# Ποιητικές εικόνες

> Θάλασσα, ηλιοβασίλεμα, χωριό: πώς ο ποιητής ζωγραφίζει με λέξεις.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/poetic-images

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι ποιητική εικόνα και να ξεχωρίζεις εικόνες της όρασης, της ακοής και της αφής.
- Να αναγνωρίζεις εκφραστικά μέσα που χτίζουν εικόνες: επίθετο, παρομοίωση, μεταφορά, προσωποποίηση, ονοματοποιία.
- Να παρακολουθείς πώς οργανώνονται οι εικόνες σε ένα ποίημα, από το τοπίο στους ανθρώπους και στο συναίσθημα του ποιητή.
- Να διαβάζεις «Το ηλιοβασίλεμα» του Κώστα Κρυστάλλη και να εξηγείς τι ζωγραφίζει και τι νιώθει ο ποιητής.

## Ζωγραφική με λέξεις

Ένας ζωγράφος έχει χρώματα και πινέλα. Ένας ποιητής έχει μόνο λέξεις, κι όμως
μπορεί να σε κάνει να **δεις** ένα ηλιοβασίλεμα, να **ακούσεις** κουδούνια
κοπαδιών, να **νιώσεις** το δροσερό αεράκι στο πρόσωπό σου. Αυτό το κάνει με
τις **ποιητικές εικόνες**.

Ποιητική εικόνα είναι ένα κομμάτι του ποιήματος που ξυπνά τις **αισθήσεις**
του αναγνώστη:

- **οπτική** εικόνα: χρώματα, φως, σχήματα, κινήσεις («χίλιες βαφές»),
- **ακουστική** εικόνα: ήχοι, φωνές, σιωπή («αχολογούν κουδούνια»),
- εικόνα της **αφής**: ζέστη, κρύο, υγρασία, βάρος («την πύρα του
  καλοκαιριού»),
- σπανιότερα της **όσφρησης** και της **γεύσης**.

Τις εικόνες τις χτίζουν τα **εκφραστικά μέσα**:

| Εκφραστικό μέσο   | Τι κάνει                                                  | Παράδειγμα                                         |
| ----------------- | --------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------- |
| **Επίθετο**       | δίνει χρώμα, σχήμα ή ποιότητα                             | «γλυκό αγεράκι», «πράσινες, κόκκινες, ξανθές»      |
| **Παρομοίωση**    | συγκρίνει με «σαν», «μοιάζει», «όπως»                     | «Σαν το ζαρκάδι ο νιος βοσκός»                     |
| **Μεταφορά**      | λέει κάτι με τη λέξη άλλου πράγματος, χωρίς «σαν»         | «την πύρα του καλοκαιριού» (η ζέστη γίνεται φωτιά) |
| **Προσωποποίηση** | δίνει ανθρώπινες ιδιότητες σε κάτι που δεν είναι άνθρωπος | ο πεύκος «πίνει και ρουφάει δροσιά»                |
| **Ονοματοποιία**  | λέξεις που μιμούνται έναν ήχο                             | «τσάπ, τσάπ!»                                      |

> **Κλειδί**
>
> Η **ποιητική εικόνα** ξυπνά τις αισθήσεις: **όραση**, **ακοή**, **αφή** (και
> σπανιότερα όσφρηση και γεύση). Τη χτίζουν το **επίθετο**, η **παρομοίωση**
> (με «σαν»), η **μεταφορά** (χωρίς «σαν»), η **προσωποποίηση** και η
> **ονοματοποιία**. Οι εικόνες δεν είναι στολίδι: μέσα από αυτές ο ποιητής μάς
> μεταδίδει και ένα **συναίσθημα**.

## «Το ηλιοβασίλεμα» του Κρυστάλλη

Ο **Κώστας Κρυστάλλης** (1868–1894) γεννήθηκε σε ένα χωριό της Ηπείρου και
έζησε τα τελευταία του χρόνια στην Αθήνα, όπου δούλεψε σε τυπογραφείο. Πέθανε
από φυματίωση, πολύ νέος. Τα ποιήματά του, γραμμένα συχνά σε
δεκαπεντασύλλαβο, όπως τα δημοτικά τραγούδια, ζωγραφίζουν τη ζωή των βοσκών
και των χωρικών που άφησε πίσω του. «Το ηλιοβασίλεμα» αρχίζει έτσι:

> Πίσω από μακρινές κορφές ο ήλιος βασιλεύει
> και τ' ουρανού τα σύνορα χίλιες βαφές αλλάζουν,
> πράσινες, κόκκινες, ξανθές, ολόχρυσες, γαλάζιες
> κι ανάμεσά τους σκάει λαμπρός λαμπρός ο Αποσπερίτης.
>
> — Κώστας Κρυστάλλης, «Το ηλιοβασίλεμα» (κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό)

*Το Συρράκο, το ορεινό χωριό της Ηπείρου όπου γεννήθηκε ο Κρυστάλλης. Πέτρινα σπίτια στην πλαγιά, βουνά και βοσκοτόπια γύρω: από τέτοιον τόπο είναι οι βοσκοί, οι ζευγολάτες και οι κοπέλες με τα ξύλα που γυρίζουν στο «Ηλιοβασίλεμα». Ο ποιητής τους ζωγραφίζει από μακριά, από την Αθήνα.*

Ο ποιητής ξεκινά από **ψηλά και μακριά**: τον ουρανό, τις κορφές, το πρώτο
άστρο της νύχτας (ο **Αποσπερίτης** είναι ο πλανήτης Αφροδίτη, που φαίνεται
πρώτος μετά τη δύση). Μετά κατεβαίνει στη φύση γύρω του, και ύστερα στους
ανθρώπους που γυρίζουν από τα χωράφια: τους ζευγολάτες με τα βόδια, τις
κοπέλες με τα φορτία ξύλα, τον βοσκό, τον γιδάρη. Ακολουθούν τα ζώα και τα
πουλιά της νύχτας. Στο τέλος μιλά ο ίδιος.

### Παράδειγμα 1: Ποιες εικόνες χτίζουν αυτούς τους στίχους, και με ποια μέσα;

1. **Οι στίχοι.**
   > Την πύρα του καλοκαιριού την σβηει γλυκό αγεράκι,
   > που κατεβάζουν τα βουνά, που φέρνουν τ' ακρογιάλια.
   > Ανάρια τα κλωνάρια του κουνάει ο γερο-πεύκος
   > και πίνει και ρουφάει δροσιά κι αχολογάει και τρίζει.
2. **Αφή.** «Την πύρα του καλοκαιριού» είναι **μεταφορά**: η ζέστη της μέρας
   γίνεται φωτιά, που την «σβήνει» το αεράκι. Νιώθουμε τη ζέστη να υποχωρεί και
   τη δροσιά να έρχεται. Το επίθετο «γλυκό» δίνει στο αεράκι και μια γεύση.
3. **Όραση.** Ο πεύκος κουνά «ανάρια», αργά, τα κλωνάρια του. Βλέπουμε μια
   ήρεμη κίνηση, όχι αέρα που λυγίζει δέντρα.
4. **Προσωποποίηση.** Τα βουνά και τα ακρογιάλια «κατεβάζουν» και «φέρνουν» το
   αεράκι, σαν να το στέλνουν δώρο. Ο πεύκος είναι «γερο-πεύκος»: έχει ηλικία,
   και «πίνει και ρουφάει δροσιά» σαν διψασμένος άνθρωπος μετά από μια καυτή
   μέρα.
5. **Ακοή.** «Αχολογάει και τρίζει»: ακούμε τα κλαδιά. Σε τέσσερις στίχους
   έχουμε αφή, όραση και ακοή μαζί.
6. **Το συναίσθημα.** Όλα τα ρήματα μιλούν για **ανακούφιση**: σβήνει, δροσιά,
   πίνει. Η φύση ξεκουράζεται μετά τη μέρα, όπως θα ξεκουραστούν σε λίγο οι
   άνθρωποι. Η εικόνα ετοιμάζει τον γυρισμό τους στο χωριό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο εκφραστικό μέσο;*

## Από το τοπίο στο συναίσθημα

Οι εικόνες του Κρυστάλλη έχουν **σειρά**: ουρανός → φύση → άνθρωποι → ζώα →
νύχτα. Έτσι ο αναγνώστης ζει το σούρουπο βήμα-βήμα, καθώς το φως φεύγει και
οι ήχοι αλλάζουν. Στο τέλος όμως ο ποιητής αφήνει την περιγραφή και μιλά για
τον εαυτό του:

> Καλότυχοί μου χωριανοί, ζηλεύω τη ζωή σας,
> την απλοϊκή σας τη ζωή, πόχει περίσσιες χάρες.
> Μα πλιο πολύ το μαγικό ζηλεύω γυρισμό σας,
> όντας η μέρα σώνεται και βασιλεύει ο ήλιος.

Τώρα καταλαβαίνουμε γιατί όλες οι προηγούμενες εικόνες ήταν τόσο φωτεινές και
τρυφερές: τις βλέπει κάποιος που **δεν είναι εκεί**, κάποιος που ζηλεύει τον
«γυρισμό» των χωρικών στο σπίτι τους. Οι εικόνες είναι γεμάτες από τη
**νοσταλγία** του. Και το ποίημα κλείνει με τις λέξεις «βασιλεύει ο ήλιος»,
όπως άνοιξε: ένας κύκλος.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις **παρομοίωση** και **μεταφορά**. Η παρομοίωση έχει λέξη
> σύγκρισης («σαν», «μοιάζει», «όπως»): «ο βοσκός τρέχει σαν ζαρκάδι». Η
> μεταφορά δεν έχει: «την πύρα του καλοκαιριού». Και μη σταματάς στο να
> **ονομάσεις** το μέσο. Η ερώτηση που μετρά είναι: **τι εικόνα** δημιουργεί και
> **τι συναίσθημα** φέρνει.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ποιητική εικόνα**: ξυπνά τις αισθήσεις (όραση, ακοή, αφή, όσφρηση, γεύση).
> - Μέσα: **επίθετο**, **παρομοίωση** (με «σαν»), **μεταφορά** (χωρίς «σαν»),
>   **προσωποποίηση**, **ονοματοποιία**.
> - Οι εικόνες έχουν **σειρά** και κουβαλούν **συναίσθημα**.
> - Κρυστάλλης, «Το ηλιοβασίλεμα»: από τον ουρανό ως τη νύχτα του χωριού, και στο
>   τέλος η **νοσταλγία** του ποιητή που ζηλεύει τον γυρισμό των χωρικών.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι μια ποιητική εικόνα;
   - Λόγια που ξυπνούν τις αισθήσεις, όπως την όραση ή την ακοή
   - Μια ζωγραφιά που τυπώνεται δίπλα στο ποίημα στο βιβλίο
   - Ο τίτλος του ποιήματος, που δείχνει από πριν το θέμα του
   - Ένας στίχος που ομοιοκαταληκτεί με κάποιον άλλο στίχο
2. «πράσινες, κόκκινες, ξανθές, ολόχρυσες, γαλάζιες». Τι είδους εικόνα χτίζουν αυτά τα επίθετα;
   - Οπτική εικόνα, με τα χρώματα του ουρανού στη δύση
   - Ακουστική εικόνα, με τους ήχους της φύσης το βράδυ
   - Εικόνα της αφής, με τη ζέστη που φεύγει από τη γη
   - Καμία εικόνα, γιατί είναι απλώς ένας κατάλογος λέξεων
3. Ποια από τις παρακάτω φράσεις του ποιήματος είναι παρομοίωση και όχι μεταφορά;
   - «Σαν το ζαρκάδι ο νιος βοσκός ξετρέχει την κοπή του»
   - «Την πύρα του καλοκαιριού την σβηει γλυκό αγεράκι»
   - «τα ζάλογγα μαυρολογούν, σκύβουν τα φρύδια οι βράχοι»
   - «Καλότυχοί μου χωριανοί, ζηλεύω τη ζωή σας»
4. Ο ποιητής λέει «γερο-πεύκος» και γράφει ότι ο πεύκος «πίνει και ρουφάει δροσιά». Τι πετυχαίνει;
   - Κάνει το δέντρο σαν διψασμένο άνθρωπο που ξεκουράζεται
   - Μας πληροφορεί για την ακριβή ηλικία του δέντρου σε χρόνια
   - Δείχνει ότι το δέντρο ξεραίνεται και θα πεθάνει σύντομα
   - Μιμείται με τις λέξεις τον ήχο που κάνει το νερό στα κλαδιά
5. Ποιος από τους παρακάτω στίχους χτίζει κυρίως ακουστική εικόνα;
   - «Κι αχολογούν βελάσματα κι αχολογούν κουδούνια»
   - «θολώνει πέρα η θάλασσα, τα ριζοβούνια ισκιώνουν»
   - «πράσινες, κόκκινες, ξανθές, ολόχρυσες, γαλάζιες»
   - «με τις πλατιές των τις ποδιές σφογγίζοντας τον ίδρο»
6. Με ποια σειρά οργανώνονται οι εικόνες στο «Ηλιοβασίλεμα»;
   - Ουρανός, φύση, άνθρωποι, ζώα της νύχτας, και τέλος ο ποιητής
   - Ο ποιητής, οι άνθρωποι, ο ουρανός, και στο τέλος η θάλασσα
   - Χωρίς σειρά: οι εικόνες μπαίνουν όπως έρχονται στον νου
   - Νύχτα, αυγή, μεσημέρι και βράδυ, όλη μια μέρα στο χωριό
7. «Καλότυχοί μου χωριανοί, ζηλεύω τη ζωή σας». Πώς αλλάζει αυτή η τελευταία στροφή τον τρόπο που διαβάζουμε τις προηγούμενες εικόνες;
   - Δείχνει ότι τις βλέπει κάποιος που λείπει και νοσταλγεί το χωριό
   - Δείχνει ότι ο ποιητής κοροϊδεύει τους χωρικούς για την απλή ζωή τους
   - Δείχνει ότι οι εικόνες ήταν ψεύτικες και το χωριό είναι άσχημο
   - Δεν αλλάζει τίποτα, γιατί είναι μια ξεχωριστή, άσχετη σκέψη

## Ασκήσεις

1. Ονόμασε τρεις αισθήσεις στις οποίες μπορεί να απευθύνεται μια ποιητική εικόνα.
2. Ο Κρυστάλλης θα μπορούσε να γράψει «η ζέστη της μέρας μειώνεται». Έγραψε όμως «Την πύρα του καλοκαιριού την σβηει γλυκό αγεράκι». Εξήγησε τι κερδίζει ο στίχος με τη μεταφορά.
3. «Απόξω, από τα οργώματα, γυρνούνε οι ζευγολάτες, / ηλιοκαμένοι, ξέκοποι, βουβοί, αποκαμωμένοι, / με τους ζυγούς, με τα βαριά τ' αλέτρια φορτωμένοι.» — Κώστας Κρυστάλλης, «Το ηλιοβασίλεμα». Τι εικόνα δίνουν τα επίθετα του δεύτερου στίχου για τους ζευγολάτες, και γιατί είναι στη σειρά, χωρίς «και»;
4. Ο ποιητής «ζηλεύει» την «απλοϊκή» ζωή των χωρικών. Όμως οι ίδιοι στίχοι τούς δείχνουν «αποκαμωμένους» από τη δουλειά. Πιστεύεις ότι ωραιοποιεί τη ζωή του χωριού; Στήριξε την απάντησή σου στο ποίημα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/poetic-images
