# Το σονέτο

> Δεκατέσσερις στίχοι, δύο τετράστιχα και δύο τρίστιχα: ένα αυστηρό σχήμα.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/sonnet

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη μορφή του σονέτου: δεκατέσσερις στίχοι, σταθερό μέτρο, αυστηρό σχήμα ομοιοκαταληξίας.
- Να ξεχωρίζεις το ιταλικό (πετραρχικό) σονέτο, με δύο τετράστιχα και δύο τρίστιχα, από το αγγλικό (σαιξπηρικό), με τρία τετράστιχα και ένα δίστιχο.
- Να βρίσκεις τη «στροφή του νοήματος», το σημείο όπου η σκέψη του σονέτου αλλάζει κατεύθυνση.
- Να διαβάζεις τη «Λήθη» του Λορέντζου Μαβίλη και τα «Αγάπης λόγια» του Αργύρη Εφταλιώτη και να εξηγείς πώς η μορφή υπηρετεί το νόημα.

## Ένα ποίημα σε καλούπι

Τα περισσότερα ποιήματα διαλέγουν μόνα τους το μήκος και το σχήμα τους. Το
**σονέτο** όχι: έχει **ακριβώς δεκατέσσερις στίχους**, **σταθερό μέτρο** και
ένα **αυστηρό σχήμα ομοιοκαταληξίας**. Είναι σαν ένα καλούπι που ο ποιητής
πρέπει να γεμίσει χωρίς να χυθεί τίποτα έξω. Η δυσκολία είναι και η γοητεία
του: σε δεκατέσσερις στίχους πρέπει να χωρέσει μια ολόκληρη σκέψη, με αρχή,
εξέλιξη και κατάληξη.

Το σονέτο γεννήθηκε στην **Ιταλία** τον 13ο αιώνα και έγινε διάσημο με τον
ποιητή **Πετράρχη** (14ος αιώνας). Από εκεί πέρασε σε όλη την Ευρώπη. Στην
Αγγλία ο **Σαίξπηρ** έγραψε 154 σονέτα σε μια παραλλαγή του. Στα ελληνικά
αγαπήθηκε ιδιαίτερα από τους ποιητές των Επτανήσων, που ζούσαν δίπλα στην
ιταλική παράδοση.

|                     | Ιταλικό (πετραρχικό)                            | Αγγλικό (σαιξπηρικό)           |
| ------------------- | ----------------------------------------------- | ------------------------------ |
| Στροφές             | **2 τετράστιχα + 2 τρίστιχα**                   | **3 τετράστιχα + 1 δίστιχο**   |
| Συνηθισμένο σχήμα   | αββα αββα, και στα τρίστιχα γδγ δγδ ή παρόμοιο  | αβαβ γδγδ εζεζ ηη              |
| Πού αλλάζει η σκέψη | συνήθως στον **9ο στίχο**, με το πρώτο τρίστιχο | συνήθως στο **τελικό δίστιχο** |

Το σημείο όπου η σκέψη του σονέτου γυρίζει, όπου έρχεται η απάντηση, η
αντίθεση ή η έκπληξη, λέγεται **στροφή του νοήματος**.

> **Κλειδί**
>
> Το **σονέτο** έχει **14 στίχους**, σταθερό μέτρο και αυστηρή ομοιοκαταληξία.
> Το **ιταλικό** χωρίζεται σε **δύο τετράστιχα και δύο τρίστιχα**, και η σκέψη
> συνήθως αλλάζει στον 9ο στίχο. Το **αγγλικό** έχει **τρία τετράστιχα και ένα
> δίστιχο**, που κλείνει το ποίημα σαν απόφθεγμα. Διαβάζοντας σονέτο, ψάξε τη
> **στροφή του νοήματος**: εκεί βρίσκεται συνήθως η καρδιά του ποιήματος.

## «Λήθη» του Μαβίλη

Ο **Λορέντζος Μαβίλης** (1860–1912), από την Κέρκυρα, θεωρείται ο μεγαλύτερος
τεχνίτης του ελληνικού σονέτου. Σκοτώθηκε το 1912 στη μάχη του Δρίσκου, στους
Βαλκανικούς πολέμους. Το πιο γνωστό του σονέτο είναι η «**Λήθη**». Το
χωρίζουμε εδώ σε στροφές για να φαίνεται το σχήμα:

> Καλότυχοι οι νεκροί που λησμονάνε
> την πίκρα της ζωής. Όντας βυθίση
> ο ήλιος και το σούρουπο ακλουθήση,
> μην τους κλαις, ο καημός σου όσος και νάναι.
>
> Τέτοιαν ώρα οι ψυχές διψούν και πάνε
> στης λησμονιάς την κρουσταλλένια βρύση
> μα βούρκος το νεράκι θα μαυρίση,
> αν στάξη γι' αυτές δάκρυ όθε αγαπάνε.
>
> Κι' αν πιουν θολό νερό ξαναθυμούνται,
> διαβαίνοντας λειβάδια από ασφοδίλι,
> πόνους παληούς που μέσα τους κοιμούνται.
>
> Αν δε μπορής παρά να κλαις το δείλι,
> τους ζωντανούς τα μάτια σου ας θρηνήσουν:
> θέλουν—μα δε βολεί να λησμονήσουν.
>
> — Λορέντζος Μαβίλης, «Λήθη» (κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό)

Λίγες λέξεις: **όντας** = όταν, **ακλουθήση** = ακολουθήσει, **δάκρυ όθε αγαπάνε** = δάκρυ από
όσους αγαπούν, **ασφοδίλι** = ασφόδελος, το λουλούδι που κατά τους αρχαίους
φύτρωνε στα λιβάδια του Άδη, **δε βολεί** = δεν γίνεται, δεν μπορούν.

### Παράδειγμα 1: Ανάλυσε τη μορφή της «Λήθης» και βρες πού αλλάζει η σκέψη.

1. **Στροφές.** 4 + 4 + 3 + 3 = 14 στίχοι: δύο τετράστιχα και δύο τρίστιχα. Είναι
   **ιταλικό** σονέτο.
2. **Ομοιοκαταληξία.** Πρώτο τετράστιχο: λησμον**άνε** (α), βυθ**ίση** (β),
   ακλουθ**ήση** (β), ν**άναι** (α) → **αββα**. Το δεύτερο έχει τους **ίδιους**
   ήχους: π**άνε**, βρ**ύση**, μαυρ**ίση**, αγαπ**άνε** → **αββα**. Στα τρίστιχα:
   ξαναθυμ**ούνται** (γ), ασφοδ**ίλι** (δ), κοιμ**ούνται** (γ) / δ**είλι** (δ),
   θρην**ήσουν** (ε), λησμον**ήσουν** (ε) → **γδγ δεε**.
3. **Μέτρο.** «Κα-λό-τυ-χοι οι νε-κροί που λη-σμο-νά-νε»: με συνίζηση στο «χοι
   οι», **έντεκα** συλλαβές, με τόνους στη 2η, 6η και 10η. Ιαμβικός
   ενδεκασύλλαβος, το κλασικό μέτρο του ιταλικού σονέτου.
4. **Η σκέψη.** Τα δύο τετράστιχα λένε: οι νεκροί είναι τυχεροί γιατί ξεχνούν·
   μην τους κλαις, γιατί το δάκρυ σου θολώνει το νερό της λησμονιάς. Το πρώτο
   τρίστιχο εξηγεί τι γίνεται αν το θολώσεις: θυμούνται ξανά τους πόνους.
5. **Η στροφή του νοήματος.** Έρχεται στο **τελευταίο τρίστιχο**: αν πρέπει να
   κλάψεις, κλάψε τους **ζωντανούς**. Και ο τελευταίος στίχος δίνει την ανατροπή:
   οι ζωντανοί «θέλουν», αλλά «δε βολεί να λησμονήσουν». Το ποίημα που φαινόταν
   για τους νεκρούς αποδεικνύεται ποίημα για τον πόνο των ζωντανών.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο ενδεκασύλλαβος της «Λήθης»*

## «Αγάπης λόγια» του Εφταλιώτη

Ο **Αργύρης Εφταλιώτης**, που τον γνωρίσαμε ως πεζογράφο στον «Μπαρμπα-Γιάννη»,
έγραψε και μια σειρά σονέτων με τίτλο «Αγάπης λόγια». Εκείνο που υπάρχει στη
Βικιθήκη αρχίζει έτσι:

> Σα μου μηνάς πως σε λυπούν τα βάσανά μου
> πως έρχετ' ως τα σπλάχνα σου ετούτ' η φλόγα,
> τα μάτια μου δακρύζουνε και η καρδιά μου
> πονεί σαν πρωτοβύζαχτης μανούλας ρώγα.
>
> — Αργύρης Εφταλιώτης, «Αγάπης λόγια» (κείμενο από τη Βικιθήκη)

Εδώ το σχήμα είναι άλλο: βάσαν**ά μου** (α), φλ**όγα** (β), καρδι**ά μου** (α),
ρ**ώγα** (β) → **αβαβ**, πλεχτή. Ακολουθούν άλλα δύο τετράστιχα με νέες
ρίμες (γδγδ, εζεζ), και το ποίημα κλείνει με ένα **ζευγαρωτό δίστιχο**:

> Αχ μη μου λες πως σε γελώ –γελώ τον πόνο
> για να μην έρθει και διπλό μας φέρει φόνο.

Τρία τετράστιχα και ένα δίστιχο: το σχήμα του **αγγλικού** σονέτου. Και η
στροφή του νοήματος είναι εκεί που την περιμένουμε, στο δίστιχο: ο ποιητής
ζητά από την αγαπημένη του να μην πιστεύει ότι προσποιείται τη χαρά· γελά
για να μη νικήσει ο πόνος και τους δύο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ιταλικό ή αγγλικό σονέτο;*

> **Πρόσεχε**
>
> Δεκατέσσερις στίχοι **δεν φτάνουν** για να είναι ένα ποίημα σονέτο. Χρειάζονται
> και **σταθερό μέτρο** και **σχήμα ομοιοκαταληξίας**. Επίσης, μη ψάχνεις
> πάντα τη στροφή του νοήματος ακριβώς στον 9ο στίχο: στη «Λήθη» υπάρχει μια
> πρώτη αλλαγή εκεί (τι γίνεται αν θολώσει το νερό), αλλά η μεγάλη ανατροπή
> έρχεται στο τελευταίο τρίστιχο. Ο κανόνας λέει πού **συνήθως** γυρίζει η
> σκέψη· ο ποιητής αποφασίζει.

> **Θυμήσου**
>
> - **Σονέτο**: **14 στίχοι**, σταθερό μέτρο, αυστηρή ομοιοκαταληξία.
> - **Ιταλικό** (Πετράρχης): **4+4+3+3**, συχνά αββα αββα στα τετράστιχα· η
>   σκέψη αλλάζει συνήθως στον 9ο στίχο.
> - **Αγγλικό** (Σαίξπηρ): **4+4+4+2**, αβαβ γδγδ εζεζ ηη· η κατάληξη στο
>   δίστιχο.
> - **Στροφή του νοήματος**: εκεί όπου γυρίζει η σκέψη.
> - Μαβίλης, «Λήθη»: ιταλικό σονέτο σε ιαμβικό ενδεκασύλλαβο· από τους νεκρούς
>   που ξεχνούν στους ζωντανούς που δεν μπορούν. Εφταλιώτης, «Αγάπης λόγια»:
>   σονέτο με αγγλικό σχήμα.

## Ερωτήσεις

1. Πόσους στίχους έχει ένα σονέτο;
   - Δεκατέσσερις
   - Δεκαπέντε
   - Δεκατρείς
   - Όσους θέλει ο ποιητής
2. Η «Λήθη» του Μαβίλη χωρίζεται σε 4 + 4 + 3 + 3 στίχους. Τι σονέτο είναι;
   - Ιταλικό ή πετραρχικό, με δύο τετράστιχα και δύο τρίστιχα
   - Αγγλικό ή σαιξπηρικό, με δύο τετράστιχα και δύο τρίστιχα
   - Ελεύθερο σονέτο, γιατί οι στροφές του δεν είναι ίσες
   - Δημοτικό τραγούδι, γιατί μιλά για τον θάνατο και τη λύπη
3. Στο πρώτο τετράστιχο της «Λήθης» οι στίχοι τελειώνουν σε «λησμονάνε, βυθίση, ακλουθήση, νάναι». Ποιο είναι το σχήμα;
   - αββα, σταυρωτή ομοιοκαταληξία
   - αβαβ, πλεχτή ομοιοκαταληξία
   - ααββ, ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία
   - αβγβ, ρίμα μόνο στους ζυγούς
4. Πού βρίσκεται η μεγάλη στροφή του νοήματος στη «Λήθη»;
   - Στο τελευταίο τρίστιχο, όταν μιλά για τους ζωντανούς
   - Στον πρώτο στίχο, όταν λέει τους νεκρούς «καλότυχους»
   - Στο δεύτερο τετράστιχο, με την κρουσταλλένια βρύση
   - Πουθενά: το ποίημα λέει το ίδιο από την αρχή ως το τέλος
5. Γιατί, σύμφωνα με τη «Λήθη», δεν πρέπει να κλαις τους νεκρούς;
   - Γιατί το δάκρυ θολώνει τη βρύση και τους κάνει να θυμηθούν τον πόνο
   - Γιατί οι νεκροί δεν ακούν και δεν βλέπουν τίποτα από τον κόσμο μας
   - Γιατί το κλάμα είναι ντροπή για όσους μένουν στη ζωή
   - Γιατί οι νεκροί θα γυρίσουν σύντομα πίσω στους δικούς τους
6. Τα «Αγάπης λόγια» του Εφταλιώτη έχουν τρία τετράστιχα με πλεχτή ρίμα και κλείνουν με «πόνο / φόνο». Τι σχήμα σονέτου ακολουθούν;
   - Το αγγλικό: τρία τετράστιχα και ζευγαρωτό δίστιχο
   - Το ιταλικό: δύο τετράστιχα και δύο τρίστιχα
   - Κανένα, γιατί η ρίμα του είναι ελεύθερη
   - Του δημοτικού: δεκαπεντασύλλαβοι χωρίς ρίμα
7. Γιατί ταιριάζει το τελικό δίστιχο του αγγλικού σονέτου σε ένα ποίημα όπως τα «Αγάπης λόγια»;
   - Γιατί κλείνει σύντομα και δυνατά, σαν τελευταία κουβέντα
   - Γιατί είναι πιο εύκολο να γραφτεί από ένα τρίστιχο
   - Γιατί επαναλαμβάνει λέξη προς λέξη τον πρώτο στίχο
   - Γιατί αφήνει το ποίημα ανοιχτό, χωρίς καμία κατάληξη

## Ασκήσεις

1. Ποιος Ιταλός ποιητής του 14ου αιώνα έδωσε το όνομά του στο ιταλικό σονέτο;
2. Ένα σονέτο έχει πολύ αυστηρούς κανόνες. Εξήγησε γιατί ένας ποιητής θα διάλεγε μια τόσο αυστηρή μορφή αντί να γράψει ελεύθερα.
3. «Κι' αν πιουν θολό νερό ξαναθυμούνται, / διαβαίνοντας λειβάδια από ασφοδίλι, / πόνους παληούς που μέσα τους κοιμούνται.» — Λορέντζος Μαβίλης, «Λήθη». Τι εικόνα δίνει το τρίστιχο, και πώς η ρίμα «ξαναθυμούνται / κοιμούνται» στηρίζει το νόημα;
4. Η «Λήθη» λέει ότι οι ζωντανοί «θέλουν—μα δε βολεί να λησμονήσουν». Συμφωνείς ότι το να μην μπορείς να ξεχάσεις είναι μόνο βάρος; Ή μήπως η μνήμη έχει και αξία; Γράψε τη γνώμη σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/sonnet
