# Το ρήμα: συζυγίες, φωνές και ποιόν ενέργειας

> Στιγμιαίο, εξακολουθητικό, συντελεσμένο: τι λέει ο χρόνος πέρα από το «πότε».

Νεοελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/verb-aspect

## Τι θα μάθεις

- Να κατατάσσεις ένα ρήμα σε συζυγία και φωνή από την κατάληξη του α΄ ενικού.
- Να ξεχωρίζεις τη χρονική βαθμίδα (πότε) από το ποιόν ενέργειας (πώς βλέπουμε την πράξη).
- Να αναγνωρίζεις εξακολουθητικό, στιγμιαίο και συντελεσμένο ποιόν και στην υποτακτική και στην προστακτική.
- Να διαλέγεις παρατατικό ή αόριστο σε μια αφήγηση, ανάλογα με το αν η πράξη είναι φόντο ή γεγονός.

## Πρώτα, η ταυτότητα του ρήματος

Από το Δημοτικό ξέρεις να βρίσκεις τη **συζυγία** και τη **φωνή** ενός ρήματος.
Μια γρήγορη ανάκληση, γιατί θα τα χρειαστείς σε όλη την ενότητα:

|                                               | Ενεργητική φωνή (-ω)      | Παθητική φωνή (-μαι)           |
| --------------------------------------------- | ------------------------- | ------------------------------ |
| **Α΄ συζυγία**: ο τόνος πριν από την κατάληξη | γράφω, δένω, ακούω        | γράφομαι, δένομαι, έρχομαι     |
| **Β΄ συζυγία**: ο τόνος στην κατάληξη         | αγαπώ (-άς), μπορώ (-είς) | αγαπιέμαι, κοιμάμαι, θεωρούμαι |

Η **φωνή** είναι μορφή: δείχνει την κατάληξη, όχι πάντα τη σημασία. Το
«έρχομαι» είναι παθητικής φωνής, αλλά κανείς δεν «παθαίνει» τίποτα όταν
έρχεται. Το τι σημαίνει το ρήμα (αν κάποιος κάνει ή παθαίνει) λέγεται
**διάθεση**, και θα το δεις στη Β΄ Γυμνασίου.

Σε αυτή την ενότητα πάμε σε κάτι που το ρήμα λέει χωρίς να το καταλαβαίνεις.

## Δύο ερωτήσεις για κάθε χρόνο

Σύγκρινε:

- Χθες **έγραφα** την εργασία μου όταν κόπηκε το ρεύμα.
- Χθες **έγραψα** την εργασία μου.
- Χθες το βράδυ **είχα γράψει** την εργασία μου πριν έρθεις.

Και οι τρεις μιλάνε για το **παρελθόν**. Αυτό είναι η **χρονική βαθμίδα**:
παρελθόν, παρόν ή μέλλον. Κάτι όμως αλλάζει, και δεν είναι το «πότε».

- Το «έγραφα» δείχνει την πράξη **ενώ κρατάει**, από μέσα, χωρίς να μας λέει
  αν τελείωσε.
- Το «έγραψα» δείχνει την πράξη **ολόκληρη**, σαν μία κουκκίδα, από την αρχή
  ως το τέλος της.
- Το «είχα γράψει» δείχνει την πράξη **ήδη τελειωμένη** σε κάποιο σημείο, με
  το αποτέλεσμά της να μένει.

Αυτός ο τρόπος που το ρήμα **παρουσιάζει** την πράξη λέγεται **ποιόν
ενέργειας**.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε χρόνος απαντά σε **δύο** ερωτήσεις:
>
> - **Πότε;** — η χρονική βαθμίδα: παρελθόν, παρόν, μέλλον.
> - **Πώς τη βλέπω;** — το ποιόν ενέργειας:
>   - **εξακολουθητικό** (ή μη συνοπτικό): πράξη που κρατάει ή επαναλαμβάνεται
>   - **στιγμιαίο** (ή συνοπτικό): πράξη ολόκληρη, χωρίς διάρκεια
>   - **συντελεσμένο**: πράξη ολοκληρωμένη, με αποτέλεσμα που μένει

Οι οκτώ χρόνοι της οριστικής είναι οι συνδυασμοί των δύο:

|                    | Παρελθόν                     | Παρόν                     | Μέλλον                            |
| ------------------ | ---------------------------- | ------------------------- | --------------------------------- |
| **Εξακολουθητικό** | έγραφα (παρατατικός)         | γράφω (ενεστώτας)         | θα γράφω (εξακολ. μέλλοντας)      |
| **Στιγμιαίο**      | έγραψα (αόριστος)            | —                         | θα γράψω (στιγμιαίος μέλλοντας)   |
| **Συντελεσμένο**   | είχα γράψει (υπερσυντέλικος) | έχω γράψει (παρακείμενος) | θα έχω γράψει (συντελ. μέλλοντας) |

Το κενό στο στιγμιαίο παρόν δεν είναι τυχαίο. Ό,τι συμβαίνει **τώρα**, το
βλέπουμε αναγκαστικά ενώ γίνεται, άρα εξακολουθητικά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πότε και πώς: οι οκτώ χρόνοι*

## Δύο θέματα και ένα «έχω»

Το ποιόν δεν το μαντεύεις· το **βλέπεις στη μορφή**. Τα περισσότερα ρήματα
έχουν δύο θέματα:

| Ρήμα     | Εξακολουθητικό θέμα      | Στιγμιαίο θέμα           |
| -------- | ------------------------ | ------------------------ |
| γράφω    | γραφ- (έγραφα, να γράφω) | γραψ- (έγραψα, να γράψω) |
| διαβάζω  | διαβαζ- (διάβαζα)        | διαβασ- (διάβασα)        |
| αγαπώ    | αγαπ- (αγαπούσα)         | αγαπησ- (αγάπησα)        |
| γράφομαι | γραφ- (γραφόμουν)        | γραφτ- (γράφτηκα)        |
| φεύγω    | φευγ- (έφευγα)           | φυγ- (έφυγα)             |

Το συντελεσμένο έχει τρίτο σημάδι: το **έχω** (ή είχα, θα έχω) μαζί με τον
τύπο σε **-ει** (γράψει, διαβάσει, φύγει).

## Το ποιόν ζει και έξω από την οριστική

Εδώ είναι το πιο χρήσιμο εύρημα της ενότητας. Στην **υποτακτική** και στην
**προστακτική** ο «χρόνος» δεν δείχνει πια πότε. Δείχνει **μόνο** ποιόν
ενέργειας.

- Θέλω **να διαβάζεις** κάθε μέρα. *(εξακολουθητικό: ξανά και ξανά)*
- Θέλω **να διαβάσεις** αυτό το κεφάλαιο. *(στιγμιαίο: μία φορά, ολόκληρο)*
- Θέλω **να έχεις διαβάσει** ως την Παρασκευή. *(συντελεσμένο: να είναι έτοιμο)*

Και οι τρεις μιλάνε για το μέλλον. Η διαφορά είναι μόνο στο πώς βλέπεις την
πράξη. Το ίδιο στην προστακτική: **«Τρέχα!»** στον αθλητή που πρέπει να μη
σταματήσει, **«Τρέξε!»** σε κάποιον που πρέπει να φτάσει κάπου μία φορά.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις το ποιόν με τη διάρκεια στο ρολόι. «Ο πόλεμος **κράτησε**
> τριάντα χρόνια» είναι αόριστος, στιγμιαίο ποιόν, αν και μιλάει για τριάντα
> χρόνια. Ο ομιλητής βλέπει τα τριάντα χρόνια **ολόκληρα**, σαν ένα κομμάτι.
>
> Το στιγμιαίο δεν σημαίνει «σύντομο». Σημαίνει «ειπωμένο ως ένα ολόκληρο
> γεγονός».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο ποιόν ενέργειας;*

## Το ποιόν στην αφήγηση

Όταν αφηγείσαι στο παρελθόν, ο **παρατατικός** και ο **αόριστος** μοιράζονται
τη δουλειά:

- Ο **παρατατικός** στήνει το **φόντο**: τι γινόταν, πώς ήταν τα πράγματα, τι
  συνήθιζαν να κάνουν οι ήρωες.
- Ο **αόριστος** φέρνει τα **γεγονότα**: τι έγινε, το ένα μετά το άλλο, και
  σπρώχνει την ιστορία μπροστά.

> Έβρεχε από το πρωί. Ο φύλακας **καθόταν** στο παράθυρο και **κοίταζε** τον
> άδειο δρόμο. Ξαφνικά **χτύπησε** το τηλέφωνο. **Σηκώθηκε**, **άκουσε** μια φωνή
> και **έτρεξε** έξω.

Σβήσε τους αορίστους και η ιστορία παγώνει: έχεις μόνο σκηνικό. Βάλε
παντού αόριστο και χάνεται η ατμόσφαιρα: έχεις μόνο λίστα γεγονότων. Ο
**υπερσυντέλικος** μπαίνει όταν θέλεις να γυρίσεις πιο πίσω από την ιστορία:
«Το τηλέφωνο **είχε** χτυπήσει ξανά, την προηγούμενη νύχτα».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος χρόνος ταιριάζει στην αφήγηση;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Συζυγία**: α΄ με τόνο πριν από την κατάληξη (γράφω), β΄ με τόνο στην
>   κατάληξη (αγαπώ). **Φωνή**: ενεργητική σε -ω, παθητική σε -μαι.
> - Ο χρόνος λέει **πότε** (χρονική βαθμίδα) και **πώς** (ποιόν ενέργειας).
> - Εξακολουθητικό θέμα (γραφ-), στιγμιαίο θέμα (γραψ-), συντελεσμένο με
>   **έχω + -ει**.
> - Στην υποτακτική και στην προστακτική μένει **μόνο** το ποιόν.
> - Στην αφήγηση: παρατατικός για το φόντο, αόριστος για τα γεγονότα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες συζυγία, φωνή, χρονική βαθμίδα και ποιόν ενέργειας στο «θα έχουν τελειώσει».

1. Το α΄ ενικό του ρήματος είναι **τελειώνω**: τόνος πριν από την κατάληξη, -ω.
   Άρα **α΄ συζυγία, ενεργητική φωνή**.
2. Το «θα» δείχνει **μέλλον**.
3. Το «έχουν» μαζί με τον τύπο «τελειώσει» δείχνει **συντελεσμένο** ποιόν. Ο
   χρόνος είναι **συντελεσμένος μέλλοντας**: στο μέλλον, κάτι θα είναι ήδη
   τελειωμένο.

### Παράδειγμα 2: Εξήγησε τη διαφορά: «Μη μιλάς στην τάξη» και «Μη μιλήσεις σε κανέναν γι' αυτό».

1. Και οι δύο είναι απαγορεύσεις με **μη + υποτακτική**, και οι δύο για το
   μέλλον. Η διαφορά δεν είναι στο πότε.
2. Το «μιλάς» έχει εξακολουθητικό θέμα: η απαγόρευση ισχύει **γενικά**, κάθε φορά
   που είσαι στην τάξη.
3. Το «μιλήσεις» έχει στιγμιαίο θέμα: η απαγόρευση αφορά **μία** πράξη, να μην
   πεις αυτό το συγκεκριμένο πράγμα.

### Παράδειγμα 3: Βάλε τα ρήματα στον σωστό χρόνο του παρελθόντος: «Ο ήλιος (δύω) και τα κύματα (χτυπώ) τα βράχια. Τότε (ακούω) ένα σφύριγμα.»

1. Οι δύο πρώτες προτάσεις περιγράφουν τη σκηνή, τι γινόταν εκείνη την ώρα.
   Θέλουν **παρατατικό**: ο ήλιος **έδυε**, τα κύματα **χτυπούσαν** τα βράχια.
2. Το «τότε» φέρνει ένα γεγονός που αλλάζει τη σκηνή. Θέλει **αόριστο**:
   **ακούσαμε** (ή **άκουσα**) ένα σφύριγμα.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια συζυγία και φωνή ανήκει το ρήμα «θεωρούμαι»;
   - Β΄ συζυγία, παθητική φωνή
   - Α΄ συζυγία, παθητική φωνή
   - Β΄ συζυγία, ενεργητική φωνή
   - Α΄ συζυγία, ενεργητική φωνή
2. Τι δείχνει το ποιόν ενέργειας ενός ρήματος;
   - Πώς παρουσιάζεται η πράξη: ενώ κρατάει, ολόκληρη ή τελειωμένη
   - Πότε γίνεται η πράξη: στο παρελθόν, στο παρόν ή στο μέλλον
   - Αν το υποκείμενο κάνει την πράξη ή αν τη δέχεται από άλλον
   - Αν η πράξη είναι πραγματική, επιθυμητή ή προσταγή του ομιλητή
3. «Πρέπει να ποτίζεις τα φυτά κάθε δύο μέρες.» Ποιο ποιόν ενέργειας έχει το «να ποτίζεις»;
   - Εξακολουθητικό
   - Στιγμιαίο
   - Συντελεσμένο
   - Κανένα, γιατί είναι υποτακτική
4. «Η κατασκευή του ναού κράτησε δεκαπέντε χρόνια.» Γιατί το «κράτησε» έχει στιγμιαίο ποιόν;
   - Γιατί παρουσιάζει τα δεκαπέντε χρόνια σαν ένα ολόκληρο γεγονός
   - Γιατί δεκαπέντε χρόνια είναι λίγος χρόνος για την κατασκευή ναού
   - Γιατί όλα τα ρήματα της α΄ συζυγίας έχουν στιγμιαίο ποιόν ενέργειας
   - Γιατί η κατασκευή τελείωσε και το αποτέλεσμα φαίνεται μέχρι σήμερα
5. «Όταν φτάσαμε στον σταθμό, το τρένο … .» Ποιος τύπος του «φεύγω» δείχνει ότι το τρένο έφυγε πριν φτάσουμε;
   - είχε φύγει
   - έφευγε
   - θα φύγει
   - έχει φύγει
6. Σε μια αφήγηση, ποια πρόταση στήνει το φόντο και δεν προχωρά την ιστορία;
   - Τα σκυλιά του χωριού γάβγιζαν όλη νύχτα.
   - Τα σκυλιά του χωριού γάβγισαν μία φορά.
   - Ο φύλακας άνοιξε την πόρτα του σταύλου.
   - Ο φύλακας βγήκε στην αυλή με το φανάρι.
7. Ποιο ζευγάρι δείχνει σωστά το εξακολουθητικό και το στιγμιαίο θέμα του «φεύγω»;
   - φευγ- (έφευγα) και φυγ- (έφυγα)
   - φυγ- (έφυγα) και φευγ- (έφευγα)
   - φευγ- (φεύγω) και φευγ- (θα φεύγω)
   - φυγ- (να φύγω) και φυγ- (θα φύγω)
8. Ο προπονητής θέλει ο δρομέας να μη σταματήσει ως το τέρμα. Τι του φωνάζει;
   - Τρέχα!
   - Τρέξε!
   - Έτρεξες!
   - Έτρεχες!

## Ασκήσεις

1. Σε ποια συζυγία και φωνή ανήκει το ρήμα «κοιμάμαι»;
2. Γράψε τους τρεις χρόνους του παρελθόντος του «διαβάζω» και δίπλα το ποιόν ενέργειας του καθενός.
3. Συμπλήρωσε με υποτακτική του «πλένω»: «Θέλω να … τα δόντια σου μετά από κάθε γεύμα, και τώρα να … το πρόσωπό σου.» Ποιο ποιόν έχει ο καθένας;
4. Βάλε τα ρήματα σε παρατατικό ή αόριστο: «Το πλοίο (ταξιδεύω) ήσυχα. Οι επιβάτες (κοιμάμαι). Ξαφνικά (σβήνω) τα φώτα.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/verb-aspect
