# Χιούμορ και ειρωνεία

> Ο Καραγκιόζης και το γέλιο που λέει κάτι σοβαρό.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/humour-irony

## Τι θα μάθεις

- Να γνωρίσεις τον Καραγκιόζη, το λαϊκό θέατρο σκιών, και τα πρόσωπά του.
- Να ξεχωρίζεις το χιούμορ, την ειρωνεία και τη σάτιρα.
- Να αναγνωρίζεις τεχνικές του κωμικού: υπερβολή, ανατροπή του αναμενόμενου, αυτοσαρκασμό, ειρωνικό «λιγότερο».
- Να εξηγείς πώς το γέλιο σε ένα κείμενο του Σουρή ή του Ροΐδη λέει και κάτι σοβαρό.

## Ο Καραγκιόζης

Πριν από την τηλεόραση και τον κινηματογράφο, σε πολλές γειτονιές της Ελλάδας
το καλοκαίρι έστηνε τον **μπερντέ** του ο **καραγκιοζοπαίχτης**: ένα άσπρο πανί
φωτισμένο από πίσω. Πίσω από το πανί κινούσε επίπεδες **φιγούρες** από δέρμα ή
χαρτόνι, και ο κόσμος έβλεπε στο πανί τις σκιές τους. Όλες τις φωνές τις έκανε
ένας άνθρωπος.

Το **θέατρο σκιών** ήρθε από την οθωμανική παράδοση και πήρε ελληνική μορφή
στα τέλη του 19ου αιώνα. Ένας από τους πιο γνωστούς καραγκιοζοπαίχτες ήταν ο
**Αντώνιος Μόλλας** (1871–1948), από την Αθήνα· πολλές παραστάσεις του
κυκλοφόρησαν σε φυλλάδια, και μία από αυτές, «Η πείνα του Καραγκιόζη», μπήκε
και σε σχολικό ανθολόγιο.

Οι ήρωες είναι **τύποι**, που ο θεατής τους αναγνωρίζει με την πρώτη ματιά:

| Πρόσωπο            | Ποιος είναι                                                                            |
| ------------------ | -------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Καραγκιόζης**    | φτωχός, ξυπόλυτος, καμπούρης, με ένα πολύ μακρύ χέρι· πάντα νηστικός και πάντα πονηρός |
| **Χατζηαβάτης**    | ο φίλος του, φοβητσιάρης και υποχωρητικός μπροστά στην εξουσία                         |
| **Πασάς**          | ο άρχοντας, που μένει στο σαράι απέναντι από την παράγκα του Καραγκιόζη                |
| **Μπαρμπαγιώργος** | ο θείος του από τη Ρούμελη, βοσκός, δυνατός και αφελής                                 |
| **Σταύρακας**      | ο μάγκας που καυχιέται, αλλά δειλιάζει στη δύσκολη στιγμή                              |
| **Τα κολλητήρια**  | τα τρία παιδιά του Καραγκιόζη, πεινασμένα όσο κι ο πατέρας τους                        |

Το μεγάλο θέμα του Καραγκιόζη είναι η **πείνα**. Σε κάθε παράσταση ψάχνει
μια δουλειά ή ένα κόλπο για να φάει: γίνεται γιατρός, δάσκαλος, φούρναρης,
αρχιτέκτονας, χωρίς να ξέρει τίποτα από αυτά. Τα σχέδιά του αποτυγχάνουν,
συχνά τρώει ξύλο, αλλά δεν χάνει ποτέ το κέφι του. Οι θεατές γελούσαν με τα
χάλια του και ταυτόχρονα έβλεπαν σε αυτόν τον εαυτό τους: τον φτωχό που τα
βάζει με την εξουσία με μόνο όπλο το μυαλό και τη γλώσσα του.

## Χιούμορ, ειρωνεία, σάτιρα

Αυτές οι τρεις λέξεις μοιάζουν, αλλά δεν είναι το ίδιο:

- **Χιούμορ** είναι ο τρόπος που βλέπουμε την αστεία πλευρά των πραγμάτων,
  ακόμα και των δύσκολων. Ο Καραγκιόζης αστειεύεται με την ίδια του την πείνα.
- **Ειρωνεία** είναι όταν λες **κάτι άλλο** από αυτό που εννοείς, συχνά το
  αντίθετο ή κάτι πολύ λιγότερο, και περιμένεις ο άλλος να καταλάβει τη
  διαφορά. Αν βρέχει καταρρακτωδώς και πεις «ωραία μέρα για βόλτα», είσαι
  ειρωνικός.
- **Σάτιρα** είναι το γέλιο που **κριτικάρει**: δείχνει γελοία ένα πρόσωπο,
  μια συνήθεια ή μια εξουσία, για να φανεί το λάθος τους.

> **Κλειδί**
>
> Το **χιούμορ** βρίσκει το αστείο, η **ειρωνεία** λέει άλλο από αυτό που
> εννοεί, η **σάτιρα** χρησιμοποιεί το γέλιο για να κριτικάρει. Τεχνικές του
> κωμικού είναι η **υπερβολή**, η **ανατροπή του αναμενόμενου**, ο
> **αυτοσαρκασμός** (γελάω με τον εαυτό μου) και το **ειρωνικό «λιγότερο»**
> (λέω κάτι πιο ήπια απ' ό,τι είναι). Το καλό γέλιο στη λογοτεχνία λέει σχεδόν
> πάντα **και κάτι σοβαρό**.

## Ένας ποιητής στο καζάνι

Ο **Γεώργιος Σουρής** (1853–1919) έβγαζε για χρόνια μια εφημερίδα γραμμένη όλη
σε στίχους, τον «Ρωμιό», όπου σατίριζε τους πολιτικούς και τους Αθηναίους της
εποχής του. Το ποίημα «Μαγειρική» είναι του 1880. Σύμφωνα με τη σημείωση της
Βικιθήκης, ο ποιητής έχει επιστρατευτεί, και στον στρατώνα τον βάζουν
μάγειρα. Αρχίζει έτσι:

> Μάγειρος θα γίνης,
> κρέατα να πλύνης
> και φαγί να δίνης...
> Άλλο ξαφνικό!
>
> — Γεώργιος Σουρής, «Μαγειρική» (κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό)

### Παράδειγμα 1: Πού είναι το αστείο στην τελευταία στροφή της «Μαγειρικής», και τι σοβαρό λέει;

1. **Η στροφή.**
   > Άφησε την τρέλλα,
   > και κοντά μου έλα,
   > Μούσα ποθητή,
   > να με συντροφέψης
   > ρύζι να παστρέψης
   > και να μαγειρέψης
   > με τον ποιητή.
2. **Τι περιμένουμε.** Από τον Όμηρο και μετά, οι ποιητές καλούν τη **Μούσα** να
   τους εμπνεύσει για μεγάλα θέματα: πολέμους, ήρωες, ταξίδια. Η αρχή της
   στροφής έχει αυτόν τον επίσημο τόνο: «έλα, Μούσα ποθητή».
3. **Η ανατροπή.** Και τι της ζητά; Να καθαρίσει **ρύζι**. Η μεγάλη πρόσκληση
   καταλήγει στην κουζίνα του στρατώνα. Το γέλιο γεννιέται από την **απόσταση**
   ανάμεσα στο ύψος του τόνου και στη φτώχεια του θέματος.
4. **Αυτοσαρκασμός.** Ο Σουρής γελά πρώτα με τον εαυτό του: ο ποιητής, που
   πίστευε ότι θα γράφει στίχους, κόβει κρέατα και πλένει καζάνια. Δεν
   παραπονιέται με θρήνους· τα λέει με κέφι.
5. **Το σοβαρό.** Πίσω από το αστείο υπάρχει μια αληθινή κατάσταση: η
   επιστράτευση έπαιρνε τους ανθρώπους από τη ζωή τους και τους έβαζε σε
   δουλειές που δεν ήξεραν, «ξέρεις ή δεν ξέρεις», όπως λέει μια άλλη στροφή.
   Είναι χιούμορ με μια σταγόνα **σάτιρας** για τον στρατώνα.

## Η ειρωνεία του Ροΐδη

Ο **Εμμανουήλ Ροΐδης**, που τον γνωρίσαμε ως αφηγητή της «Ιστορίας ενός
σκύλου», ήταν από τους πιο ειρωνικούς Έλληνες πεζογράφους. Στο ίδιο διήγημα
περιγράφει την «πυραμίδα» του ακροβάτη: καρέκλες, τραπέζια, βαρέλια και
μπουκάλια το ένα πάνω στο άλλο, με τον ακροβάτη όρθιο στην κορυφή. Και
σχολιάζει:

> Των πυραμίδων τούτων η στερεότης δεν είνε ακριβώς όση και η των αιγυπτιακών
> \[...].
>
> — Εμμανουήλ Ροΐδης, «Ιστορία ενός σκύλου»

Δηλαδή: αυτές οι πυραμίδες δεν είναι **ακριβώς** τόσο γερές όσο οι πυραμίδες
της Αιγύπτου. Φυσικά δεν είναι καθόλου γερές· είναι έτοιμες να πέσουν. Ο Ροΐδης
λέει κάτι **πολύ λιγότερο** από την αλήθεια, και αφήνει τον αναγνώστη να
χαμογελάσει μόνος του. Αυτό είναι το **ειρωνικό «λιγότερο»**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια τεχνική του κωμικού;*

> **Πρόσεχε**
>
> Η ειρωνεία **δεν** είναι ψέμα. Ο ψεύτης θέλει να τον πιστέψεις· ο ειρωνικός
> θέλει να καταλάβεις ότι δεν εννοεί αυτό που λέει. Αν ο ακροατής δεν πιάσει την
> ειρωνεία, το αστείο χάνεται, και γι' αυτό στον γραπτό λόγο χρειάζεται προσοχή
> στα συμφραζόμενα. Επίσης, η σάτιρα στοχεύει συνήθως την **εξουσία**, τη
> ματαιοδοξία ή τη βλακεία, όχι τον αδύναμο: ο Καραγκιόζης κοροϊδεύει τον Πασά,
> δεν κοροϊδεύει τα κολλητήρια.

> **Θυμήσου**
>
> - **Καραγκιόζης**: λαϊκό θέατρο σκιών, με ήρωες-τύπους· μεγάλο θέμα η
>   **πείνα** και η πονηριά του φτωχού απέναντι στην εξουσία.
> - **Χιούμορ**: βλέπω την αστεία πλευρά· **ειρωνεία**: λέω άλλο από αυτό που
>   εννοώ· **σάτιρα**: γέλιο που κριτικάρει.
> - Τεχνικές: υπερβολή, ανατροπή του αναμενόμενου, αυτοσαρκασμός, ειρωνικό
>   «λιγότερο».
> - Σουρής, «Μαγειρική»: η Μούσα καλείται να καθαρίσει ρύζι. Ροΐδης: η
>   «πυραμίδα» που δεν είναι «ακριβώς» σαν της Αιγύπτου.

## Ερωτήσεις

1. Πώς παιζόταν μια παράσταση Καραγκιόζη;
   - Με επίπεδες φιγούρες πίσω από ένα φωτισμένο άσπρο πανί
   - Με ηθοποιούς που φορούσαν μάσκες πάνω σε ξύλινη σκηνή
   - Με κούκλες που κρέμονταν από σχοινιά πάνω από τη σκηνή
   - Με έναν αφηγητή που διάβαζε την ιστορία από ένα φυλλάδιο
2. Ποιο είναι το μεγάλο, επαναλαμβανόμενο θέμα του Καραγκιόζη;
   - Η πείνα και τα κόλπα του φτωχού για να βρει να φάει
   - Ο έρωτας του Καραγκιόζη για την κόρη του Πασά
   - Τα ταξίδια του σε μακρινές και άγνωστες χώρες
   - Οι μάχες του με τέρατα και με δράκους του βουνού
3. Βρέχει δυνατά και ο φίλος σου λέει: «Τέλεια μέρα για παραλία!». Τι κάνει;
   - Είναι ειρωνικός: λέει το αντίθετο από αυτό που εννοεί
   - Λέει ψέματα, γιατί θέλει να τον πιστέψεις ότι έχει ήλιο
   - Κάνει υπερβολή, γιατί μεγαλώνει πόσο ωραίος είναι ο καιρός
   - Κάνει σάτιρα, γιατί κριτικάρει την εξουσία με το γέλιο
4. Στη «Μαγειρική» του Σουρή, ο ποιητής καλεί τη «Μούσα ποθητή» να έρθει να καθαρίσει ρύζι. Από πού γεννιέται το γέλιο;
   - Από την απόσταση του επίσημου τόνου από το ταπεινό θέμα
   - Από το ότι η Μούσα δεν ήξερε να μαγειρεύει καλά το ρύζι
   - Από μια υπερβολή για το πόσο ρύζι έτρωγαν οι στρατιώτες
   - Από μια παρεξήγηση ανάμεσα στον ποιητή και στον λοχαγό του
5. «Των πυραμίδων τούτων η στερεότης δεν είνε ακριβώς όση και η των αιγυπτιακών.» Τι εννοεί πραγματικά ο Ροΐδης για την «πυραμίδα» του ακροβάτη;
   - Ότι ήταν ασταθής και έτοιμη να πέσει κάθε στιγμή
   - Ότι ήταν σχεδόν τόσο γερή όσο οι πυραμίδες της Αιγύπτου
   - Ότι ο ακροβάτης την είχε φέρει από ταξίδι στην Αίγυπτο
   - Ότι ήταν το πιο ψηλό κτίσμα που υπήρχε σε όλη τη Σύρο
6. Ποιο από τα παρακάτω είναι σάτιρα με την πραγματική έννοια της λέξης;
   - Ένα κωμικό ποίημα που δείχνει γελοίο έναν ματαιόδοξο υπουργό
   - Ένα αστείο που κάνεις με τον εαυτό σου όταν σκοντάφτεις
   - Μια ιστορία με τρεις αδελφούς όπου νικά ο μικρότερος
   - Ένα ανέκδοτο που κοροϊδεύει ένα παιδί επειδή είναι φτωχό
7. Γιατί λέμε ότι το γέλιο του Καραγκιόζη «λέει κάτι σοβαρό»;
   - Γιατί πίσω από τα αστεία φαίνονται η φτώχεια και η αδικία
   - Γιατί οι παραστάσεις τελείωναν πάντα με δράμα και θάνατο του ήρωα
   - Γιατί ο καραγκιοζοπαίχτης εξηγούσε στο τέλος το δίδαγμα στο κοινό
   - Γιατί οι ιστορίες ήταν αληθινά γεγονότα από τη ζωή του Πασά

## Ασκήσεις

1. Ονόμασε τρία πρόσωπα του θεάτρου σκιών εκτός από τον ίδιο τον Καραγκιόζη.
2. Ο Καραγκιόζης είναι φτωχός και πεινασμένος, κι όμως το κοινό γελά μαζί του. Εξήγησε γιατί αυτό δεν είναι σκληρότητα του κοινού.
3. «Λέξι μην προφέρης / ξέρεις ή δεν ξέρεις / τη μαγειρική, / μάγειρας θα γίνης / κι' εν καιρώ ειρήνης, / ειδ' αλλοιώς θα μείνης / μες στη φυλακή.» — Γεώργιος Σουρής, «Μαγειρική» (1880). Ποιος μιλά σε αυτή τη στροφή, και τι κρίνει το ποίημα με το γέλιο του;
4. Η ειρωνεία είναι δύσκολη στα γραπτά μηνύματα: ο άλλος δεν βλέπει το πρόσωπό σου. Πιστεύεις ότι ένας συγγραφέας σαν τον Ροΐδη ρισκάρει να μην τον καταλάβουν; Τι τον βοηθά να γίνει κατανοητός;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/humour-irony
