# Χρόνος και χώρος

> Πού και πότε συμβαίνει μια ιστορία, και γιατί δεν είναι ποτέ τυχαίο.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/time-and-place

## Τι θα μάθεις

- Να εντοπίζεις στο κείμενο τις ενδείξεις χρόνου (εποχή, ώρα, ιστορική περίοδος) και χώρου (πραγματικός ή φανταστικός, ανοιχτός ή κλειστός).
- Να ξεχωρίζεις τον χρόνο της ιστορίας από τον χρόνο του αφηγητή.
- Να εξηγείς τι προσφέρουν ο χρόνος και ο χώρος σε μια ιστορία: ατμόσφαιρα, αληθοφάνεια, νόημα.
- Να διαβάζεις το διήγημα «Οι φρεγάδες» του Ανδρέα Καρκαβίτσα και να δείχνεις πώς ο Κάβο Μαλιάς γίνεται μέρος της ιστορίας.

## Πού και πότε

Στο παραμύθι ο χρόνος είναι «μια φορά κι έναν καιρό» και ο τόπος «μια χώρα
μακρινή». Στα περισσότερα διηγήματα όμως ο συγγραφέας διαλέγει **συγκεκριμένο
χρόνο** και **συγκεκριμένο χώρο**, και η επιλογή του δεν είναι ποτέ τυχαία. Η
ίδια ιστορία, αν τη μεταφέρεις από ένα χιονισμένο βουνό σε μια παραλία του
Αυγούστου, γίνεται άλλη ιστορία.

**Ο χρόνος** σε ένα αφήγημα έχει πολλά επίπεδα:

- η **ιστορική εποχή** (το Βυζάντιο, η Τουρκοκρατία, το σήμερα),
- η **εποχή του χρόνου** και η **ώρα** (μια αυγή της άνοιξης, ένα μεσημέρι
  του Αυγούστου),
- η **διάρκεια** της ιστορίας (μια ώρα, μια μέρα, μια ζωή),
- και ο **χρόνος του αφηγητή**: από πότε μας τα λέει; Αμέσως μετά ή χρόνια
  αργότερα;

**Ο χώρος** μπορεί να είναι:

- **πραγματικός** (ένα ακρωτήρι που υπάρχει στον χάρτη) ή **φανταστικός**,
- **ανοιχτός** (η θάλασσα, ο κάμπος) ή **κλειστός** (ένα σπίτι, μια σπηλιά),
- **περιγραμμένος με λεπτομέρειες** ή απλώς **ονομασμένος**.

> **Κλειδί**
>
> Ο χρόνος και ο χώρος δεν είναι διακόσμηση. Δίνουν στην ιστορία
> **αληθοφάνεια** (μοιάζει να συνέβη κάπου), **ατμόσφαιρα** (γαλήνη, απειλή,
> θλίψη) και συχνά **νόημα**: ένας τόπος μπορεί να προειδοποιεί, να τιμωρεί ή
> να θυμίζει. Όταν διαβάζεις, ρώτα: **πού** και **πότε** γίνεται, **από πού** το
> ξέρω μέσα στο κείμενο, και **τι θα άλλαζε** αν γινόταν αλλού.

## «Οι φρεγάδες» του Καρκαβίτσα

Ο **Ανδρέας Καρκαβίτσας** (1865–1922) έγραψε πολλά διηγήματα για τη ζωή των
ναυτικών. Τα «Λόγια της πλώρης» είναι διηγήματα της θάλασσας, γραμμένα με τις
λέξεις και τους θρύλους των ναυτικών. Ένα από αυτά, «Οι φρεγάδες», ξεκινά
έτσι:

> Με το πρώτο ανάβλεμα του ηλιού φάνηκαν οι τέσσερες φρεγάδες αντίκρυ στον
> Καβομαλιά. Πούθ' ερχόντανε; για πού πήγαιναν; ούτε άκουσε ούτ' έμαθε κανείς.
>
> — Ανδρέας Καρκαβίτσας, «Οι φρεγάδες», από τα «Λόγια της πλώρης» (κείμενο από
> τη Βικιθήκη, έκδοση 1924, σε μονοτονικό)

> **Ο Κάβο Μαλιάς**
>
> Το ακρωτήριο **Μαλέας**, η νοτιοανατολική άκρη της Πελοποννήσου, είχε από την
> αρχαιότητα φήμη για τις θάλασσές του. Ο γεωγράφος Στράβων παραθέτει την
> παροιμία «Μαλέας δε κάμψας επιλάθου των οίκαδε»: όταν περάσεις τον Μαλέα,
> ξέχασε το σπίτι σου.

*Ο Κάβο Μαλιάς όπως τον βλέπει όποιος τον περνά με καράβι. Βράχια που κατεβαίνουν κατευθείαν στο νερό, χωρίς λιμάνι και χωρίς ακρογιαλιά για να βρεις καταφύγιο· χαμηλά δεξιά φαίνεται ο φάρος. Αυτός είναι ο πραγματικός χώρος όπου ο Καρκαβίτσας βάζει τις φρεγάδες του να περιμένουν ακίνητες.*

Σε μια πρόταση έχουμε ήδη **ώρα** (η πρώτη ακτίνα του ήλιου) και **τόπο** (ο
Κάβο Μαλιάς, το πιο επικίνδυνο ακρωτήρι του Αιγαίου για τους ναυτικούς). Οι
φρεγάδες είναι «βασιλικές», του βασιλιά «που όριζε στην Πόλη»: η ιστορία
τοποθετείται στα χρόνια του Βυζαντίου.

Η πλοκή με λίγα λόγια: η μέρα είναι τόσο ήσυχη που τα καράβια δεν μπορούν να
κινηθούν. Οι καπετάνιοι στέλνουν τα παιδιά του πληρώματος στα βράχια να
μαζέψουν χταπόδια και αχινούς. Ένα φτωχό, άρρωστο ναυτόπουλο βρίσκει σε μια
σπηλιά το **αθάνατο νερό** και γίνεται υγιές και όμορφο. Όταν το μαθαίνουν οι
άλλοι, τρέχουν στη σπηλιά και πιάνονται στα χέρια για το ποιος θα μπει πρώτος.
Το νερό χάνεται, ένας άνεμος σηκώνεται και παίρνει τις φρεγάδες στα ανοιχτά, οι
καπετάνιοι μένουν στο ακρωτήρι και χτίζουν εκεί μοναστήρια.

### Παράδειγμα 1: Τι κάνει ο χρόνος και ο χώρος σε αυτό το απόσπασμα από «Οι φρεγάδες»;

1. **Το απόσπασμα.** «Ήταν η αυγή ανοιξάτικη· χαρά Θεού! Φύλλο δε σειόταν ουδέ
   πούπουλο. Η θάλασσα πήχτρα. \[...] Αριστερά φαίνονταν της Κρήτης τα βουνά· πίσω
   τα Δωδεκάνησα έδειχναν γαλανά τα ριζοβούνια τους \[...]· και δεξιά κατέβαιναν
   τ' ακρωτήρια και οι κόρφοι του Μωριά, ως τον Καβομαλιά και το Τσιρίγο.»
2. **Ενδείξεις χρόνου.** «Αυγή» (ώρα), «ανοιξάτικη» (εποχή). Η αυγή και η άνοιξη
   είναι αρχές, και η ιστορία θα μιλήσει για ζωή που ξαναρχίζει, για το αθάνατο
   νερό.
3. **Ενδείξεις χώρου.** Ο αφηγητής στέκεται σαν να βλέπει από ψηλά: «αριστερά» η
   Κρήτη, «πίσω» τα Δωδεκάνησα, «δεξιά» ο Μωριάς και το Τσιρίγο (τα Κύθηρα).
   Είναι **πραγματικός** και **ανοιχτός** χώρος, που ο αναγνώστης της εποχής τον
   ήξερε από τον χάρτη ή από τα ταξίδια του. Η ιστορία γίνεται πιο πιστευτή.
4. **Η ατμόσφαιρα.** «Φύλλο δε σειόταν», «η θάλασσα πήχτρα»: απόλυτη νηνεμία.
   Για τα ιστιοφόρα αυτό σημαίνει ακινησία, και η ακινησία φέρνει την περιπέτεια,
   γιατί οι ναύτες βγαίνουν στα βράχια. Κι όποιος ξέρει τη φήμη του Μαλιά
   υποψιάζεται ότι αυτή η ησυχία δεν θα κρατήσει.
5. **Το συμπέρασμα.** Ο χρόνος και ο χώρος εδώ κάνουν **τρία πράγματα**: δίνουν
   αληθοφάνεια (πραγματικά νησιά), ατμόσφαιρα (γαλήνη γεμάτη φως) και
   ετοιμάζουν την πλοκή (η άπνοια κρατά τα καράβια, η σπηλιά περιμένει).

## Δύο χρόνοι στην ίδια ιστορία

Στο τέλος του διηγήματος ακούμε ξαφνικά τη φωνή του αφηγητή σε πρώτο πρόσωπο:

> Εγώ είδα τα κόκκαλα και γω άκουσα για τις φρεγάδες τις βασιλικές.

Τα γεγονότα έγιναν «τότε», στα χρόνια του βασιλιά της Πόλης. Ο αφηγητής όμως
μιλά **σήμερα**, αιώνες μετά, και λέει ότι τα κόκκαλα βρίσκονται ακόμα στη
σπηλιά και ότι κάθε χρόνο, στην Ανάσταση, άνθρωποι ξενυχτούν εκεί περιμένοντας
μια σταγόνα από το αθάνατο νερό. Έτσι ο **χρόνος της ιστορίας** (το θρυλικό
παρελθόν) δένεται με τον **χρόνο της αφήγησης** (το παρόν του αφηγητή), και ο
θρύλος φαίνεται να ζει ακόμα. Ο ίδιος ο τόπος, με τα μοναστήρια και τη σπηλιά
του, γίνεται η «απόδειξη» της ιστορίας.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Χρόνος ή χώρος;*

## Ανοιχτός και κλειστός χώρος

Πρόσεξε πώς κινείται η ιστορία ανάμεσα σε δύο χώρους. Ο **ανοιχτός** χώρος της
θάλασσας είναι γεμάτος φως, χρώματα και ησυχία. Ο **κλειστός** χώρος της
σπηλιάς είναι «σκοτάδι, πίσσα», με το νερό να στάζει «τικ-τακ». Στον ανοιχτό
χώρο οι άνθρωποι είναι μαζί· στον κλειστό, όπου βρίσκεται το πολύτιμο νερό,
στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου. Ο χώρος βοηθά να ειπωθεί το νόημα: η
απληστία κλείνει τον άνθρωπο στο σκοτάδι.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην απαντάς στο «πού γίνεται;» μόνο με ένα όνομα. Το «στον Κάβο Μαλιά» είναι
> πληροφορία· η ερμηνεία έρχεται όταν πεις **τι προσφέρει** ο χώρος: ότι είναι
> γνωστό επικίνδυνο ακρωτήρι, ότι είναι πραγματικός, ότι η σπηλιά του είναι
> σκοτεινή και κλειστή. Και μην μπερδεύεις τον **χρόνο της ιστορίας** με τον
> **χρόνο του αφηγητή**: στις «Φρεγάδες» τους χωρίζουν αιώνες.

> **Θυμήσου**
>
> - **Χρόνος**: ιστορική εποχή, εποχή του χρόνου, ώρα, διάρκεια· και ο χρόνος
>   από τον οποίο μιλά ο αφηγητής.
> - **Χώρος**: πραγματικός ή φανταστικός, ανοιχτός ή κλειστός.
> - Ο χρόνος και ο χώρος δίνουν **αληθοφάνεια**, **ατμόσφαιρα** και **νόημα**.
> - Στις «Φρεγάδες» του Καρκαβίτσα: ανοιξιάτικη αυγή, απόλυτη άπνοια, ο Κάβο
>   Μαλιάς με την Κρήτη και τα Κύθηρα γύρω, η σκοτεινή σπηλιά, και ένας
>   αφηγητής που λέει «εγώ είδα τα κόκκαλα».

## Ερωτήσεις

1. Οι φρεγάδες είναι «του δικού μας του βασιλιά που όριζε στην Πόλη». Τι μας λέει αυτή η φράση για τον χρόνο της ιστορίας;
   - Ότι η ιστορία γίνεται στα χρόνια του Βυζαντίου
   - Ότι η ιστορία γίνεται την ίδια μέρα που μιλά ο αφηγητής
   - Ότι η ιστορία γίνεται την άνοιξη, νωρίς το πρωί
   - Ότι η ιστορία γίνεται στην Κωνσταντινούπολη
2. Ο αφηγητής βλέπει «αριστερά» την Κρήτη, «πίσω» τα Δωδεκάνησα και «δεξιά» τον Μωριά. Τι κερδίζει η ιστορία από αυτόν τον πραγματικό χώρο;
   - Αληθοφάνεια, γιατί ο αναγνώστης ξέρει αυτά τα μέρη
   - Αοριστία: δεν ξέρουμε πού ακριβώς βρίσκονται τα καράβια
   - Γρηγοράδα: η πλοκή προχωρά πιο γρήγορα με τα ονόματα
   - Φαντασία: τα νησιά αυτά τα επινόησε ο ίδιος ο συγγραφέας
3. «Φύλλο δε σειόταν ουδέ πούπουλο. Η θάλασσα πήχτρα.» Γιατί έχει σημασία για την πλοκή αυτή η άπνοια;
   - Τα καράβια μένουν ακίνητα και οι ναύτες βγαίνουν στα βράχια
   - Τα καράβια ταξιδεύουν γρήγορα και φτάνουν στην Πόλη
   - Οι ναύτες κοιμούνται και δεν συμβαίνει τίποτα ως το τέλος
   - Δείχνει μόνο ότι ήταν ωραία μέρα, χωρίς κανέναν άλλο ρόλο
4. Τι είδους χώρος είναι η σπηλιά με το αθάνατο νερό, σε σχέση με τη θάλασσα όπου αρχίζει η ιστορία;
   - Κλειστός και σκοτεινός, απέναντι στον ανοιχτό και φωτεινό
   - Ανοιχτός και φωτεινός, όπως ακριβώς και η θάλασσα γύρω
   - Φανταστικός, ενώ η θάλασσα είναι πραγματική και γνωστή
   - Ο ίδιος χώρος, γιατί η σπηλιά είναι μέσα στη θάλασσα
5. Στο τέλος ο αφηγητής λέει: «Εγώ είδα τα κόκκαλα». Τι δείχνει αυτό για τον χρόνο της αφήγησης;
   - Ότι μιλά πολύ μετά τα γεγονότα, κι ο θρύλος ζει ακόμα
   - Ότι ήταν κι ο ίδιος ναύτης πάνω σε μία από τις φρεγάδες
   - Ότι όλη η ιστορία έγινε μέσα σε μία μόνο μέρα
   - Ότι η ιστορία γίνεται τη νύχτα της Ανάστασης
6. Αν η ίδια ιστορία γινόταν σε μια ήσυχη λίμνη στη μέση της στεριάς, τι θα έχανε περισσότερο;
   - Τη φήμη του επικίνδυνου ακρωτηρίου, που κάνει την ησυχία ύποπτη
   - Τα ονόματα των ηρώων, που ήταν γραμμένα πάνω στα καράβια τους
   - Το αθάνατο νερό, που υπάρχει μόνο στη θαλασσινή σπηλιά
   - Τίποτα, γιατί ο χώρος δεν επηρεάζει καθόλου την ιστορία
7. Η ιστορία αρχίζει μια ανοιξιάτικη αυγή και μιλά για ένα νερό που φέρνει ξανά τη ζωή. Πώς συνδέονται ο χρόνος και το θέμα;
   - Η αυγή και η άνοιξη είναι αρχές, όπως η ζωή που ξαναρχίζει
   - Η άνοιξη είναι η εποχή που τα καράβια πάνε για ψάρεμα
   - Το πρωί είναι η ώρα που κοιμούνται οι καπετάνιοι στην πρύμη
   - Δεν συνδέονται, γιατί ο χρόνος δίνει μόνο πληροφορία

## Ασκήσεις

1. Μπροστά σε ποιο ακρωτήριο φαίνονται οι φρεγάδες στο διήγημα του Καρκαβίτσα, και τι ώρα της μέρας;
2. Εξήγησε τρία πράγματα που μπορεί να προσφέρει ο χώρος σε ένα διήγημα, με ένα παράδειγμα για καθένα από τις «Φρεγάδες».
3. «Πάει βαθειά· σκοτάδι, πίσσα. Αυτιάζεται καλά· ακούει τικ-τακ, τικ-τακ σαν ν' αργοστάλαζε νερό.» — Ανδρέας Καρκαβίτσας, «Οι φρεγάδες». Πώς περιγράφεται εδώ ο χώρος της σπηλιάς, και ποιες αισθήσεις χρησιμοποιεί ο αφηγητής;
4. Φαντάσου ότι «Οι φρεγάδες» γράφονταν σήμερα και γίνονταν σε ένα σύγχρονο λιμάνι, με μηχανοκίνητα πλοία. Θα στεκόταν η ιστορία; Τι θα κρατούσες και τι θα έπρεπε να αλλάξει;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/time-and-place
