# Το λαϊκό παραμύθι

> Μια φορά κι έναν καιρό: δομή, μαγικά στοιχεία και ο ήρωας που δοκιμάζεται.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/folk-tale

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα του λαϊκού παραμυθιού: αόριστο χρόνο και τόπο, στερεότυπες φράσεις, μαγικά στοιχεία, επαναλήψεις και ευτυχισμένο τέλος.
- Να βρίσκεις τη βασική πορεία ενός παραμυθιού: έλλειψη, αναχώρηση, δοκιμασίες, βοηθός, επιστροφή, λύση.
- Να ξεχωρίζεις το ανώνυμο λαϊκό παραμύθι από το έντεχνο παραμύθι που γράφει ένας συγγραφέας.
- Να διαβάζεις ένα απόσπασμα από την «Καρδιά της βασιλοπούλας» της Πηνελόπης Δέλτα και να εξηγείς τι δανείζεται από την παράδοση.

## Μια ιστορία χωρίς συγγραφέα

Πριν γραφτεί σε βιβλίο, το παραμύθι **λεγόταν**. Το έλεγε μια γιαγιά δίπλα στο
τζάκι, ένας βοσκός στη στάνη, μια γυναίκα στο νυχτέρι, όπου οι γειτόνισσες
μαζεύονταν τα χειμωνιάτικα βράδια να γνέσουν και να κεντήσουν. Κανείς δεν ήξερε
ποιος το είχε πρωτοπεί. Το **λαϊκό παραμύθι** είναι γι' αυτό **ανώνυμο** και
**προφορικό**: περνούσε από στόμα σε στόμα, και κάθε αφηγητής άλλαζε κάτι, ένα
όνομα, έναν άθλο, ένα τέλος. Έτσι το ίδιο παραμύθι υπάρχει σε πολλές
**παραλλαγές**, από χωριό σε χωριό.

Στον 19ο και στον 20ό αιώνα λαογράφοι γύρισαν τα χωριά και τα κατέγραψαν. Από
τότε τα διαβάζουμε, αλλά κρατούν τα σημάδια της προφορικής τους ζωής: φράσεις
που επαναλαμβάνονται, αριθμούς που ξαναγυρίζουν, μια πλοκή που θυμάται εύκολα
όποιος την ακούσει.

## Τα γνωρίσματα του λαϊκού παραμυθιού

| Γνώρισμα                        | Τι σημαίνει                                                 | Παράδειγμα                                           |
| ------------------------------- | ----------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------- |
| Αόριστος χρόνος και τόπος       | Δεν ξέρουμε πότε ούτε πού ακριβώς                           | «Μια φορά κι έναν καιρό», «σε μια χώρα μακρινή»      |
| Στερεότυπες φράσεις             | Ίδιες αρχές και ίδια τέλη σε πολλά παραμύθια                | «Κι έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα»             |
| Ήρωες-τύποι                     | Συχνά χωρίς όνομα, με έναν ρόλο                             | το βασιλόπουλο, ο μικρότερος αδελφός, η κακιά μητριά |
| Μαγικά στοιχεία                 | Νεράιδες, δράκοι, μιλούμενα ζώα, μαγικά αντικείμενα         | ένα ραβδί, ένα δαχτυλίδι, ένα κλειδί                 |
| Επανάληψη και ο αριθμός τρία    | Τρεις αδελφοί, τρεις δοκιμασίες, τρεις φορές η ίδια ερώτηση | ο τρίτος αδελφός τα καταφέρνει                       |
| Καθαρή διάκριση καλού και κακού | Ο καλός ανταμείβεται, ο κακός τιμωρείται                    | ο καλόκαρδος βοηθιέται, ο άπληστος χάνει             |
| Ευτυχισμένο τέλος               | Γάμος, επιστροφή, πλούτος, συγχώρεση                        | «κι έγινε ο γάμος»                                   |

> **Ο Προπ**
>
> Ο Ρώσος μελετητής **Βλαντίμιρ Προπ** εξέτασε εκατό ρωσικά μαγικά παραμύθια και
> έδειξε, στη «Μορφολογία του παραμυθιού» (1928), ότι πίσω από τα αμέτρητα
> ονόματα κρύβεται μια σταθερή σειρά από λίγες κινήσεις.

Πίσω από αυτά τα γνωρίσματα υπάρχει μια **πορεία** που επαναλαμβάνεται σε πάρα
πολλά μαγικά παραμύθια, με μικρές αλλαγές:

1. **Η έλλειψη ή η ζημιά.** Κάτι λείπει (ένα παιδί, ένα φάρμακο, το αθάνατο
   νερό) ή κάποιος έκανε κακό.
2. **Η αναχώρηση.** Ο ήρωας ή η ηρωίδα φεύγει από το σπίτι.
3. **Οι δοκιμασίες.** Στον δρόμο συναντά ανθρώπους, ζώα ή πλάσματα που τον
   δοκιμάζουν: θα βοηθήσει; θα είναι ευγενικός; θα κρατήσει μια υπόσχεση;
4. **Ο βοηθός και το μαγικό αντικείμενο.** Όποιος περάσει τη δοκιμασία παίρνει
   βοήθεια.
5. **Η αναμέτρηση.** Η μεγάλη δυσκολία: ένας δράκος, ένα ψέμα, ένας κίνδυνος.
6. **Η επιστροφή και η λύση.** Ο ήρωας γυρίζει αλλαγμένος· το κακό
   διορθώνεται, και συχνά γίνεται γάμος.

> **Κλειδί**
>
> Το λαϊκό παραμύθι είναι **ανώνυμο** και **προφορικό**, γι' αυτό ζει σε πολλές
> παραλλαγές. Το αναγνωρίζεις από τον **αόριστο χρόνο και τόπο**, τις
> **στερεότυπες φράσεις**, τα **μαγικά στοιχεία**, τις **επαναλήψεις** (συχνά
> τρεις), τους **ήρωες-τύπους** και το **ευτυχισμένο τέλος**. Από κάτω τρέχει μια
> σταθερή πορεία: **έλλειψη → αναχώρηση → δοκιμασίες → βοήθεια → λύση**.

## Λαϊκό και έντεχνο παραμύθι

Όταν ένας **συγγραφέας** γράφει παραμύθι με τα υλικά της παράδοσης, έχουμε
**έντεχνο** (ή λογοτεχνικό) παραμύθι. Έχει όνομα στο εξώφυλλο, μία μορφή που
δεν αλλάζει από αφηγητή σε αφηγητή, και συνήθως πιο πλούσιες περιγραφές και
σκέψεις των ηρώων. Μπορεί όμως να κρατήσει ολόκληρη την πορεία του λαϊκού
παραμυθιού.

Ένα καλό παράδειγμα είναι η «**Καρδιά της βασιλοπούλας**» της **Πηνελόπης Δέλτα**
(1874–1941). Η ιστορία με λίγα λόγια: σε μια βάφτιση, οι νεράιδες δίνουν
ευχές σε μια νεογέννητη βασιλοπούλα. Η Μοίρα, για να μην κλάψει ποτέ το παιδί,
της παίρνει την καρδιά και την κλείνει σε ένα κουτί. Η βασιλοπούλα μεγαλώνει
όμορφη και έξυπνη, αλλά δεν λυπάται κανέναν. Η Ζωή, η τελευταία νεράιδα, της
αφήνει ένα **χρυσό κλειδάκι**: αν ποτέ το θελήσει, θα την οδηγήσει στην καρδιά
της. Δες πώς αρχίζει:

> Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένας Βασιλιάς και μια Βασίλισσα, και το βασίλειο
> τους ήταν ένα μεγάλο νησί.
>
> — Πηνελόπη Δέλτα, «Η καρδιά της βασιλοπούλας» (κείμενο από τη Βικιθήκη)

### Παράδειγμα 1: Τι παίρνει η Δέλτα από το λαϊκό παραμύθι; Βρες τα γνωρίσματα σε αυτό το απόσπασμα.

1. **Το απόσπασμα.** Η τελευταία νεράιδα, η Ζωή, κρεμάει στον λαιμό του μωρού το
   κλειδάκι και λέει: «Όταν θελήσει, \[...] ας βγάλει το κλειδί από την αλυσίδα,
   και αυτό θα την οδηγήσει... Αλλά να ξέρετε, πως το δώρο που κάνει η Ζωή είναι
   βαρύ· τη μέρα που θα αποκτήσει την καρδιά της, η Βασιλοπούλα σας θα νιώσει
   αγάπη και χαρά, θα νιώσει όμως και όλο το βάρος και τους καημούς της ζωής.»
2. **Μαγικά στοιχεία.** Νεράιδες σε βάφτιση, μια καρδιά κλεισμένη σε κουτί, ένα
   κλειδί που «οδηγεί» μόνο του. Είναι το **μαγικό αντικείμενο** που δίνει ο
   **βοηθός**.
3. **Ήρωες-τύποι και αόριστος τόπος.** «Ένας Βασιλιάς», «μια Βασίλισσα», «η
   Βασιλοπούλα»: κανένα όνομα. Το βασίλειο είναι «ένα μεγάλο νησί», χωρίς να
   ξέρουμε ποιο.
4. **Η έλλειψη.** Το παραμύθι ξεκινά από κάτι που λείπει, την **καρδιά**. Όλη η
   υπόλοιπη ιστορία θα είναι ο δρόμος για να βρεθεί.
5. **Τι είναι δικό της.** Οι νεράιδες λέγονται **Μοίρα** και **Ζωή**, και το
   δώρο τους είναι μια ιδέα: όποιος έχει καρδιά νιώθει και χαρά και πόνο. Ένα
   λαϊκό παραμύθι σπάνια το λέει τόσο καθαρά. Η Δέλτα κρατά τη μορφή της
   παράδοσης και βάζει μέσα ένα δικό της μήνυμα· αυτό το κάνει **έντεχνο**.

## Ο δρόμος της βασιλοπούλας

Το κλειδάκι αρχίζει να πηδά και η βασιλοπούλα το κυνηγά, από τον κήπο στον
κάμπο και από τον κάμπο στο βουνό. Ανεβαίνοντας συναντά μια φτωχή γριά που
ζητά μια πεντάρα, μια μάνα με άρρωστο μωρό, ένα τυφλό παιδάκι πεσμένο σε
χαντάκι, έναν χρεωμένο άνθρωπο που τον πάνε στη φυλακή. Δεν σταματά για
κανέναν. Στην κορυφή βρίσκει την καρδιά της. **Κατεβαίνοντας** ξανασυναντά
τους ίδιους ανθρώπους, και τώρα τους βοηθά όλους.

Αυτό είναι η **επανάληψη** του λαϊκού παραμυθιού, με μια έξυπνη στροφή: οι
δοκιμασίες είναι οι ίδιες, αλλά η ηρωίδα έχει αλλάξει. Στο ανέβασμα αποτυγχάνει,
στο κατέβασμα περνάει. Βλέπεις έτσι την αλλαγή της χωρίς να σου την εξηγήσει
κανείς.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η πορεία της «Καρδιάς της βασιλοπούλας»*

Στο τέλος, η Δέλτα κλείνει όπως κλείνει και ο λαϊκός αφηγητής: «Κι έγινε ο
γάμος με χαρές μεγάλες και ξεφαντώματα, που βάσταξαν τρεις μήνες.» Και μετά
γυρίζει προς τον αναγνώστη, σαν να κάθεται δίπλα του: «Αν θέλετε να ξέρετε και
για τους άλλους τι έγιναν...». Είναι η φωνή του παραμυθά, που μιλά σε
ακροατές.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Λαϊκό ή έντεχνο;*

> **Πρόσεχε**
>
> Το παραμύθι **δεν είναι μύθος ούτε παράδοση**. Ο **μύθος** εξηγεί τον κόσμο με
> θεούς και ήρωες (ο Προμηθέας κλέβει τη φωτιά). Η **παράδοση** δένεται με
> πραγματικό τόπο και λέγεται σαν αληθινή («σε αυτό το γεφύρι βγαίνει στοιχειό»).
> Το **παραμύθι** δεν ζητά να το πιστέψεις: ξέρουν και ο αφηγητής και ο
> ακροατής ότι είναι επινόηση. Γι' αυτό ο χρόνος και ο τόπος του μένουν αόριστοι.

> **Θυμήσου**
>
> - Λαϊκό παραμύθι: **ανώνυμο, προφορικό, με παραλλαγές**.
> - Γνωρίσματα: αόριστος χρόνος και τόπος, στερεότυπες φράσεις, ήρωες-τύποι,
>   μαγικά στοιχεία, επανάληψη (συχνά τρία), καλός και κακός καθαρά χωρισμένοι,
>   ευτυχισμένο τέλος.
> - Πορεία: **έλλειψη → αναχώρηση → δοκιμασίες → βοηθός → λύση**.
> - **Έντεχνο** παραμύθι: έχει συγγραφέα και σταθερή μορφή· κρατά τα υλικά της
>   παράδοσης και βάζει μέσα τη δική του ματιά, όπως η Δέλτα στην «Καρδιά της
>   βασιλοπούλας».

## Ερωτήσεις

1. Γιατί το ίδιο λαϊκό παραμύθι υπάρχει σε πολλές παραλλαγές;
   - Περνούσε από στόμα σε στόμα κι ο καθένας άλλαζε κάτι
   - Το έγραψαν πολλοί συγγραφείς, ο καθένας με το όνομά του
   - Οι λαογράφοι το διόρθωναν για να γίνει πιο κατάλληλο
   - Μεταφράστηκε από άλλες γλώσσες με πολλούς τρόπους
2. Το βασίλειο στην «Καρδιά της βασιλοπούλας» είναι «ένα μεγάλο νησί», χωρίς όνομα. Ποιο γνώρισμα του παραμυθιού δείχνει αυτό;
   - Τον αόριστο τόπο, που δεν δένεται με πραγματικό μέρος
   - Τα μαγικά στοιχεία, που κάνουν τον τόπο να μην υπάρχει
   - Την επανάληψη, γιατί το νησί εμφανίζεται τρεις φορές
   - Τον ήρωα-τύπο, γιατί το νησί είναι κι αυτό ένας ήρωας
3. Από ποια κίνηση της πορείας του παραμυθιού ξεκινά η «Καρδιά της βασιλοπούλας»;
   - Από την έλλειψη: η Μοίρα παίρνει την καρδιά του μωρού
   - Από την αναχώρηση: η βασιλοπούλα φεύγει για το βουνό
   - Από τη δοκιμασία: η γριά της ζητά μια πεντάρα
   - Από τη λύση: ο γάμος με το γειτονικό βασιλόπουλο
4. Η βασιλοπούλα συναντά τους ίδιους φτωχούς ανεβαίνοντας και κατεβαίνοντας το βουνό. Τι πετυχαίνει η Δέλτα με αυτή την επανάληψη;
   - Δείχνει ότι η ηρωίδα άλλαξε, χωρίς να το πει με λόγια
   - Μακραίνει την ιστορία για να φτάσει τις τρεις δοκιμασίες
   - Δείχνει ότι οι φτωχοί την ακολουθούσαν όλη τη μέρα
   - Αποδεικνύει ότι το κλειδί την έφερνε πίσω με τη βία
5. Ποιο από τα παρακάτω δείχνει ότι η «Καρδιά της βασιλοπούλας» είναι έντεχνο και όχι λαϊκό παραμύθι;
   - Έχει συγγραφέα, και οι νεράιδες λέγονται Μοίρα και Ζωή
   - Αρχίζει με το «Μια φορά κι έναν καιρό» της παράδοσης
   - Έχει μαγικό κλειδί που οδηγεί την ηρωίδα μόνο του
   - Τελειώνει με μεγάλο γάμο και ξεφαντώματα στο παλάτι
6. «Σε αυτό το γεφύρι του χωριού μας, τα μεσάνυχτα, βγαίνει στοιχειό.» Τι είδος αφήγησης είναι αυτό;
   - Παράδοση, γιατί δένεται με πραγματικό τόπο και λέγεται σαν αληθινή
   - Παραμύθι, γιατί έχει ένα μαγικό πλάσμα, το στοιχειό
   - Μύθος, γιατί εξηγεί πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος γύρω μας
   - Έντεχνο παραμύθι, γιατί αναφέρει ένα συγκεκριμένο χωριό με γεφύρι
7. Σε ένα παραμύθι, ο βασιλιάς στέλνει πρώτα τον μεγάλο γιο του, μετά τον μεσαίο, και τα καταφέρνει μόνο ο μικρότερος. Ποιο γνώρισμα βλέπεις;
   - Την επανάληψη σε τρία, όπου ο τρίτος πετυχαίνει
   - Τον αόριστο χρόνο, γιατί δεν ξέρουμε πότε έγινε
   - Το έντεχνο παραμύθι, γιατί οι γιοι έχουν ηλικίες
   - Τη στερεότυπη φράση του τέλους που κλείνει την ιστορία

## Ασκήσεις

1. Γράψε μία στερεότυπη φράση με την οποία αρχίζει και μία με την οποία τελειώνει ένα ελληνικό λαϊκό παραμύθι.
2. Εξήγησε πώς η προφορική ζωή του λαϊκού παραμυθιού φαίνεται στη μορφή του: γιατί έχει τόσες επαναλήψεις και στερεότυπες φράσεις;
3. «Ανέβαινε κι όλο ανέβαινε η Βασιλοπούλα, και όλο της ξέφευγε το κλειδάκι. Στο δρόμο της είδε και άλλες δυστυχίες· ποτέ όμως δε σταμάτησε.» — Πηνελόπη Δέλτα, «Η καρδιά της βασιλοπούλας». Ποια κίνηση της πορείας του παραμυθιού είναι αυτό το σημείο, και τι μας ετοιμάζει για τη συνέχεια;
4. Στα λαϊκά παραμύθια οι ήρωες σπάνια έχουν όνομα: «το βασιλόπουλο», «η φτωχή χήρα», «ο μικρός αδελφός». Πιστεύεις ότι αυτό κάνει την ιστορία φτωχότερη ή πιο δυνατή; Στήριξε τη γνώμη σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/folk-tale
