# Το ταξιδιωτικό κείμενο

> Ένας τόπος όπως τον βλέπει κάποιος που περνάει: περιγραφή και εντύπωση.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/travel-writing

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα του ταξιδιωτικού κειμένου: πρώτο πρόσωπο, πραγματική διαδρομή, περιγραφή και προσωπική εντύπωση.
- Να ξεχωρίζεις την περιγραφή (τι βλέπει ο ταξιδιώτης) από το σχόλιο και την εντύπωση (τι νιώθει και τι κρίνει).
- Να εξηγείς πώς ο ταξιδιώτης βλέπει τον ξένο τόπο μέσα από ό,τι ήδη ξέρει: βιβλία, μνήμες, τον δικό του τόπο.
- Να διαβάζεις αποσπάσματα από τις «Αιτναίαι αναμνήσεις» του Εμμανουήλ Ροΐδη, ένα ταξίδι στη Σικελία.

## Ένας τόπος μέσα από τα μάτια ενός περαστικού

Ένας οδηγός πόλης σού λέει τι υπάρχει σε έναν τόπο: πόσους κατοίκους έχει, τι
ώρα ανοίγει το μουσείο, πού είναι ο σταθμός. Ένα **ταξιδιωτικό κείμενο** σού
λέει **πώς τον είδε κάποιος**. Τον ίδιο δρόμο δύο ταξιδιώτες θα τον γράψουν
εντελώς διαφορετικά, γιατί ο καθένας φέρνει μαζί του τα μάτια του, τα βιβλία
που έχει διαβάσει, την πατρίδα του και τη διάθεση εκείνης της μέρας.

Τα γνωρίσματα του ταξιδιωτικού κειμένου:

- **Πρώτο πρόσωπο.** Μιλά ο ίδιος ο ταξιδιώτης: «έφτασα», «είδα», «μου
  φάνηκε».
- **Πραγματικό ταξίδι.** Οι τόποι υπάρχουν και η διαδρομή έχει **σταθμούς**,
  συνήθως με τη σειρά που τους πέρασε.
- **Περιγραφή.** Τοπία, κτίρια, άνθρωποι, συνήθειες, καιρός, χρώματα, ήχοι.
- **Εντύπωση και σχόλιο.** Τι ένιωσε, τι τον εντυπωσίασε, τι του φάνηκε
  αστείο ή λυπηρό, τι του θύμισε.
- **Πληροφορίες και σύγκριση.** Λίγη ιστορία, λίγοι αριθμοί, και συχνά
  σύγκριση με τον δικό του τόπο.

> **Κλειδί**
>
> Το ταξιδιωτικό κείμενο πλέκει δύο νήματα: την **περιγραφή** (τι υπάρχει
> εκεί, τι βλέπει ο ταξιδιώτης) και την **εντύπωση** (τι νιώθει, τι κρίνει, τι
> του θυμίζει). Χωρίς περιγραφή γίνεται ημερολόγιο συναισθημάτων· χωρίς εντύπωση
> γίνεται τουριστικός οδηγός. Ο ξένος τόπος περνά πάντα **μέσα από τον
> ταξιδιώτη**: τα διαβάσματά του, τις μνήμες του και τον δικό του τόπο.

## Ο Ροΐδης στη Σικελία

Στο σχολικό ανθολόγιο της Α΄ Γυμνασίου υπάρχει το ταξιδιωτικό κείμενο του
Κώστα Ουράνη (1890–1953) «Το θέλγητρο της Ανδαλουσίας», για ένα ταξίδι στην
Ισπανία. Εδώ θα διαβάσουμε ένα παλαιότερο ταξίδι, προς τη Σικελία: τις
«**Αιτναίαι αναμνήσεις**» (Αναμνήσεις από την Αίτνα) του
**Εμμανουήλ Ροΐδη** (1836–1904). Είναι γραμμένες σε καθαρεύουσα, γι' αυτό
δίπλα σε κάθε απόσπασμα υπάρχει μια απόδοση σε απλά νέα ελληνικά.

Ο Ροΐδης ξεκινά με ένα αστείο λόγο για να ταξιδέψει. Οι Αθηναίοι, λέει, έχουν
«μανία της μετακινήσεως». Σε έναν περίπατο από το Σύνταγμα ως την Ομόνοια,
δεκαεπτά γνωστοί του τον ρώτησαν το ίδιο πράγμα: «Δεν θα κάμης εφέτος ταξίδι
εις την Ευρώπην;» Για να γλιτώσει από την ερώτηση, φεύγει:

> \[...] επέβην του ατμοπλοίου «Αίγεστα» πλέοντος ευθύς εις Σικελίαν, νήσον
> εισέτι άγνωστον εις τους αργούς περιηγητάς.
>
> — Εμμανουήλ Ροΐδης, «Αιτναίαι αναμνήσεις» (κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό)

*Απόδοση:* «Ανέβηκα στο ατμόπλοιο "Αίγεστα", που έπλεε κατευθείαν για τη
Σικελία, ένα νησί ακόμα άγνωστο στους τεμπέληδες περιηγητές.»

Η διαδρομή του έχει καθαρούς **σταθμούς**: το πλοίο, η πόλη **Μεσσήνη**, το
τρένο που περνά «διά κρημνών, αβύσσων και υπογείων οχετών» (από γκρεμούς,
βάραθρα και τούνελ), η **Κατάνη** στα πόδια του ηφαιστείου, και τέλος η
ανάβαση στην **Αίτνα**.

### Παράδειγμα 1: Ξεχώρισε την περιγραφή από την εντύπωση στην άφιξη του Ροΐδη στην Κατάνη.

1. **Το απόσπασμα.** «Εις την πόλιν ταύτην έφθασα μεσούσης Κυριακής του Μαΐου. Ο
   ήλιος εμεσουράνει φλογερός και ανηλεής, οι κάτοικοι εκοιμώντο, και \[...] ούτε
   ανθρώπου, ούτε κτήνους, ούτε εντόμου, ούτε φυτού ούτε ίχνος ούτε σκιά, αλλά
   μόνον πλακόστρωτοι πλατείαι, ακίνητος θάλασσα, κίονες, κρήναι, ναοί,
   ελέφαντες, οβελίσκοι και ανδριάντες \[...]. Εν ενί λόγω είχον προ οφθαλμών την
   οπτασίαν του Βωδελαίρου λελαξευμένην εν λάβα και μαρμάρω.»
2. **Απόδοση.** «Έφτασα σε αυτή την πόλη ένα μεσημέρι Κυριακής του Μαΐου. Ο ήλιος
   έκαιγε ψηλά, φλογερός και ανελέητος, οι κάτοικοι κοιμούνταν, και πουθενά
   ούτε άνθρωπος ούτε ζώο ούτε έντομο ούτε φυτό, ούτε ίχνος ούτε σκιά· μόνο
   πλακόστρωτες πλατείες, ακίνητη θάλασσα, κολόνες, κρήνες, ναοί, ελέφαντες,
   οβελίσκοι κι αγάλματα. Με μια λέξη, είχα μπροστά μου το όραμα του Μποντλέρ,
   σκαλισμένο σε λάβα και μάρμαρο.»
3. **Η περιγραφή.** Χρόνος (μεσημέρι Κυριακής, Μάιος), καιρός (καυτός ήλιος) και
   ένας **κατάλογος** από ό,τι βλέπει: πλατείες, θάλασσα, κολόνες, κρήνες, ναοί,
   οβελίσκοι. Ο «ελέφαντας» δεν είναι φαντασία: στην κεντρική πλατεία της
   Κατάνης υπάρχει ως σήμερα ένα άγαλμα ελέφαντα από λάβα, με έναν οβελίσκο
   στη ράχη του.
4. **Η εντύπωση.** Η πόλη τού φαίνεται **έρημη και ακίνητη**, σαν να μην ζει
   τίποτα. Τη βλέπει μέσα από ένα ποίημα του Γάλλου ποιητή **Μποντλέρ**, που είχε
   διαβάσει στο πλοίο: μια χώρα μόνο από μάρμαρο, νερό και μέταλλο. Ο ταξιδιώτης
   δεν βλέπει μόνο την Κατάνη· βλέπει την Κατάνη **και** ό,τι κουβαλά στο μυαλό
   του.
5. **Το συμπέρασμα.** Το απόσπασμα ξεκινά με **περιγραφή** (πότε, πώς, τι) και
   κλείνει με **εντύπωση** (τι του θύμισε). Η τελευταία πρόταση δίνει το νόημα σε
   όλο τον κατάλογο: η πόλη μοιάζει με όνειρο.

*Ο ελέφαντας της Κατάνης, στην κεντρική πλατεία της πόλης: άγαλμα από λάβα, με οβελίσκο στη ράχη, πάνω σε μια κρήνη. Ελέφαντες, οβελίσκοι, κρήνες: τα βρίσκεις όλα στον κατάλογο του Ροΐδη. Η περιγραφή του στηρίζεται σε ό,τι υπάρχει πραγματικά· η εντύπωση, η πόλη σαν όνειρο του Μποντλέρ, είναι δική του.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Περιγραφή ή εντύπωση;*

## Ο ταξιδιώτης και ο τόπος του

Πρόσεξε πόσο συχνά ο Ροΐδης σκέφτεται την **Ελλάδα** ενώ βρίσκεται στη
Σικελία. Θυμάται ότι την Κατάνη την ίδρυσαν αρχαίοι Έλληνες, ότι εκεί είχε
μιλήσει στο πλήθος ο Αλκιβιάδης, και κάνει πειράγματα για τους Αθηναίους
της εποχής του. Ο ξένος τόπος γίνεται και **καθρέφτης** του δικού του. Αυτό
είναι από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία κάθε ταξιδιωτικού κειμένου: μαθαίνουμε
για τον τόπο που επισκέπτεται ο συγγραφέας, αλλά και για τον τόπο από τον
οποίο έρχεται.

> **Πρόσεχε**
>
> Ταξιδιωτικό κείμενο **δεν** είναι κάθε κείμενο που μιλά για ένα ξένο μέρος.
> Ένα άρθρο εγκυκλοπαίδειας για τη Σικελία δίνει πληροφορίες χωρίς πρώτο πρόσωπο
> και χωρίς εντυπώσεις. Ένα παραμύθι για «μια χώρα μακρινή» δεν έχει πραγματικό
> ταξίδι. Και η εντύπωση του ταξιδιώτη **δεν είναι αλήθεια για όλους**: όταν ο
> Ροΐδης λέει ότι στη Μεσσήνη τα βόδια τρέχουν πιο γρήγορα από τα άλογα, μας
> δείχνει το πνεύμα του, όχι την πραγματικότητα.

> **Θυμήσου**
>
> - Ταξιδιωτικό κείμενο: **πρώτο πρόσωπο**, **πραγματική διαδρομή** με σταθμούς,
>   **περιγραφή** και **εντύπωση**.
> - **Περιγραφή**: τι υπάρχει (τοπία, κτίρια, άνθρωποι, καιρός, αριθμοί).
> - **Εντύπωση/σχόλιο**: τι νιώθει, τι κρίνει, τι του θυμίζει ο ταξιδιώτης.
> - Ο ξένος τόπος περνά μέσα από τα **διαβάσματα**, τις **μνήμες** και τον
>   **δικό του τόπο** του ταξιδιώτη.
> - Ροΐδης, «Αιτναίαι αναμνήσεις»: Αθήνα → Μεσσήνη → Κατάνη → Αίτνα, με
>   περιγραφές, ειρωνεία και πολλές σκέψεις για την Ελλάδα.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος συνδυασμός γνωρισμάτων δείχνει ότι ένα κείμενο είναι ταξιδιωτικό;
   - Πρώτο πρόσωπο, πραγματική διαδρομή, περιγραφή και εντύπωση
   - Τρίτο πρόσωπο, αριθμοί και πληροφορίες χωρίς καμία γνώμη
   - Αόριστος τόπος, μαγικά στοιχεία και ευτυχισμένο τέλος
   - Στίχοι με ρίμα για τις ομορφιές ενός μακρινού τόπου
2. Ποιον λόγο δίνει ο Ροΐδης, με χιούμορ, για το ταξίδι του στη Σικελία;
   - Ήθελε να γλιτώσει από τους Αθηναίους που τον ρωτούσαν για ταξίδι
   - Ήθελε να γράψει έναν επιστημονικό οδηγό για το ηφαίστειο της Αίτνας
   - Τον έστειλε η κυβέρνηση για να μελετήσει τα λιμάνια της Ιταλίας
   - Ήθελε να δει τους φίλους του που είχαν μετακομίσει στην Κατάνη
3. Ποια από τις παρακάτω φράσεις (σε απόδοση) είναι καθαρή περιγραφή και όχι εντύπωση;
   - «Πλακόστρωτες πλατείες, ακίνητη θάλασσα, κολόνες, κρήνες»
   - «Είχα μπροστά μου το όραμα του Μποντλέρ, σε λάβα και μάρμαρο»
   - «Οι Αθηναίοι έχουν μανία να μετακινούνται από τόπο σε τόπο»
   - «Στη Μεσσήνη τα βόδια τρέχουν πιο γρήγορα από τα άλογα»
4. Η Κατάνη θυμίζει στον Ροΐδη ένα ποίημα του Μποντλέρ, που είχε διαβάσει στο πλοίο. Τι δείχνει αυτό για τον ταξιδιώτη;
   - Ότι βλέπει τον ξένο τόπο μέσα από όσα έχει ήδη διαβάσει
   - Ότι δεν πήγε ποτέ στην Κατάνη και την περιγράφει από βιβλία
   - Ότι ο Μποντλέρ τον συνόδευε στο ταξίδι στη Σικελία
   - Ότι δεν τον ενδιέφερε καθόλου η πόλη, μόνο η ποίηση
5. Ποια είναι η σωστή σειρά των σταθμών του ταξιδιού στις «Αιτναίαι αναμνήσεις»;
   - Αθήνα, Μεσσήνη, Κατάνη, Αίτνα
   - Αθήνα, Κατάνη, Αίτνα, Μεσσήνη
   - Αθήνα, Αίτνα, Μεσσήνη, Κατάνη
   - Μεσσήνη, Αθήνα, Αίτνα, Κατάνη
6. Ο Ροΐδης, στη Σικελία, θυμάται τον Αλκιβιάδη και πειράζει τους Αθηναίους. Τι μας μαθαίνει αυτό για το ταξιδιωτικό κείμενο;
   - Ότι ο ξένος τόπος γίνεται καθρέφτης για τον τόπο του ταξιδιώτη
   - Ότι ο συγγραφέας ξέχασε πού βρισκόταν και έγραψε για την Αθήνα
   - Ότι το κείμενο είναι στην πραγματικότητα μάθημα αρχαίας ιστορίας
   - Ότι η Σικελία ήταν τότε μέρος του ελληνικού κράτους
7. Ένας φίλος σου διαβάζει στον Ροΐδη ότι στη Μεσσήνη «οι βόες εισίν εκεί ταχύτεροι των ίππων» και το πιστεύει. Τι θα του εξηγούσες;
   - Ότι είναι πειραχτικό σχόλιο με υπερβολή, όχι πραγματική πληροφορία
   - Ότι στη Σικελία του 19ου αιώνα τα βόδια ήταν πράγματι πιο γρήγορα
   - Ότι πρόκειται για λάθος της Βικιθήκης στη μεταγραφή του κειμένου
   - Ότι οι ταξιδιώτες λένε πάντα ψέματα για τα μέρη που επισκέπτονται

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα δύο βασικά «νήματα» που πλέκει ένα ταξιδιωτικό κείμενο;
2. Ένας τουριστικός οδηγός και ένα ταξιδιωτικό κείμενο μπορεί να μιλούν για την ίδια πόλη. Εξήγησε τι διαφορετικό σου δίνει το καθένα.
3. «Η ανάβασις εις την Αίτναν, θεωρουμένην εκ Κατάνης, δεν φαίνεται εκ πρώτης όψεως κατόρθωμα δυσχερές.» — Εμμανουήλ Ροΐδης, «Αιτναίαι αναμνήσεις». (Η ανάβαση στην Αίτνα, αν την κοιτάξεις από την Κατάνη, δεν φαίνεται με την πρώτη ματιά δύσκολο κατόρθωμα.) Λίγο μετά, ο ξενοδόχος ακούει ότι θέλουν να ανέβουν με δύο μουλάρια και ψάθινα καπέλα, και τους γυρίζει την πλάτη κάνοντας τον σταυρό του. Τι ετοιμάζει ο συγγραφέας με αυτή την αντίθεση;
4. Ο Ροΐδης κοιτάζει τη Σικελία και σκέφτεται συνεχώς την Ελλάδα. Είναι αυτό πλεονέκτημα ή εμπόδιο για έναν ταξιδιώτη; Μπορεί κανείς να δει έναν ξένο τόπο «καθαρά», χωρίς να τον συγκρίνει με τον δικό του;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/travel-writing
