# Μεταβλητές και αλγεβρικές παραστάσεις

> Το γράμμα δεν είναι άγνωστο μυστήριο — είναι θέση για αριθμό.

Μαθηματικά, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/algebraic-expressions

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις μια φράση σε αλγεβρική παράσταση και να υπολογίζεις την τιμή της.
- Να κάνεις αναγωγή ομοίων όρων, ξέροντας ποιοι όροι είναι όμοιοι και ποιοι όχι.
- Να εφαρμόζεις την επιμεριστική ιδιότητα, και να βγάζεις κοινό παράγοντα.

## Το γράμμα δεν κρύβει κάτι — κρατάει θέση

«Σκέψου έναν αριθμό, διπλασίασέ τον, πρόσθεσε $3$.»

Δεν χρειάζεται να ξέρεις ποιον αριθμό σκέφτηκες για να γράψεις το αποτέλεσμα:

$$
2x + 3
$$

Το $x$ δεν είναι μυστήριο προς ανακάλυψη. Είναι **θέση** που περιμένει αριθμό. Βάλε $5$ και παίρνεις $13$· βάλε $-1$ και παίρνεις $1$.

Αυτό είναι όλη η δύναμη της άλγεβρας: γράφεις **μία** φράση που ισχύει για κάθε αριθμό ταυτόχρονα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βάλε έναν αριθμό, δες τι βγαίνει*

> **Κλειδί**
>
> Δύο παραστάσεις είναι **ίσες** όταν δίνουν την ίδια τιμή για **κάθε** $x$ — όχι για κάποιο.
>
> Το $2(x+3)$ και το $2x + 6$ συμφωνούν παντού: είναι η ίδια παράσταση.
>
> Το $2x + 6$ και το $x + 9$ δίνουν και τα δύο $12$ για $x = 3$, αλλά για $x = 4$ δίνουν $14$ και $13$. Αν δοκίμαζες μόνο το $3$, θα έβγαζες λάθος συμπέρασμα. **Μία τιμή αρκεί για να δείξεις διαφορά, ποτέ για να δείξεις ισότητα.**

## Το λεξιλόγιο

Στην παράσταση $5x^2 - 3x + 7$:

- οι **όροι** είναι τρεις: $5x^2$, $-3x$, $+7$ (το πρόσημο ανήκει στον όρο)
- ο **συντελεστής** του $x^2$ είναι $5$
- το $7$ είναι **σταθερός όρος** — δεν αλλάζει ό,τι κι αν γίνει το $x$

## Αναγωγή ομοίων όρων

**Όμοιοι** είναι οι όροι με **ακριβώς το ίδιο γράμμα στην ίδια δύναμη**. Μόνο αυτοί μαζεύονται.

$$
7x + 3x = 10x
$$

Λειτουργεί γιατί είναι η επιμεριστική ανάποδα: $7x + 3x = (7+3)x$. Επτά μήλα και τρία μήλα κάνουν δέκα μήλα.

> **Πρόσεχε**
>
> Αυτά **δεν** είναι όμοια και δεν μαζεύονται:
>
> $$
> 3x + 4y \qquad 5x + 5x^2 \qquad 2x + 7
> $$
>
> Το $x$ και το $x^2$ είναι διαφορετικά πράγματα — όπως το μήκος και το εμβαδόν.
>
> Πολύ συχνό λάθος: το $3x^2 + 4x^2$ δίνει $7x^2$, **όχι** $7x^4$. Μαζεύεις συντελεστές· ο εκθέτης δεν αγγίζεται.

## Επιμεριστική ιδιότητα

$$
a(b + c) = ab + ac
$$

Ο παράγοντας απ' έξω πολλαπλασιάζει **κάθε** όρο μέσα, όχι μόνο τον πρώτο.

$$
3(2x - 5) = 6x - 15
$$

Όταν μπροστά από την παρένθεση υπάρχει **μείον**, αλλάζουν όλα τα πρόσημα μέσα — γιατί στην ουσία πολλαπλασιάζεις με $-1$:

$$
-(2x - 5) = -2x + 5
$$

$$
4x - (3x - 2) = 4x - 3x + 2 = x + 2
$$

> **Θυμήσου**
>
> Η ίδια ιδιότητα διαβασμένη ανάποδα λέγεται **βγάζω κοινό παράγοντα**:
>
> $$
> 6x + 9 = 3(2x + 3)
> $$
>
> Ψάχνεις τον μεγαλύτερο παράγοντα που υπάρχει σε **όλους** τους όρους. Είναι η πράξη πάνω στην οποία χτίζεται η παραγοντοποίηση στη Γ΄ Γυμνασίου.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε ως παράσταση: «η περίμετρος ορθογωνίου με πλάτος x και μήκος κατά 4 μεγαλύτερο»

1. Το πλάτος είναι $x$. Το μήκος είναι «κατά $4$ μεγαλύτερο», δηλαδή $x + 4$.
2. Η περίμετρος έχει δύο πλάτη και δύο μήκη.

   $P = 2x + 2(x + 4)$
3. Επιμεριστική στη δεύτερη παρένθεση:

   $P = 2x + 2x + 8$
4. Αναγωγή ομοίων:

   $P = 4x + 8$

   **Έλεγχος με αριθμό:** για $x = 3$, το ορθογώνιο είναι $3 \times 7$ και η περίμετρος $2(3) + 2(7) = 20$. Η παράσταση δίνει $4(3) + 8 = 20$. Συμφωνούν.

### Παράδειγμα 2: Απλοποίησε: 5(2x − 1) − 3(x + 4)

1. Πρώτη παρένθεση: το $5$ πολλαπλασιάζει και τους δύο όρους.

   $5(2x - 1) = 10x - 5$
2. Δεύτερη: το $-3$ πολλαπλασιάζει και τους δύο όρους — **μαζί με το πρόσημό του**.

   $-3(x + 4) = -3x - 12$
3. Ενώνω:

   $10x - 5 - 3x - 12$
4. Αναγωγή ομοίων: $10x - 3x = 7x$, και $-5 - 12 = -17$.

   $7x - 17$

   **Η συνηθισμένη παγίδα** είναι να γραφεί $-3x + 12$ στο δεύτερο βήμα, ξεχνώντας ότι το μείον επιμερίζεται κι αυτό.

### Παράδειγμα 3: Βγάλε κοινό παράγοντα: 12x² − 18x

1. Κοιτάζω τους αριθμούς: ο ΜΚΔ των $12$ και $18$ είναι $6$.
2. Κοιτάζω τα γράμματα: ο πρώτος όρος έχει $x^2$, ο δεύτερος $x$. Κοινό είναι το $x$ — ο **μικρότερος** εκθέτης.
3. Κοινός παράγοντας: $6x$.

   $12x^2 - 18x = 6x(2x - 3)$
4. **Έλεγχος:** ξανακάνω επιμεριστική. $6x \times 2x = 12x^2$ και $6x \times (-3) = -18x$. Γύρισα στην αρχική.

   Η παραγοντοποίηση είναι πάντα ελέγξιμη — απλώς την ξεκάνεις.

## Ερωτήσεις

1. Απλοποίησε: $4x^2 + 3x - x^2 + 5x$
   - $3x^2 + 8x$
   - $11x^2$
   - $3x^4 + 8x$
   - $4x^2 + 8x$
2. Απλοποίησε: $7x - (2x - 5)$
   - $5x + 5$
   - $5x - 5$
   - $9x - 5$
   - $5x$
3. Πόσο κάνει η παράσταση $3x^2 - 2x$ όταν $x = -2$;
   - $16$
   - $-16$
   - $8$
   - $-8$
4. Δοκιμάζεις $x = 0$ σε δύο παραστάσεις και βγάζουν την ίδια τιμή. Τι συμπεραίνεις;
   - Τίποτα σίγουρο — μπορεί να συμφωνούν μόνο σε αυτό το $x$
   - Ότι είναι ίσες παραστάσεις
   - Ότι έχουν τον ίδιο σταθερό όρο, άρα είναι ίσες
   - Ότι δεν είναι ίσες
5. Βγάλε κοινό παράγοντα: $15x^3 - 10x^2$
   - $5x^2(3x - 2)$
   - $5x(3x^2 - 2x)$
   - $5x^3(3 - 2)$
   - $5x^2(3x - 10)$
6. Απλοποίησε: $3(2x - 4) - 2x$
   - $4x - 12$
   - $4x - 4$
   - $6x - 12$
   - $8x - 12$
7. Βγάλε κοινό παράγοντα: $6a^2b + 9ab^2$
   - $3ab(2a + 3b)$
   - $3ab(2a + 3b^2)$
   - $ab(6a + 9b)$
   - $3ab^2(2a + 3)$
8. Ποια παράσταση λέει «το τριπλάσιο ενός αριθμού $x$, μειωμένο κατά $4$»;
   - $3x - 4$
   - $3(x - 4)$
   - $4 - 3x$
   - $x^3 - 4$

## Ασκήσεις

1. Απλοποίησε: $6a + 2a^2 - 4a + 3a^2$
2. Απλοποίησε: $4(3x - 2) - 2(x + 5)$
3. Ένα ορθογώνιο έχει εμβαδόν $14x^3 + 21x^2$, όπου $x$ θετικός ακέραιος. Η μία πλευρά του είναι $7$, $7x$ ή $7x^2$, και η άλλη γράφεται ως παράσταση του $x$.
   α) Βρες την άλλη πλευρά σε καθεμία από τις τρεις περιπτώσεις.
   β) Για ποια από τις τιμές $x = 1$, $2$ ή $3$ ένα από τα τρία ορθογώνια είναι τετράγωνο; Ποια είναι η πλευρά του;
4. Ένα ορθογώνιο έχει μήκος $3x + 2$ και πλάτος $x$. Βάζεις δύο τέτοια ορθογώνια το ένα δίπλα στο άλλο, ώστε να ακουμπούν σε μια ολόκληρη πλευρά τους και να φτιάχνουν ένα μεγαλύτερο ορθογώνιο. Γίνεται με δύο τρόπους. Γράψε την περίμετρο του μεγάλου ορθογωνίου στον κάθε τρόπο ως απλοποιημένη παράσταση. Ποιος τρόπος δίνει μικρότερη περίμετρο, και κατά πόσο;
5. Σε ένα ημερολόγιο τοίχου κάθε γραμμή είναι μία εβδομάδα, από Δευτέρα ως Κυριακή. Διαλέγεις ένα τετράγωνο $3 \times 3$ από ημερομηνίες του ίδιου μήνα: τρεις μέρες στη σειρά, και από κάτω τις ίδιες μέρες των δύο επόμενων εβδομάδων.
   α) Μια φίλη σου διάλεξε ένα τέτοιο τετράγωνο, και οι εννιά ημερομηνίες του έχουν άθροισμα $117$. Ποια ημερομηνία είναι στο κέντρο του;
   β) Μπορεί ένα τέτοιο τετράγωνο να έχει άθροισμα $150$;
   γ) Ποιο είναι το μεγαλύτερο άθροισμα που μπορεί να έχει ένα τέτοιο τετράγωνο;
6. Ένας διψήφιος αριθμός με ψηφίο δεκάδων $a$ και ψηφίο μονάδων $b$ είναι ο $10a + b$, π.χ. $47 = 10 \times 4 + 7$. Ο ανάποδός του έχει τα ίδια ψηφία με την αντίθετη σειρά: του $47$ είναι ο $74$. Εδώ κανένα από τα δύο ψηφία δεν είναι $0$.
   α) Γράψε το άθροισμα ενός διψήφιου και του ανάποδού του ως παράσταση με τα $a$ και $b$, και απλοποίησέ τη. Γιατί βγαίνει πάντα πολλαπλάσιο του $11$;
   β) Για πόσους διψήφιους το άθροισμα με τον ανάποδό τους είναι $121$;
   γ) Μπορεί ένας διψήφιος μείον τον ανάποδό του να κάνει $50$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/math/algebraic-expressions
