρωματικές, παραπληρωματικές και κατακορυφήν γωνίες.
- Να υπολογίζεις άγνωστες γωνίες σε ένα σχήμα χρησιμοποιώντας αυτές τις σχέσεις.

## Η γωνία μετράει στροφή, όχι μήκος

Δύο ημιευθείες με κοινή αρχή σχηματίζουν γωνία. Το μέγεθός της λέει **πόσο πρέπει να στρίψει** η μία για να πέσει πάνω στην άλλη.

Γι' αυτό οι πλευρές μπορούν να είναι όσο μακριές θέλεις: η γωνία δεν αλλάζει. Μια γωνία $40°$ σε μικροσκοπικό σχήμα είναι ίδια με μια $40°$ σε χάρτη.

| Είδος   | Μέγεθος               |
| ------- | --------------------- |
| Οξεία   | $0° < \omega < 90°$   |
| Ορθή    | $\omega = 90°$        |
| Αμβλεία | $90° < \omega < 180°$ |
| Ευθεία  | $\omega = 180°$       |

## Ζευγάρια που αθροίζουν σε κάτι γνωστό

Δύο γωνίες λέγονται:

- **συμπληρωματικές** όταν το άθροισμά τους είναι $90°$,
- **παραπληρωματικές** όταν το άθροισμά τους είναι $180°$.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι λέξεις μοιάζουν και μπερδεύονται συνεχώς.
>
> **Συ**μπληρωματικές → **σ**υμπληρώνουν την **ορθή** ($90°$).
>
> **Παρα**πληρωματικές → συμπληρώνουν την **ευθεία** ($180°$).
>
> Δεν χρειάζεται οι δύο γωνίες να ακουμπάνε. Το $30°$ και το $60°$ είναι συμπληρωματικές ακόμα κι αν βρίσκονται σε δύο διαφορετικά σχήματα.

## Κατακορυφήν γωνίες

Όταν δύο ευθείες τέμνονται, σχηματίζονται τέσσερις γωνίες. Οι **απέναντι** λέγονται κατακορυφήν, και είναι πάντα **ίσες**.

Δύο **διπλανές** γωνίες της τομής έχουν κοινή κορυφή και μία κοινή πλευρά, χωρίς να επικαλύπτονται: λέγονται **εφεξής**. Οι άλλες δύο πλευρές τους σχηματίζουν ευθεία, οπότε αθροίζουν $180°$ — είναι παραπληρωματικές.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γωνίες σε τομή ευθειών*

> **Κλειδί**
>
> Γιατί είναι ίσες οι κατακορυφήν; Δεν χρειάζεται μοιρογνωμόνιο — βγαίνει από την απόδειξη.
>
> Η γωνία $1$ και η γωνία $2$ είναι παραπληρωματικές, άρα $\omega_1 + \omega_2 = 180°$.
>
> Η γωνία $2$ και η γωνία $4$ είναι επίσης παραπληρωματικές, άρα $\omega_2 + \omega_4 = 180°$.
>
> Από τα δύο μαζί: $\omega_1 = 180° - \omega_2 = \omega_4$.
>
> Δύο γωνίες που παραπληρώνουν **την ίδια** γωνία, είναι ίσες μεταξύ τους.

## Διχοτόμος

Η **διχοτόμος** μιας γωνίας είναι η ημιευθεία που τη χωρίζει σε δύο ίσες γωνίες. Είναι για τη γωνία ό,τι το μέσο για το τμήμα.

> **Θυμήσου**
>
> Μερικές σχέσεις που χρησιμοποιείς συνεχώς:
>
> - Οι γωνίες γύρω από ένα σημείο αθροίζουν σε $360°$, όσες κι αν είναι.
> - Οι διαδοχικές γωνίες πάνω σε μια ευθεία αθροίζουν σε $180°$.
> - Οι κατακορυφήν είναι ίσες — **πάντα**, ακόμα και χωρίς παράλληλες.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια γωνία είναι κατά 20° μεγαλύτερη από τη συμπληρωματική της. Πόσο είναι;

1. Έστω $x$ η γωνία. Η συμπληρωματική της είναι $90° - x$.
2. «Κατά $20°$ μεγαλύτερη από τη συμπληρωματική της»:

   $x = (90 - x) + 20$
3. $x = 110 - x \;\Rightarrow\; 2x = 110 \;\Rightarrow\; x = 55°$
4. **Έλεγχος:** η συμπληρωματική είναι $90 - 55 = 35°$, και πράγματι $55 - 35 = 20°$. Επίσης $55 + 35 = 90°$.

### Παράδειγμα 2: Δύο ευθείες τέμνονται. Η μία γωνία είναι 118°. Βρες τις άλλες τρεις.

1. Ας την πούμε $\omega_1 = 118°$. Η **κατακορυφήν** της είναι ίση.

   $\omega_4 = 118°$
2. Η **διπλανή** είναι παραπληρωματική, αφού μαζί σχηματίζουν ευθεία.

   $\omega_2 = 180 - 118 = 62°$
3. Η κατακορυφήν της $\omega_2$:

   $\omega_3 = 62°$
4. **Έλεγχος:** γύρω από το σημείο τομής,

   $118 + 62 + 118 + 62 = 360°$

   Σωστό. Δύο ευθείες που τέμνονται δίνουν πάντα δύο ζευγάρια ίσων γωνιών.

### Παράδειγμα 3: Η Οδ είναι διχοτόμος της γωνίας ΑΟΒ = 74°. Πόσο είναι η γωνία που σχηματίζει η Οδ με την ημιευθεία αντικείμενη της ΟΑ;

1. Η διχοτόμος χωρίζει τη γωνία στα δύο:

   $\widehat{AO\delta} = \frac{74}{2} = 37°$
2. Η **αντικείμενη** ημιευθεία της $OA$ ξεκινά κι αυτή από το $O$, αλλά προς την αντίθετη κατεύθυνση: μαζί με την $OA$ σχηματίζει ευθεία γωνία, δηλαδή $180°$.
3. Η ζητούμενη γωνία είναι παραπληρωματική της $\widehat{AO\delta}$:

   $180 - 37 = 143°$
4. **Γιατί δεν αφαιρούμε τις $74°$;** Γιατί η διχοτόμος δεν βρίσκεται στην άκρη της γωνίας — βρίσκεται στη μέση της. Η γωνία που μετράμε ξεκινά από τη διχοτόμο, όχι από την $OB$.

   Ένα πρόχειρο σχήμα το λύνει σε πέντε δευτερόλεπτα.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η συμπληρωματική της γωνίας $37°$;
   - $53°$
   - $143°$
   - $37°$
   - $323°$
2. Δύο ευθείες τέμνονται και μία γωνία είναι $65°$. Πόσο είναι η κατακορυφήν της;
   - $65°$
   - $115°$
   - $25°$
   - Εξαρτάται από το αν οι ευθείες είναι παράλληλες
3. Τρεις γωνίες γύρω από ένα σημείο είναι $120°$, $95°$ και $x$. Πόσο είναι το $x$;
   - $145°$
   - $-35°$
   - $65°$
   - $215°$
4. Μια γωνία είναι ίση με την παραπληρωματική της. Τι είδους γωνία είναι;
   - Ορθή
   - Οξεία
   - Αμβλεία
   - Ευθεία
5. Η $O\delta$ είναι διχοτόμος γωνίας $86°$. Πόσο είναι η κάθε μισή γωνία;
   - $43°$
   - $86°$
   - $172°$
   - $94°$
6. Δύο ευθείες τέμνονται και μία γωνία είναι $65°$. Πόσο είναι η εφεξής της;
   - $115°$
   - $65°$
   - $25°$
   - $295°$
7. Οι γωνίες $x$ και $2x$ είναι παραπληρωματικές. Πόσο είναι η $x$;
   - $60°$
   - $30°$
   - $120°$
   - $90°$
8. Γιατί οι κατακορυφήν γωνίες είναι ίσες;
   - Γιατί και οι δύο είναι παραπληρωματικές της ίδιας γωνίας
   - Γιατί φαίνονται ίσες σε κάθε σχήμα που σχεδιάζουμε
   - Γιατί είναι εφεξής, με κοινή κορυφή και κοινή πλευρά
   - Γιατί έτσι ορίζονται: κατακορυφήν λέμε τις ίσες γωνίες

## Ασκήσεις

1. Μια ημιευθεία χωρίζει μια ορθή γωνία σε δύο γωνίες. Η μία είναι $34°$. Πόση είναι η άλλη;
2. Οι γωνίες $\hat{A}$ και $\hat{B}$ είναι παραπληρωματικές, και οι $\hat{B}$ και $\hat{\Gamma}$ είναι συμπληρωματικές. Αν $\hat{A} = 127°$, πόση είναι η $\hat{\Gamma}$;
3. Τέσσερις γωνίες γύρω από ένα σημείο είναι $90°$, $75°$, $110°$ και $x$. Πόσο είναι το $x$;
4. Τρεις ευθείες περνούν από το ίδιο σημείο $O$ και σχηματίζουν γύρω του έξι γωνίες. Δύο από αυτές, η μία δίπλα στην άλλη, είναι $40°$ και $75°$. Πόσες μοίρες είναι οι άλλες τέσσερις;
5. Οι γωνίες $\widehat{AOB}$ και $\widehat{BO\Gamma}$ είναι εφεξής, και οι $OA$, $O\Gamma$ είναι αντικείμενες ημιευθείες. Φέρνεις τη διχοτόμο $O\delta$ της $\widehat{AOB}$ και τη διχοτόμο $O\varepsilon$ της $\widehat{BO\Gamma}$.
   α) Αν $\widehat{AOB} = 50°$, πόση είναι η γωνία $\widehat{\delta O\varepsilon}$ των δύο διχοτόμων;
   β) Αλλάζει η απάντηση αν η $\widehat{AOB}$ είναι $70°$, ή οποιαδήποτε άλλη γωνία;
6. Από ένα σημείο $O$ φέρνεις $7$ διαφορετικές ημιευθείες. Κάθε δύο από αυτές σχηματίζουν μια γωνία, το πολύ $180°$.
   α) Δείξε ότι, όπως κι αν τις φέρεις, δύο από αυτές σχηματίζουν γωνία μικρότερη από $52°$.
   β) Ποιο είναι το μεγαλύτερο πλήθος ημιευθειών από το $O$, ώστε κάθε δύο να σχηματίζουν γωνία τουλάχιστον $50°$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/angles
