# Συνώνυμα, αντώνυμα και η επιλογή της λέξης

> Ποια λέξη μπαίνει στη θέση άλλης, και γιατί δεν είναι ποτέ ακριβώς ίδια.

Νεοελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/synonyms-antonyms

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τον παραδειγματικό από τον συνταγματικό άξονα: τις λέξεις που διαλέγεις για μια θέση από τις λέξεις που μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη.
- Να εξηγείς γιατί δύο συνώνυμα σπάνια ταιριάζουν παντού: διαφέρουν σε ύφος, ένταση ή σημασία.
- Να αναγνωρίζεις τρία είδη αντωνύμων: με ενδιάμεσα, χωρίς ενδιάμεσα, και δύο πλευρές της ίδιας πράξης.
- Να διαλέγεις τη λέξη που ταιριάζει στην περίσταση και στις λέξεις γύρω της.

## Τι ξέρεις ήδη

Από τις πρώτες τάξεις ξέρεις ότι τα **συνώνυμα** λένε το ίδιο (αρχίζω,
ξεκινάω) και τα **αντίθετα** ή **αντώνυμα** το ανάποδο (ανοίγω, κλείνω). Ξέρεις
και τη δοκιμή: βάζεις τη μία λέξη στη θέση της άλλης και κοιτάς τι έπαθε το
νόημα. Εδώ θα δούμε γιατί αυτή η δοκιμή σπάνια βγαίνει τέλεια, και πώς
διαλέγεις ανάμεσα σε λέξεις που μοιάζουν.

## Δύο άξονες

Πάρε την πρόταση: «Ο σκύλος γάβγισε δυνατά.»

Μπορείς να την κοιτάξεις με δύο τρόπους.

- **Οριζόντια**, όπως διαβάζεται: «ο» δίπλα στο «σκύλος», δίπλα στο
  «γάβγισε». Οι λέξεις δένονται: το άρθρο συμφωνεί με το ουσιαστικό, το
  «γαβγίζω» ταιριάζει σε σκύλο και όχι σε γάτα. Αυτός είναι ο
  **συνταγματικός άξονας**: ποιες λέξεις μπαίνουν **η μία δίπλα στην άλλη**.
- **Κάθετα**, σε μία θέση: στη θέση του «δυνατά» θα μπορούσες να βάλεις
  «άγρια», «επίμονα», «ξαφνικά», «σιγανά». Αυτός είναι ο **παραδειγματικός
  άξονας**: ποιες λέξεις **διεκδικούν την ίδια θέση**, και ποια διαλέγεις.

Τα συνώνυμα και τα αντώνυμα ζουν στον παραδειγματικό άξονα: είναι λέξεις που
μπαίνουν στην ίδια θέση. Ο συνταγματικός άξονας όμως αποφασίζει αν **χωράνε**
στη συγκεκριμένη πρόταση. Λέμε **παίρνω** απόφαση, **δίνω** εξετάσεις,
**κάνω** λάθος. Τέτοιοι σταθεροί συνδυασμοί λέγονται **συμφράσεις**, και δεν
αλλάζουν εύκολα: κανείς δεν «κάνει εξετάσεις» με τη σημασία του «δίνω».

> **Κλειδί**
>
> Δύο λέξεις είναι συνώνυμες **σε μια συγκεκριμένη σημασία**, όχι παντού.
>
> Ο **μεγάλος** μου θείος και ο **ηλικιωμένος** μου θείος λένε σχεδόν το ίδιο.
> Ένα **μεγάλο** σπίτι όμως δεν είναι «ηλικιωμένο σπίτι». Το «μεγάλος» έχει
> πολλές σημασίες, και το «ηλικιωμένος» είναι συνώνυμό του μόνο στη μία, την
> ηλικία.
>
> Γι' αυτό η δοκιμή της αντικατάστασης γίνεται πάντα **μέσα σε πρόταση**.

## Γιατί τα συνώνυμα δεν είναι ποτέ ακριβώς ίδια

Ακόμα κι όταν δύο λέξεις λένε το ίδιο πράγμα, διαφέρουν σχεδόν πάντα σε κάτι.

| Διαφέρουν στο   | Παράδειγμα                     | Τι αλλάζει                                                                                 |
| --------------- | ------------------------------ | ------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **ύφος**        | τρώω · γευματίζω               | Το «γευματίζω» είναι λόγιο: το λες για επίσημο γεύμα, όχι για ένα σάντουιτς στο διάλειμμα. |
| **ένταση**      | θυμώνω · εξοργίζομαι           | Το «εξοργίζομαι» είναι πολύ πιο δυνατό.                                                    |
| **τρόπο**       | τρώω · καταβροχθίζω · μασουλάω | Όλα είναι φαγητό, αλλά το πρώτο είναι ουδέτερο, το δεύτερο λαίμαργο, το τρίτο αργό.        |
| **συνδυασμούς** | δυνατός · ισχυρός              | «Ισχυρός σεισμός» και «δυνατός σεισμός» στέκουν και τα δύο· «ισχυρό τσάι» όχι.             |

Η ουδέτερη λέξη (τρώω, θυμώνω) χωράει σχεδόν παντού. Η πιο ειδική λέει
περισσότερα: δίνει εικόνα, ένταση, ύφος. Αυτή είναι η **επιλογή της λέξης**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια λέξη για ποια περίσταση;*

## Τρία είδη αντωνύμων

Τα αντώνυμα δεν είναι όλα ίδια. Δοκίμασε τα τρία ζευγάρια:

- **ζεστός – κρύος.** Ανάμεσα υπάρχει το **χλιαρό**. Κάτι που δεν είναι ζεστό
  δεν είναι αναγκαστικά κρύο. Και λες «πιο ζεστό», «λίγο κρύο». Αυτά είναι
  αντώνυμα **με ενδιάμεσα**, σαν τα δύο άκρα μιας κλίμακας.
- **ζωντανός – νεκρός.** Τρίτο δεν υπάρχει. Αν δεν είναι ζωντανό, είναι
  νεκρό. Αντώνυμα **χωρίς ενδιάμεσα**: το ένα αποκλείει το άλλο. Το ίδιο
  ισχύει για «παρών – απών», «αληθινός – ψεύτικος».
- **αγοράζω – πουλάω.** Δεν είναι άκρα, ούτε αποκλείει το ένα το άλλο. Είναι η
  **ίδια πράξη από τις δύο πλευρές**: όταν εγώ αγοράζω, κάποιος πουλάει. Το ίδιο
  ισχύει για «δίνω – παίρνω», «δανείζω – δανείζομαι».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είδους αντώνυμα;*

## Το αντώνυμο αλλάζει με τη σημασία

Όπως το συνώνυμο, έτσι και το αντώνυμο αφορά **μία σημασία** της λέξης.

| Φράση               | Αντώνυμο      |
| ------------------- | ------------- |
| **ελαφριά** βαλίτσα | βαριά βαλίτσα |
| **ελαφρύς** ύπνος   | βαθύς ύπνος   |
| **ελαφρύ** τραύμα   | σοβαρό τραύμα |

Μία λέξη, τρία διαφορετικά αντώνυμα, γιατί σε κάθε φράση το «ελαφρύς» σημαίνει
άλλο πράγμα. Η φράση γύρω της, ο συνταγματικός άξονας, λέει ποια σημασία
έχεις μπροστά σου.

> **Πρόσεχε**
>
> **Αντώνυμα** δεν είναι οι **αντωνυμίες**.
>
> - **Αντώνυμα**: λέξεις με αντίθετη σημασία (ζεστός – κρύος).
> - **Αντωνυμίες**: μέρος του λόγου που μπαίνει στη θέση του ονόματος (εγώ,
>   αυτός, κάποιος).
>
> Και οι δύο λέξεις έχουν μέσα το «αντί», αλλά λένε εντελώς άλλο πράγμα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Παραδειγματικός** άξονας: οι λέξεις που διαλέγεις για την ίδια θέση.
>   **Συνταγματικός**: οι λέξεις που μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη.
> - Συνώνυμα και αντώνυμα ισχύουν **για μία σημασία** της λέξης, όχι για όλες.
> - Τα συνώνυμα διαφέρουν σε ύφος, ένταση, τρόπο ή συνδυασμούς.
> - Αντώνυμα: με ενδιάμεσα (ζεστός – κρύος), χωρίς ενδιάμεσα (ζωντανός –
>   νεκρός), δύο πλευρές (αγοράζω – πουλάω).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Είναι συνώνυμα το «παλιός» και το «αρχαίος» στις φράσεις «παλιός φίλος» και «παλιό νόμισμα»;

1. Δοκιμάζουμε μέσα σε κάθε φράση. «Ένα **αρχαίο** νόμισμα» στέκει, αν το νόμισμα
   είναι από την αρχαιότητα: εδώ οι δύο λέξεις συγγενεύουν.
2. «Ένας **αρχαίος** φίλος» δεν στέκει. Στο «παλιός φίλος» το «παλιός» δεν
   σημαίνει «από πολύ παλιά εποχή» αλλά «που τον ξέρω πολλά χρόνια». Σε αυτή τη
   σημασία το συνώνυμο είναι άλλο: «ένας **χρόνιος** φίλος», «ένας φίλος **από
   παλιά**».
3. Και στο νόμισμα δεν είναι ακριβώς ίδια: κάθε αρχαίο νόμισμα είναι παλιό, όχι
   όμως κάθε παλιό αρχαίο. Μια δραχμή του 1980 είναι παλιό νόμισμα, όχι αρχαίο.
   Το «αρχαίος» είναι **στενότερο**. Συνώνυμα κατά προσέγγιση, μόνο στη μία
   σημασία.

### Παράδειγμα 2: Τι είδους αντώνυμα είναι το «ανοιχτός – κλειστός» στις φράσεις «ανοιχτό μαγαζί» και «ανοιχτό χρώμα»;

1. «**Ανοιχτό** μαγαζί» – «**κλειστό** μαγαζί». Ένα μαγαζί ή είναι ανοιχτό ή
   κλειστό· «λίγο ανοιχτό μαγαζί» δεν λέμε. Αντώνυμα **χωρίς ενδιάμεσα**.
2. «**Ανοιχτό** χρώμα». Εδώ το αντώνυμο δεν είναι «κλειστό», είναι **σκούρο**. Και
   ανάμεσά τους υπάρχουν αποχρώσεις: «πιο ανοιχτό», «λίγο σκούρο». Αντώνυμα **με
   ενδιάμεσα**.
3. Η ίδια λέξη έχει άλλο αντώνυμο, και άλλο είδος αντίθεσης, σε κάθε σημασία της.

## Ερωτήσεις

1. «Η θάλασσα ήταν ήρεμη.» Ποια σειρά λέξεων ανήκει στον παραδειγματικό άξονα του «ήρεμη»;
   - γαλήνια, ταραγμένη, ακίνητη
   - το «η», το «θάλασσα», το «ήταν»
   - ηρεμία, ηρεμώ, ήρεμα
   - ήρεμος, ήρεμης, ήρεμοι
2. Σε ποια φράση το «μεγάλος» μπορεί να αντικατασταθεί με το «ηλικιωμένος»;
   - Ένας μεγάλος κύριος στη στάση
   - Ένα μεγάλο λάθος στην άσκηση
   - Ένα μεγάλο σπίτι στην πλατεία
   - Μια μεγάλη χαρά για όλους μας
3. Σε τι διαφέρουν κυρίως το «τρώω» και το «γευματίζω»;
   - Στο ύφος: το δεύτερο είναι λόγιο και επίσημο
   - Στην ένταση: το δεύτερο είναι πιο δυνατό
   - Στον τρόπο: το δεύτερο είναι πιο λαίμαργο και γρήγορο
   - Σε τίποτα: λένε ακριβώς το ίδιο πράγμα
4. Ποιο ζευγάρι αντωνύμων δεν έχει τίποτα ανάμεσα;
   - παρών – απών
   - ζεστός – κρύος
   - αγοράζω – πουλάω
   - γρήγορος – αργός
5. Γιατί το «δανείζω – δανείζομαι» είναι διαφορετικό είδος αντωνύμων από το «ψηλός – κοντός»;
   - Γιατί είναι η ίδια πράξη, ιδωμένη από τους δύο που παίρνουν μέρος
   - Γιατί είναι δύο άκρα μιας κλίμακας, με ενδιάμεσες βαθμίδες
   - Γιατί είναι ρήματα, και τα ρήματα δεν έχουν ποτέ πραγματικά αντώνυμα
   - Γιατί το ένα αποκλείει το άλλο, χωρίς τρίτη δυνατότητα
6. Ποιο είναι το αντώνυμο του «ελαφρύς» στη φράση «ελαφρύς ύπνος»;
   - βαθύς
   - βαρύς
   - σοβαρός
   - ήσυχος
7. Ποια φράση είναι σωστή σύμφραση, δηλαδή σταθερός συνδυασμός λέξεων;
   - δίνω εξετάσεις
   - κάνω απόφαση
   - παίρνω λάθος
   - βάζω προσοχή
8. Τι από τα παρακάτω είναι ζευγάρι αντωνύμων;
   - εύκολος – δύσκολος
   - εμείς – εσείς
   - αυτός – εκείνος
   - ο οποίος – που

## Ασκήσεις

1. Γράψε το αντώνυμο του «φρέσκος» στη φράση «φρέσκο ψωμί».
2. Τι είδους αντώνυμα είναι το «ρωτώ – απαντώ»: με ενδιάμεσα, χωρίς ενδιάμεσα ή δύο πλευρές της ίδιας πράξης;
3. Το «σκληρός» έχει άλλο αντώνυμο σε κάθε φράση.
   α) «σκληρό στρώμα»
   β) «σκληρός άνθρωπος»
   γ) «σκληρό νερό» (με πολλά άλατα)
4. Ξαναγράψε για την ιστοσελίδα του δήμου, αλλάζοντας τις δύο καθημερινές εκφράσεις: «Ο δήμαρχος έφαγε με τους μαθητές και τους είπε μπράβο.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/synonyms-antonyms
