# Οι ήρωες μιας ιστορίας

> Πώς γνωρίζουμε έναν χαρακτήρα: από ό,τι λέει, ό,τι κάνει και ό,τι λένε γι' αυτόν.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/characters

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τον πρωταγωνιστή από τα δευτερεύοντα πρόσωπα μιας ιστορίας.
- Να διακρίνεις την άμεση παρουσίαση ενός χαρακτήρα (τον χαρακτηρίζει ο αφηγητής) από την έμμεση (τον γνωρίζουμε από ό,τι λέει και κάνει).
- Να στηρίζεις κάθε χαρακτηρισμό σε συγκεκριμένο σημείο του κειμένου.
- Να διαβάζεις το διήγημα του Αργύρη Εφταλιώτη «Ο μπαρμπα-Γιάννης κι ο γάδαρός του» και να περιγράφεις τους δύο ήρωές του.

## Ποιοι ζουν μέσα σε μια ιστορία

Κάθε ιστορία έχει **πρόσωπα**, που στη λογοτεχνία τα λέμε και **ήρωες** ή
**χαρακτήρες**. Δεν είναι πάντα άνθρωποι: μπορεί να είναι ένα ζώο, ένα
πλάσμα του παραμυθιού, ακόμα και ένα καράβι, αρκεί η ιστορία να του δίνει
θέληση, συναισθήματα ή συμπεριφορά.

- Ο **πρωταγωνιστής** (ή κεντρικός ήρωας) είναι αυτός γύρω από τον οποίο
  γυρίζει η ιστορία. Μια ιστορία μπορεί να έχει και δύο.
- Τα **δευτερεύοντα πρόσωπα** εμφανίζονται λιγότερο. Βοηθούν, εμποδίζουν ή
  απλώς δείχνουν κάτι για τον πρωταγωνιστή.

Σε αυτή την ενότητα διαβάζουμε ένα σύντομο διήγημα του **Αργύρη Εφταλιώτη**
(1849–1923), από τη συλλογή του «Νησιώτικες ιστορίες». Ήρωές του είναι ένας
φτωχός γέρος σε ένα νησιώτικο χωριό, ο μπαρμπα-Γιάννης, και ο γάιδαρός του, ο
Ψαρός. Το διήγημα αρχίζει έτσι:

> Αν έχει ιστορία ο μπαρμπα-Γιάννης, τη χρωστάει στο γάδαρό του.
>
> — Αργύρης Εφταλιώτης, «Ο μπαρμπα-Γιάννης κι ο γάδαρός του» (κείμενο από τη Βικιθήκη)

Από την πρώτη πρόταση ο συγγραφέας μάς λέει ότι **πρωταγωνιστές είναι δύο**,
και ότι ο πιο σημαντικός από αυτούς είναι μάλλον ο γάιδαρος.

## Πώς γνωρίζουμε έναν χαρακτήρα

Έναν άνθρωπο στη ζωή δεν τον γνωρίζεις επειδή σου λέει «είμαι καλός». Τον
γνωρίζεις από όσα κάνει, όσα λέει, και από το πώς του φέρονται οι άλλοι. Στη
λογοτεχνία ισχύει το ίδιο, με μια διαφορά: υπάρχει και ο **αφηγητής**, που
μπορεί να μας τα πει κατευθείαν.

| Τρόπος               | Τι κάνει ο συγγραφέας                             | Παράδειγμα από το διήγημα                                         |
| -------------------- | ------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------- |
| **Άμεσος**           | Ο αφηγητής ονομάζει ο ίδιος την ιδιότητα          | «διακριτικός αφέντης ο μπαρμπα-Γιάννης»                           |
| **Έμμεσος**: πράξεις | Βλέπουμε τι κάνει ο ήρωας και βγάζουμε συμπέρασμα | κόβει με το μαχαίρι του το λουρί που πνίγει τον Ψαρό              |
| **Έμμεσος**: λόγια   | Ακούμε τι λέει και πώς το λέει                    | «Σήκω και θα 'χεις και κριθάρι απόψε. Σ' αξίζει, καημένε.»        |
| **Έμμεσος**: σχέσεις | Βλέπουμε πώς του φέρονται οι άλλοι                | ο Ψαρός «σάλευε τ' αυτιά του με λαχτάρα κι αγάπη» όταν τον έβλεπε |

> **Κλειδί**
>
> Ένας χαρακτήρας παρουσιάζεται **άμεσα**, όταν ο αφηγητής μάς λέει ο ίδιος
> πώς είναι, ή **έμμεσα**, όταν το καταλαβαίνουμε από τις **πράξεις** του, τα
> **λόγια** του και τη **σχέση** του με τους άλλους. Η έμμεση παρουσίαση ζητά
> από τον αναγνώστη να σκεφτεί, και γι' αυτό συνήθως πείθει περισσότερο. Όταν
> χαρακτηρίζεις έναν ήρωα, στήριξε κάθε επίθετο σε **ένα σημείο του κειμένου**.

## Ο μπαρμπα-Γιάννης και ο Ψαρός

Ο μπαρμπα-Γιάννης έχει χάσει το περιβόλι του, και του έχει μείνει μόνο ο
γάιδαρος. Ζουν μαζί σε ένα καλύβι στην άκρη του χωριού, κουβαλούν ξύλα,
λαχανικά και φρούτα πάνω-κάτω στο βουνό. Ο αφηγητής δεν κρύβει τα ελαττώματα
του γέρου: όταν ο Ψαρός κουράζεται στην ανηφόρα, ο αφέντης του «έχανε την
υπομονή του» και του μιλούσε άσχημα. Όμως το ξύλο το έδινε μόνο όταν δεν
έπιαναν τα λόγια.

Ένα μεσημέρι του Αυγούστου, στον τρύγο, ανεβαίνουν φορτωμένοι σταφύλια. Είναι
το τρίτο από τα έξι δρομολόγια της μέρας, και είναι γέροι πια και οι δύο. Ο
Ψαρός σωριάζεται στη μέση του δρόμου.

### Παράδειγμα 1: Χαρακτήρισε τον μπαρμπα-Γιάννη τη στιγμή που πέφτει ο Ψαρός, στηρίζοντας κάθε χαρακτηρισμό στο κείμενο.

1. **Το απόσπασμα.** «Έτρεξε ο μπαρμπα-Γιάννης κατατρομασμένος, πρώτη φορά που
   πάθαινε τέτοιο πράμ' ο Ψαρός. Άρχισε να ξελύνει του σαμαριού το λουρί, που του
   παράσφιγγε την κοιλιά του Ψαρού, και του 'κοβε την αναπνοή. Το 'σκισε το λουρί
   με το μαχαίρι του, παραμέρισε το σαμάρι όσο μπορούσε \[...]. —Έλα γέρο μου, σήκω
   καημένε, σήκω κι έχουμε τρία ταξίδια ακόμα. Σήκω και θα 'χεις και κριθάρι
   απόψε. Σ' αξίζει, καημένε. Σήκω. Ψαρέ μου!»
2. **Από τις πράξεις: γρήγορος και πρακτικός.** Δεν στέκεται να κλάψει· βλέπει
   αμέσως τι πνίγει το ζώο και κόβει το λουρί. Ξέρει τον Ψαρό και ξέρει τη
   δουλειά του.
3. **Από τα λόγια: τρυφερός, αλλά και φτωχός.** Τον λέει «γέρο μου», «καημένε»,
   «Ψαρέ μου», σαν να μιλά σε φίλο. Μέσα στον φόβο του θυμάται όμως ότι μένουν
   «τρία ταξίδια ακόμα»: ο τρύγος δεν περιμένει, και ο γέρος ζει από αυτή τη
   δουλειά. Η τρυφερότητα και η ανάγκη είναι μαζί στην ίδια πρόταση.
4. **Από τη σχέση: δεμένος με το ζώο.** Του υπόσχεται «κριθάρι απόψε» και
   προσθέτει «σ' αξίζει». Τον αντιμετωπίζει σαν συνεργάτη που κέρδισε την
   αμοιβή του, όχι σαν εργαλείο.
5. **Το συμπέρασμα.** Ο μπαρμπα-Γιάννης είναι **τρυφερός, πρακτικός και φτωχός**,
   και όλα αυτά τα μαθαίνουμε **έμμεσα**: ο αφηγητής εδώ δεν χρησιμοποιεί κανένα
   επίθετο γι' αυτόν. Μας τα δείχνει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς μαθαίνουμε τι είδους χαρακτήρας είναι;*

## Ένας γάιδαρος για ήρωας

Ο Εφταλιώτης κάνει κάτι τολμηρό: δίνει στον Ψαρό **χαρακτήρα**, σχεδόν όπως
σε άνθρωπο. Λέει ότι ήταν «γάδαρος με χαρακτήρα», ότι άντεξε έξι καλοκαιρινούς
μήνες δεμένος στο μαγγανοπήγαδο χωρίς να χάσει «μήτε τη δύναμή του \[...] μήτε
τη μεγάλη του φωνή». Και κλείνει την ιστορία λέγοντας ότι πέθανε «στη δουλειά
του απάνω, σαν πολεμιστής απάνω στο κάστρο του».

Ο γέρος, εξαντλημένος από τον ήλιο και τον τρόμο, πεθαίνει κι αυτός δίπλα του,
με το χέρι πάνω στον λαιμό του Ψαρού. Στο τέλος ο αφηγητής μάς θυμίζει ότι από
τον γάιδαρο δεν έμεινε τίποτα, «παρ' αυτή η μικρή ιστορία». Το διήγημα, με
άλλα λόγια, είναι το μόνο μνημείο του.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις τον **χαρακτήρα** (τον ήρωα της ιστορίας) με τον **χαρακτηρισμό**
> (ένα επίθετο που του δίνεις). Και μην αρκείσαι σε επίθετα χωρίς στήριγμα: το
> «ο μπαρμπα-Γιάννης είναι καλός» δεν λέει τίποτα, ενώ το «είναι τρυφερός, γιατί
> τον λέει "Ψαρέ μου" και του υπόσχεται κριθάρι» δείχνει ότι διάβασες. Πρόσεξε
> επίσης ότι ένας ήρωας μπορεί να έχει **και αντιφάσεις**: ο ίδιος γέρος που
> βρίζει τον Ψαρό στην ανηφόρα τον χαϊδεύει όταν πέφτει.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πρωταγωνιστής**: γύρω του γυρίζει η ιστορία· **δευτερεύοντα πρόσωπα**:
>   εμφανίζονται λιγότερο και φωτίζουν τον πρωταγωνιστή.
> - **Άμεση** παρουσίαση: ο αφηγητής λέει την ιδιότητα («διακριτικός αφέντης»).
> - **Έμμεση** παρουσίαση: από **πράξεις**, **λόγια** και **σχέσεις** με τους
>   άλλους.
> - Κάθε χαρακτηρισμός θέλει **στήριγμα στο κείμενο**.
> - Ήρωας μπορεί να είναι και ζώο, όπως ο Ψαρός του Εφταλιώτη.

## Ερωτήσεις

1. «Ηρωικός γάδαρος ο Ψαρός.» Με ποιον τρόπο παρουσιάζεται εδώ ο χαρακτήρας;
   - Άμεσα: ο αφηγητής ονομάζει ο ίδιος την ιδιότητα
   - Έμμεσα: το καταλαβαίνουμε από μια πράξη του Ψαρού
   - Έμμεσα: το λέει ο μπαρμπα-Γιάννης για τον γάιδαρό του
   - Έμμεσα: φαίνεται από το πώς του φέρονται οι χωριανοί
2. «Αν έχει ιστορία ο μπαρμπα-Γιάννης, τη χρωστάει στο γάδαρό του.» Τι μας λέει αυτή η πρώτη πρόταση για τα πρόσωπα του διηγήματος;
   - Ότι πρωταγωνιστές είναι δύο, και ο γάιδαρος μετρά όσο ο γέρος
   - Ότι ο γάιδαρος είναι δευτερεύον πρόσωπο που εμφανίζεται λίγο
   - Ότι ο μπαρμπα-Γιάννης χρωστάει χρήματα στον ιδιοκτήτη του ζώου
   - Ότι η ιστορία θα είναι παραμύθι, με ζώα που μιλούν μεταξύ τους
3. Ο γέρος κόβει με το μαχαίρι του το λουρί που πνίγει τον Ψαρό. Ποιο συμπέρασμα στηρίζει καλύτερα αυτή η πράξη;
   - Νοιάζεται για το ζώο και ξέρει αμέσως τι να κάνει
   - Βιάζεται να σώσει τα σταφύλια πριν χαλάσουν στον ήλιο
   - Θέλει να πάρει το σαμάρι για να το πουλήσει στο χωριό
   - Είναι θυμωμένος με τον Ψαρό που σταμάτησε στη μέση
4. Ο ίδιος γέρος που χάνει την υπομονή του και βρίζει τον Ψαρό στην ανηφόρα, τον χαϊδεύει και τον λέει «Ψαρέ μου» όταν πέφτει. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι ο χαρακτήρας είναι ζωντανός, με ελαττώματα κι αγάπη
   - Ότι ο συγγραφέας έκανε λάθος και ξέχασε τι είχε γράψει
   - Ότι ο γέρος προσποιείται τη στοργή για να σηκωθεί το ζώο
   - Ότι στην ανηφόρα μιλούσε άλλος άνθρωπος, όχι ο γέρος
5. Ο Ψαρός «σάλευε τ' αυτιά του με λαχτάρα κι αγάπη» όταν έβλεπε τον αφέντη του. Τι μαθαίνουμε από αυτό για τον μπαρμπα-Γιάννη;
   - Ότι του φερόταν καλά, αφού το ζώο χαιρόταν να τον βλέπει
   - Ότι ήταν πλούσιος και είχε πολλά ζώα στην αυλή του
   - Ότι ο Ψαρός ήταν φοβισμένος και ήθελε να του ξεφύγει
   - Τίποτα, γιατί η φράση περιγράφει μόνο τον γάιδαρο και όχι αυτόν
6. Ποιος από τους παρακάτω χαρακτηρισμούς είναι γραμμένος σωστά, με στήριγμα στο κείμενο;
   - Είναι τρυφερός, γιατί τον λέει «Ψαρέ μου» και του τάζει κριθάρι
   - Είναι πολύ καλός άνθρωπος, και τον αγαπάμε όλοι οι αναγνώστες του
   - Είναι τρυφερός, όπως είναι όλοι οι γέροι στα νησιά της Ελλάδας
   - Είναι τρυφερός, γιατί αυτή την εντύπωση μού άφησε το διήγημα
7. Το διήγημα τελειώνει λέγοντας ότι από τον Ψαρό δεν έμεινε τίποτα «παρ' αυτή η μικρή ιστορία». Τι θέλει να πει ο αφηγητής;
   - Ότι η ιστορία που διαβάσαμε είναι το μόνο μνημείο του ζώου
   - Ότι η ιστορία είναι μικρή και δεν αξίζει να τη θυμόμαστε
   - Ότι ο Ψαρός θάφτηκε με τιμές δίπλα στον αφέντη του
   - Ότι ο γάιδαρος ζει ακόμα σε κάποιο άλλο χωριό του νησιού

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονται οι δύο τρόποι με τους οποίους ο συγγραφέας παρουσιάζει έναν χαρακτήρα;
2. Ο Εφταλιώτης θα μπορούσε να γράψει απλώς «ο μπαρμπα-Γιάννης αγαπούσε πολύ τον Ψαρό». Εξήγησε γιατί η έμμεση παρουσίαση (πράξεις και λόγια) κάνει μεγαλύτερη εντύπωση στον αναγνώστη.
3. «Έβγαινε ο μπαρμπα-Γιάννης στην πόρτα του πρωί πρωί, κι η πρώτη του καλημέρα ήτανε στον Ψαρό.» — Αργύρης Εφταλιώτης, «Ο μπαρμπα-Γιάννης κι ο γάδαρός του». Τι μαθαίνουμε από αυτή την πρόταση για τη ζωή και τον χαρακτήρα του γέρου;
4. Ο αφηγητής λέει ότι ο Ψαρός πέθανε «σαν πολεμιστής απάνω στο κάστρο του». Είναι υπερβολή να λέμε «ήρωα» έναν γάιδαρο που κουβαλούσε σταφύλια; Γράψε τη γνώμη σου με επιχειρήματα από το κείμενο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/literature/characters
