# Ποιος αφηγείται;

> Πρωτοπρόσωπος και τριτοπρόσωπος αφηγητής, και τι ξέρει ο καθένας.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/narrator

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τον αφηγητή από τον συγγραφέα.
- Να αναγνωρίζεις τον πρωτοπρόσωπο αφηγητή (πρωταγωνιστή ή μάρτυρα) και τον τριτοπρόσωπο αφηγητή.
- Να εξηγείς τι μπορεί να ξέρει ο καθένας: τι είδε, τι άκουσε, τι σκέφτονται οι ήρωες.
- Να διαβάζεις την «Ιστορία ενός σκύλου» του Εμμανουήλ Ροΐδη και να δείχνεις πώς ο ενήλικος αφηγητής θυμάται τα παιδικά του χρόνια.

## Ποιος μας μιλά;

Κάθε ιστορία την ακούμε από μια φωνή: τον **αφηγητή**. Ο αφηγητής **δεν είναι
ο συγγραφέας**. Ο συγγραφέας είναι πραγματικός άνθρωπος, με ημερομηνία
γέννησης και βιβλία. Ο αφηγητής είναι **ένα πρόσωπο μέσα στο κείμενο**, που ο
συγγραφέας το φτιάχνει για να πει την ιστορία. Μπορεί να είναι ένα παιδί, ένας
γέρος ναυτικός, ακόμα κι ένας σκύλος, ενώ ο συγγραφέας είναι κάποιος άλλος.

Η πρώτη ερώτηση για κάθε αφηγητή είναι: **μιλά για τον εαυτό του ή για
άλλους;**

| Αφηγητής                          | Πώς τον αναγνωρίζεις                             | Τι μπορεί να ξέρει                                               |
| --------------------------------- | ------------------------------------------------ | ---------------------------------------------------------------- |
| **Πρωτοπρόσωπος – πρωταγωνιστής** | λέει «εγώ» και είναι ο κεντρικός ήρωας           | ό,τι έζησε, ένιωσε και σκέφτηκε ο ίδιος                          |
| **Πρωτοπρόσωπος – μάρτυρας**      | λέει «εγώ» ή «εμείς», αλλά η ιστορία αφορά άλλον | ό,τι είδε ή άκουσε· όχι τις σκέψεις των άλλων                    |
| **Τριτοπρόσωπος**                 | δεν συμμετέχει· λέει «αυτός», «εκείνη»           | συχνά τα ξέρει όλα, και τις σκέψεις των ηρώων (**παντογνώστης**) |

> **Κλειδί**
>
> Ο **αφηγητής** είναι η φωνή που λέει την ιστορία, όχι ο συγγραφέας. Ο
> **πρωτοπρόσωπος** αφηγητής παίρνει μέρος στην ιστορία, ως **πρωταγωνιστής** ή
> ως **μάρτυρας**, και ξέρει μόνο όσα έζησε, είδε ή άκουσε. Ο **τριτοπρόσωπος**
> αφηγητής μένει έξω από την ιστορία και συχνά είναι **παντογνώστης**: ξέρει και
> τι σκέφτονται οι ήρωες. Ρώτα πάντα: **ποιος** μιλά, **από πού** τα ξέρει, και
> **πότε** τα λέει.

## Ένας μαθητής θυμάται

Ο **Εμμανουήλ Ροΐδης** (1836–1904) μεγάλωσε στη Σύρο, που στα μέσα του 19ου
αιώνα ήταν το μεγαλύτερο λιμάνι της Ελλάδας. Στα τελευταία του χρόνια έγραψε
μερικά διηγήματα για εκείνο τον τόπο, με γλώσσα **καθαρεύουσα**, τη λόγια
γλώσσα της εποχής του. Ένα από αυτά είναι η «**Ιστορία ενός σκύλου**» (1893).

*Η Ερμούπολη, η πόλη-λιμάνι της Σύρου, όπως φαίνεται σήμερα από τη θάλασσα. Στα μαθητικά χρόνια του Ροΐδη ήταν το μεγαλύτερο λιμάνι της Ελλάδας. Σε αυτή την πόλη στήνει ο αφηγητής τις παραστάσεις του Γιαμβατίστα και του Πλούτωνα: σε μια πλατεία της, απέναντι από το σχολείο του.*

Η ιστορία με λίγα λόγια: στη Σύρο ζουν τότε πολλοί Ιταλοί πρόσφυγες. Ένας από
αυτούς, ο ακροβάτης Γιαμβατίστας, δίνει παραστάσεις στην πλατεία με τον γιο
του, τον Κάρλο, και με τον σκύλο του, τον Πλούτωνα. Ο Πλούτων κάνει
κόλπα και μετά γυρίζει στους θεατές με ένα πιατάκι στο στόμα, και ό,τι του
δώσουν, ακόμα και φαγητό, το πηγαίνει τίμια στα αφεντικά του. Οι μαθητές του
σχολείου απέναντι τον λατρεύουν. Μια μέρα ο Γιαμβατίστας πέφτει από την
«πυραμίδα» του, χτυπά βαριά και πεθαίνει στο νοσοκομείο. Ο Πλούτων, που
προσπαθεί να βρει τον αφέντη του, περνά μεγάλες ταλαιπωρίες και πεθαίνει τελικά
στα χέρια του μικρού Κάρλου. Τα παιδιά του σχολείου μαζεύουν χρήματα για να
θαφτεί.

Ας δούμε πώς ξεκινά:

> Ως να ήτο χθεσινή ενθυμούμαι την ήδη τεσσαρακονταετή του σκύλλου εκείνου
> ιστορίαν. Ήμην τότε μαθητής της πρώτης τάξεως του ελληνικού σχολείου \[...].
>
> — Εμμανουήλ Ροΐδης, «Ιστορία ενός σκύλου» (κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό)

Σε απλά νέα ελληνικά: «Θυμάμαι σαν να ήταν χθες την ιστορία εκείνου του σκύλου,
που έγινε πριν από σαράντα χρόνια. Ήμουν τότε μαθητής της πρώτης τάξης του
ελληνικού σχολείου.» (Το «ελληνικό σχολείο» ήταν τότε η βαθμίδα μετά το
δημοτικό, κάτι σαν το σημερινό Γυμνάσιο.)

### Παράδειγμα 1: Τι είδους αφηγητή έχει η «Ιστορία ενός σκύλου», και από πότε μας μιλά;

1. **Πρώτο πρόσωπο.** «Ενθυμούμαι», «ήμην»: ο αφηγητής λέει «εγώ». Είναι
   **πρωτοπρόσωπος**.
2. **Πρωταγωνιστής ή μάρτυρας;** Η ιστορία δεν είναι γι' αυτόν· είναι για τον
   σκύλο και τους ακροβάτες. Ο ίδιος ήταν ένας από τους μαθητές που έβλεπαν τις
   παραστάσεις. Πιο κάτω γράφει: «πάντες ετρέξαμεν εις βοήθειαν του κινδυνεύοντος
   φίλου μας» (όλοι τρέξαμε να βοηθήσουμε τον φίλο μας που κινδύνευε). Είναι
   **μάρτυρας**, μέλος μιας ομάδας, του «εμείς» των μαθητών.
3. **Δύο ηλικίες.** Τα γεγονότα τα έζησε **παιδί**· τα αφηγείται **ενήλικος**,
   «τεσσαράκοντα» χρόνια μετά. Γι' αυτό η ιστορία έχει τη συγκίνηση του παιδιού
   («του κινδυνεύοντος φίλου μας») και τη σκέψη του μεγάλου, που στο τέλος
   αναρωτιέται τι γίνεται με τις ψυχές μετά τον θάνατο.
4. **Από πού τα ξέρει;** Πολλά τα είδε ο ίδιος: τις παραστάσεις στην πλατεία, το
   τρέξιμο προς το νεκροταφείο. Άλλα, όπως όσα έγιναν μέσα στο νοσοκομείο, δεν
   θα μπορούσε να τα έχει δει ένας μαθητής. Τα έμαθε, μάλλον, από άλλους, και τα
   λέει σαν να τα είδε. Ένας προσεκτικός αναγνώστης ρωτά: **πώς το ξέρει αυτό;**
5. **Το συμπέρασμα.** Πρωτοπρόσωπος αφηγητής-**μάρτυρας**, ενήλικος που θυμάται
   τα σχολικά του χρόνια. Το «εγώ» και το «εμείς» μας φέρνουν κοντά στη σκηνή· η
   απόσταση των σαράντα χρόνων προσθέτει τη σκέψη και τη νοσταλγία.

## Ο αφηγητής που τα ξέρει όλα

Σύγκρινε τώρα με το διήγημα του Εφταλιώτη «Ο μπαρμπα-Γιάννης κι ο γάδαρός
του». Εκεί ο αφηγητής δεν είναι κανένας από τους ήρωες· μιλά για «αυτόν». Κι
όμως ξέρει τι περνά από το μυαλό του γέρου, εκεί στη μέση του βουνού όπου
«ψυχή δεν φαίνονταν από πουθενά»:

> Του πέρασε τότες από το νου του σαν αστραπή, ο φόβος μήπως έπαθε τίποτις ο
> Ψαρός \[...].
>
> — Αργύρης Εφταλιώτης, «Ο μπαρμπα-Γιάννης κι ο γάδαρός του»

Κανένας μάρτυρας δεν θα μπορούσε να το ξέρει αυτό. Μόνο ένας **τριτοπρόσωπος,
παντογνώστης** αφηγητής μπαίνει στο μυαλό του ήρωα. Έτσι η ιστορία μας δείχνει
και τις τελευταίες σκέψεις του γέρου, που πεθαίνει μόνος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πρώτο ή τρίτο πρόσωπο;*

## Γιατί έχει σημασία

Η επιλογή του αφηγητή αλλάζει τι νιώθουμε. Ο **μάρτυρας** του Ροΐδη μάς βάζει
στη θέση των μαθητών: βλέπουμε τον Πλούτωνα όπως τον έβλεπαν τα παιδιά, με
θαυμασμό και αγάπη, και θυμώνουμε μαζί τους για τη σκληρότητα των μεγάλων. Ο
**παντογνώστης** του Εφταλιώτη μάς βάζει μέσα στο κεφάλι του γέρου, σε μια
στιγμή που κανείς άλλος δεν βλέπει. Ο πρώτος δίνει **αμεσότητα και
μαρτυρία**· ο δεύτερος δίνει **βάθος και πλήρη εικόνα**.

> **Πρόσεχε**
>
> Το «εγώ» του αφηγητή **δεν** σημαίνει αυτόματα ότι μιλά ο συγγραφέας. Ο Ροΐδης
> όντως πήγε σχολείο στη Σύρο, αλλά η «Ιστορία ενός σκύλου» δεν είναι
> ντοκουμέντο· είναι διήγημα, και ο αφηγητής του είναι πρόσωπο της ιστορίας. Ούτε
> σημαίνει ότι κάθε τριτοπρόσωπος αφηγητής είναι παντογνώστης: κάποιοι
> περιγράφουν μόνο ό,τι φαίνεται απ' έξω, σαν κάμερα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αφηγητής ≠ συγγραφέας**: ο αφηγητής είναι η φωνή μέσα στο κείμενο.
> - **Πρωτοπρόσωπος**: «εγώ/εμείς»· είναι **πρωταγωνιστής** ή **μάρτυρας** και
>   ξέρει ό,τι έζησε, είδε ή άκουσε.
> - **Τριτοπρόσωπος**: «αυτός/αυτή»· συχνά **παντογνώστης**, ξέρει και τις
>   σκέψεις των ηρώων.
> - Ρώτα: ποιος μιλά, από πού τα ξέρει, πότε τα λέει.
> - Ροΐδης, «Ιστορία ενός σκύλου»: μάρτυρας, ενήλικος που θυμάται σαράντα
>   χρόνια πίσω.

## Ερωτήσεις

1. Ποια πρόταση για τον αφηγητή και τον συγγραφέα είναι σωστή;
   - Ο αφηγητής είναι πρόσωπο του κειμένου, που το φτιάχνει ο συγγραφέας
   - Αφηγητής και συγγραφέας είναι πάντα το ίδιο πρόσωπο με άλλο όνομα
   - Ο αφηγητής είναι αυτός που διαβάζει δυνατά το κείμενο στην τάξη
   - Ο συγγραφέας είναι πρόσωπο της ιστορίας και ο αφηγητής ο εκδότης
2. Στην «Ιστορία ενός σκύλου» ο αφηγητής λέει «εγώ», αλλά η ιστορία αφορά τον Πλούτωνα και τους ακροβάτες. Τι αφηγητής είναι;
   - Πρωτοπρόσωπος μάρτυρας, που είδε τα γεγονότα ως μαθητής
   - Πρωτοπρόσωπος πρωταγωνιστής, γιατί η ιστορία είναι για τον ίδιο
   - Τριτοπρόσωπος παντογνώστης, έξω από την ιστορία
   - Ο ίδιος ο σκύλος, που αφηγείται τη δική του ζωή
3. «Ως να ήτο χθεσινή ενθυμούμαι την ήδη τεσσαρακονταετή του σκύλλου εκείνου ιστορίαν.» Τι μαθαίνουμε για τον χρόνο της αφήγησης;
   - Ότι θυμάται, ενήλικος, γεγονότα σαράντα χρόνια πίσω
   - Ότι τα γεγονότα έγιναν χθες και τα γράφει αμέσως μετά
   - Ότι ο σκύλος έζησε σαράντα χρόνια στη Σύρο με τους ακροβάτες
   - Ότι ο αφηγητής ήταν μαθητής σαράντα χρονών στο σχολείο
4. «Του πέρασε τότες από το νου του σαν αστραπή, ο φόβος μήπως έπαθε τίποτις ο Ψαρός.» Γιατί αυτή η φράση δείχνει παντογνώστη αφηγητή;
   - Γιατί ξέρει τι σκέφτεται ο γέρος, ενώ κανείς δεν είναι εκεί
   - Γιατί ο αφηγητής λέει «εγώ» και περιγράφει τον δικό του φόβο
   - Γιατί ο γέρος το είπε δυνατά και κάποιος περαστικός τον άκουσε
   - Γιατί περιγράφει μια πράξη που φαίνεται καθαρά απ' έξω
5. Ποιο από τα παρακάτω δεν θα μπορούσε να το ξέρει ένας αφηγητής-μάρτυρας, χωρίς να του το πει κάποιος;
   - Τι σκεφτόταν ο ακροβάτης μέσα στο νοσοκομείο
   - Τι κόλπα έκανε ο σκύλος στην πλατεία
   - Πόσα χρήματα μάζεψαν οι μαθητές για την ταφή
   - Ποιος δρόμος οδηγούσε στο νεκροταφείο της πόλης
6. «Αι τάξεις διεσπάσθησαν αμέσως και πάντες ετρέξαμεν εις βοήθειαν του κινδυνεύοντος φίλου μας.» Τι πετυχαίνει το «εμείς» σε αυτό το σημείο;
   - Μας βάζει στην ομάδα των παιδιών που τρέχουν να βοηθήσουν
   - Δείχνει ότι ο αφηγητής είναι πολλά πρόσωπα που μιλούν μαζί
   - Κρατά απόσταση από τα γεγονότα, σαν να τα κοιτάμε από ψηλά
   - Δείχνει ότι ο σκύλος ήταν φίλος μόνο του αφηγητή
7. Ποια είναι η μεγαλύτερη διαφορά ανάμεσα στον μάρτυρα του Ροΐδη και στον παντογνώστη του Εφταλιώτη;
   - Ο μάρτυρας δίνει αμεσότητα, ο παντογνώστης βάθος στις σκέψεις
   - Ο μάρτυρας λέει ψέματα, ενώ ο παντογνώστης λέει πάντα την αλήθεια
   - Ο μάρτυρας γράφει σε δημοτική, ο παντογνώστης σε καθαρεύουσα
   - Δεν διαφέρουν, γιατί και οι δύο λένε την ιστορία σε αόριστο

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται ο τριτοπρόσωπος αφηγητής που ξέρει και τις σκέψεις των ηρώων;
2. Αν η «Ιστορία ενός σκύλου» ειπωνόταν από τον μικρό Κάρλο, τον γιο του ακροβάτη, τι θα άλλαζε; Εξήγησε τι θα ήξερε και τι θα ένιωθε αυτός ο αφηγητής, που ο μαθητής-αφηγητής δεν ξέρει.
3. «Πολλάκις έκτοτε, αναγινώσκων όσα γράφονται περί μελλούσης ζωής έτυχε να σκεφθώ ότι [...] πολύ πιθανώτερον παρά πολλών μεταστάντων γνωρίμων φίλων μου είναι να ευρίσκεται εκεί η ψυχή του καλού εκείνου σκύλλου.» — Εμμανουήλ Ροΐδης, «Ιστορία ενός σκύλου». (Πολλές φορές από τότε, διαβάζοντας για τη μέλλουσα ζωή, σκέφτηκα ότι [...] είναι πολύ πιο πιθανό να βρίσκεται εκεί η ψυχή του καλού εκείνου σκύλου παρά πολλών πεθαμένων γνωστών μου.) Ποια ηλικία του αφηγητή ακούμε εδώ, και τι λέει η φράση για τους ανθρώπους της ιστορίας;
4. Ο αφηγητής-μάρτυρας του Ροΐδη λέει και πράγματα που δεν θα μπορούσε να έχει δει ο ίδιος, όπως όσα έγιναν μέσα στο νοσοκομείο. Είναι αυτό αδυναμία του διηγήματος ή όχι; Δώσε τη γνώμη σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/narrator
