# Το δημοτικό τραγούδι

> Νανουρίσματα και κλέφτικα: ανώνυμοι ποιητές και ο δεκαπεντασύλλαβος.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/folk-song

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι το δημοτικό τραγούδι: ανώνυμο, προφορικό, τραγουδισμένο, με πολλές παραλλαγές.
- Να γνωρίσεις δύο είδη του: το νανούρισμα και το κλέφτικο τραγούδι.
- Να αναγνωρίζεις τον δεκαπεντασύλλαβο στίχο, την τομή μετά την όγδοη συλλαβή και τους τόνους στις ζυγές θέσεις.
- Να εντοπίζεις στα τραγούδια προσωποποίηση, διάλογο και επανάληψη, και να εξηγείς τι προσφέρουν.

## Τραγούδια χωρίς ποιητή

Το **δημοτικό τραγούδι** είναι το ποίημα του λαού. Όπως το λαϊκό παραμύθι,
είναι **ανώνυμο** και **προφορικό**: κανείς δεν ξέρει ποιος το πρωτοείπε, και
πέρασε από γενιά σε γενιά χωρίς να γραφτεί. Έχει όμως κάτι που το παραμύθι δεν
έχει: **τραγουδιόταν**, με μουσική, πολλές φορές και με χορό. Γι' αυτό ο ρυθμός
του είναι τόσο σταθερός.

Υπάρχουν δημοτικά τραγούδια για κάθε στιγμή της ζωής: **νανουρίσματα** για το
μωρό, τραγούδια του **γάμου**, της **ξενιτιάς**, **μοιρολόγια** για τους
νεκρούς, **ακριτικά** για τους φρουρούς των βυζαντινών συνόρων, **κλέφτικα**
για τους αρματωμένους των βουνών. Τον 19ο αιώνα λόγιοι και λαογράφοι
άρχισαν να τα καταγράφουν. Ο **Νικόλαος Πολίτης** (1852–1921), ο θεμελιωτής
της ελληνικής λαογραφίας, διάλεξε και εξέδωσε τα πιο γνωστά το 1914, στις
«Εκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού». Από εκεί είναι τα τραγούδια
αυτής της ενότητας, μεταγραμμένα σε μονοτονικό.

## Ο δεκαπεντασύλλαβος

Τα περισσότερα δημοτικά τραγούδια είναι γραμμένα σε **δεκαπεντασύλλαβο**
στίχο: κάθε στίχος έχει **δεκαπέντε συλλαβές**, όπως τις προφέρουμε
τραγουδώντας. Ο στίχος χωρίζεται σε δύο **ημιστίχια** από μια μικρή παύση, την
**τομή**, μετά την **όγδοη** συλλαβή (8 + 7). Οι τόνοι πέφτουν κυρίως στις
**ζυγές** συλλαβές, 2η, 4η, 6η και ούτω καθεξής, και η **14η** τονίζεται
πάντα. Αυτό το «άτονη–τονισμένη» δίνει τον **ιαμβικό** ρυθμό.

> **Κλειδί**
>
> Το δημοτικό τραγούδι είναι **ανώνυμο, προφορικό και τραγουδισμένο**, γι' αυτό
> ζει σε πολλές παραλλαγές. Το συνηθισμένο του μέτρο είναι ο **δεκαπεντασύλλαβος**:
> 15 συλλαβές, **τομή μετά την 8η**, τόνοι κυρίως στις **ζυγές** θέσεις και
> πάντα στη **14η**, συνήθως **χωρίς ομοιοκαταληξία**. Κάθε στίχος λέει ένα
> ολοκληρωμένο νόημα, και τα πιο συχνά του μέσα είναι η **προσωποποίηση**, ο
> **διάλογος**, η **επανάληψη** και η **υπερβολή**.

> **Συνίζηση**
>
> Όταν τραγουδάμε, δύο φωνήεντα δίπλα-δίπλα συχνά λέγονται σαν μία συλλαβή:
> «αϊ-τός» αντί «α-ϊ-τός». Αυτό λέγεται **συνίζηση**, και χωρίς αυτό ο στίχος
> δεν βγαίνει δεκαπέντε.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένας αϊτός περήφανος*

## Ένα νανούρισμα

Η μάνα θέλει να κοιμηθεί το μωρό της και μιλά στον **Ύπνο** σαν να είναι
πρόσωπο. Για να το φυλάξει, βάζει τρεις φρουρούς («βίγλες»): τον **Ήλιο** στα
βουνά, τον **αετό** στους κάμπους και τον **Βοριά** στο πέλαγο.

> Να μου το πάρης, Ύπνε μου, τρεις βίγλαις θα του βάλω,
> τρεις βίγλαις, τρεις βιγλάτοραις, κ' οι τρεις αντρειωμένοι.
> Βάλλω τον Ήλιο 'ς τα βουνά, τον αετό 'ς τους κάμπους,
> τον κυρ Βοριά το δροσερό ανάμεσα πελάγου.
> Ο Ήλιος εβασίλεψεν, ο αϊτός αποκοιμήθη,
> κι' ο κυρ Βοριάς ο δροσερός 'ς της μάννας του πηγαίνει.
>
> — «Να μου το πάρης, Ύπνε μου», δημοτικό, από τις «Εκλογαί» του Ν. Γ. Πολίτη (1914)

Ο Ήλιος δύει, ο αετός αποκοιμιέται, κι ο Βοριάς γυρίζει στη μάνα του. Εκείνη
τον ρωτά πού γύριζε τρεις νύχτες: μήπως μάλωνε με τα άστρα και με το
φεγγάρι; Κι ο Βοριάς απαντά ότι **φύλαγε ένα χρυσό παιδί στην ασημένια του
κούνια**. Το τραγούδι, που ξεκίνησε για να κοιμίσει ένα μωρό, το κάνει κέντρο
όλου του κόσμου: ο ουρανός, η γη και η θάλασσα το προσέχουν.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε τον πρώτο στίχο του νανουρίσματος: μέτρο και εκφραστικά μέσα.

1. **Ο στίχος.** «Να μου το πάρης, Ύπνε μου, τρεις βίγλαις θα του βάλω»
2. **Οι συλλαβές.** Να(1) μου(2) το(3) πά(4) ρης(5) Ύ(6) πνε(7) μου(8) | τρεις(9)
   βί(10) γλαις(11) θα(12) του(13) βά(14) λω(15). Δεκαπέντε, με την τομή μετά
   την όγδοη: «Να μου το πάρης, Ύπνε μου | τρεις βίγλαις θα του βάλω».
3. **Οι τόνοι.** Πέφτουν στην 4η (πά), στην 6η (Ύ), στη 10η (βί) και στη 14η
   (βά): όλοι σε ζυγές θέσεις. Ο στίχος «κυλά» σαν κούνια, άτονη–τονισμένη.
4. **Η προσωποποίηση.** Ο Ύπνος γίνεται πρόσωπο: η μάνα τού μιλά («Ύπνε μου»)
   και τον παρακαλά. Το ίδιο θα γίνει με τον Ήλιο, τον αετό και τον «κυρ Βοριά»,
   που έχει και μάνα.
5. **Το συμπέρασμα.** Ένας στίχος που μοιάζει απλός έχει σταθερό ρυθμό για να
   τραγουδιέται αργά, και μια εικόνα που κάνει τη φύση οικογένεια του μωρού.
   Έτσι δουλεύει το δημοτικό τραγούδι: **λίγες λέξεις, μεγάλες εικόνες**.

## Ένα κλέφτικο

Οι **κλέφτες** ήταν ένοπλοι Έλληνες που ζούσαν στα βουνά, έξω από την
οθωμανική εξουσία, ιδίως τον 18ο και στις αρχές του 19ου αιώνα. Τα τραγούδια
τους υμνούν τη λεβεντιά, τα «λημέρια» (τα κρησφύγετα στα βουνά) και τον
θάνατο που δεν φοβάται κανείς. Εδώ μια μάνα θέλει να περάσει το ποτάμι για να
φτάσει στους κλέφτες, όπου είναι ο γιος της:

> Του Κίτσου η μάννα κάθουνταν 'ς την άκρη 'ς το ποτάμι,
> με το ποτάμι μάλωνε και το πετροβολούσε.
> «Ποτάμι, για λιγόστεψε, ποτάμι, γύρνα πίσω,
> για να περάσω αντίπερα, 'ς τα κλέφτικα λημέρια,
> πό 'χουν οι κλέφταις σύνοδο κι' όλοι οι καπεταναίοι.»
>
> — «Του Κίτσου», δημοτικό, από τις «Εκλογαί» του Ν. Γ. Πολίτη (1914)

Ο Κίτσος όμως έχει πιαστεί και τον πάνε να τον κρεμάσουν, με «χίλιους από
μπροστά και δυο χιλιάδες πίσω». Η μάνα ακολουθεί και ρωτά πού είναι τα άρματά
του, τα ασημένια στολίδια. Κι ο γιος απαντά πικρά: «μάννα δεν κλαις τα νιάτα
μου, δεν κλαις τη λεβεντιά μου, / μον' κλαις τ' άρημα τ' άρματα;»

Στο τραγούδι βλέπεις ό,τι χαρακτηρίζει το δημοτικό: **προσωποποίηση** (η μάνα
μαλώνει το ποτάμι), **υπερβολή** (χίλιοι μπροστά, δυο χιλιάδες πίσω),
**διάλογο** χωρίς «είπε» και «απάντησε», και **επανάληψη** («μάννα λωλή, μάννα
τρελλή, μάννα ξεμυαλισμένη»). Δεν υπάρχει **ομοιοκαταληξία**· τον ήχο τον
κρατούν ο ρυθμός και οι επαναλήψεις. Και κάθε στίχος λέει ένα ολόκληρο
νόημα, χωρίς να «χύνεται» στον επόμενο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Νανούρισμα ή κλέφτικο;*

> **Πρόσεχε**
>
> Μη μετράς τις συλλαβές όπως στη γραμματική. Στο τραγούδι γίνεται
> **συνίζηση** («αϊ-τός», «Βο-ριάς») και **συναίρεση** ή **έκθλιψη** με
> απόστροφο («κ' οι», «'ς τα»), και ο στίχος βγαίνει δεκαπέντε όπως **ακούγεται**,
> όχι όπως γράφεται. Επίσης, η πρώτη λέξη ενός ημιστιχίου μπορεί να τονίζεται
> σε μονή θέση («Έ-νας»): ο κανόνας των ζυγών είναι η βάση, όχι νόμος για κάθε
> συλλαβή. Η **14η** όμως τονίζεται πάντα.

> **Θυμήσου**
>
> - Δημοτικό τραγούδι: **ανώνυμο, προφορικό, τραγουδισμένο**, με παραλλαγές.
> - Είδη: νανουρίσματα, κλέφτικα, ακριτικά, της ξενιτιάς, μοιρολόγια, του γάμου.
> - **Δεκαπεντασύλλαβος**: 15 συλλαβές, **τομή μετά την 8η**, τόνοι στις ζυγές,
>   πάντα στη **14η**· συνήθως χωρίς ομοιοκαταληξία.
> - Συχνά μέσα: **προσωποποίηση**, **διάλογος**, **επανάληψη**, **υπερβολή**·
>   κάθε στίχος έχει δικό του ολοκληρωμένο νόημα.

## Ερωτήσεις

1. Τι έχει το δημοτικό τραγούδι που δεν το έχει το λαϊκό παραμύθι, αν και τα δύο είναι ανώνυμα και προφορικά;
   - Τραγουδιόταν με μουσική, γι' αυτό έχει σταθερό ρυθμό
   - Έχει συγγραφέα, που το υπογράφει στο τέλος του
   - Γράφτηκε κατευθείαν σε βιβλίο, χωρίς παραλλαγές
   - Έχει πάντα μαγικά πλάσματα και ευτυχισμένο τέλος
2. Πού πέφτει η τομή στον δεκαπεντασύλλαβο στίχο;
   - Μετά την όγδοη συλλαβή, και χωρίζει τον στίχο σε 8 + 7
   - Μετά την έβδομη συλλαβή, και χωρίζει τον στίχο σε 7 + 8
   - Στο τέλος του στίχου, εκεί που θα ήταν η ομοιοκαταληξία
   - Όπου υπάρχει κόμμα, γιατί η τομή είναι σημείο στίξης
3. Ποια συλλαβή του δεκαπεντασύλλαβου τονίζεται πάντα;
   - Η δέκατη τέταρτη, η προτελευταία του στίχου
   - Η πρώτη, γιατί ο στίχος ξεκινά πάντα δυνατά
   - Η δέκατη πέμπτη, η τελευταία του στίχου
   - Η όγδοη, εκεί όπου πέφτει η τομή του στίχου
4. Ποιους βάζει η μάνα του νανουρίσματος να φυλάνε το μωρό της;
   - Ήλιο στα βουνά, αετό στους κάμπους, Βοριά στο πέλαγο
   - Τρεις αντρειωμένους κλέφτες από τα λημέρια του βουνού
   - Το φεγγάρι, τα άστρα και τον αυγερινό του ουρανού
   - Τον Ύπνο, το ποτάμι και τη γιαγιά που κάθεται δίπλα στην κούνια
5. «Με το ποτάμι μάλωνε και το πετροβολούσε.» Ποιο εκφραστικό μέσο κυριαρχεί στη σχέση της μάνας με το ποτάμι;
   - Η προσωποποίηση: του μιλά σαν σε άνθρωπο που την εμποδίζει
   - Η ομοιοκαταληξία: οι στίχοι τελειώνουν με τον ίδιο ήχο
   - Η παρομοίωση: λέει ότι το ποτάμι μοιάζει με κάτι άλλο
   - Η περιγραφή: δείχνει πόσο πλατύ και βαθύ είναι το ποτάμι
6. Γιατί ο Κίτσος απαντά πικρά στη μάνα του «δεν κλαις τα νιάτα μου [...] / μον' κλαις τ' άρημα τ' άρματα;»;
   - Γιατί ρωτά για όπλα και στολίδια, ενώ αυτός πάει να πεθάνει
   - Γιατί η μάνα του δεν ήρθε ποτέ να τον βρει στα κλέφτικα λημέρια
   - Γιατί του είχε πουλήσει τα άρματα για να πληρώσει ένα χρέος
   - Γιατί ήθελε να του φέρει ένα όπλο για να ξεφύγει από τους φρουρούς
7. «Μάννα λωλή, μάννα τρελλή, μάννα ξεμυαλισμένη». Τι πετυχαίνει αυτή η επανάληψη;
   - Δυναμώνει το συναίσθημα, σαν φωνή που υψώνεται τρεις φορές
   - Συμπληρώνει τις συλλαβές που έλειπαν για να γίνει ο στίχος
   - Δείχνει ότι ο Κίτσος δεν θυμόταν άλλες λέξεις για τη μάνα του
   - Κάνει τον στίχο να ομοιοκαταληκτεί με τον προηγούμενο

## Ασκήσεις

1. Ονόμασε τέσσερα είδη δημοτικών τραγουδιών.
2. Εξήγησε γιατί ένα σταθερό μέτρο, όπως ο δεκαπεντασύλλαβος, ήταν χρήσιμο σε τραγούδια που δεν γράφονταν αλλά τραγουδιούνταν από μνήμης.
3. «Ένας αϊτός περήφανος, ένας αϊτός λεβέντης, / από την περηφάνεια του κι' από τη λεβεντιά του, / δεν πάει τα κατώμερα να καλοξεχειμάση, / μου μένει απάνω 'ς τα βουνά, ψηλά 'ς τα κορφοβούνια.» — «Ένας αϊτός περήφανος», δημοτικό, από τις «Εκλογαί» του Ν. Γ. Πολίτη (1914). Ο αετός αρνείται να κατέβει στα χαμηλά για να περάσει εύκολα τον χειμώνα. Ποιον άνθρωπο μπορεί να συμβολίζει, και ποια λόγια του τραγουδιού το δείχνουν;
4. Το νανούρισμα «Να μου το πάρης, Ύπνε μου» καταγράφηκε πριν από περισσότερα από εκατό χρόνια, και τραγουδιόταν πολύ πριν. Θα το τραγουδούσες ή θα το διάβαζες σε ένα μωρό σήμερα; Τι έχει χάσει και τι κρατά από την αξία του;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/folk-song
