# Υπόταξη: κύριες και δευτερεύουσες

> Η περίοδος λόγου και η πρόταση που δεν στέκεται μόνη της.

Νεοελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/subordination

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την υπόταξη από την παράταξη μέσα σε μια περίοδο.
- Να εξηγείς ποιον όρο της κύριας πρότασης αντικαθιστά μια δευτερεύουσα.
- Να βρίσκεις από ποια πρόταση εξαρτάται κάθε δευτερεύουσα, ακόμα κι όταν εξαρτάται από άλλη δευτερεύουσα.
- Να μετατρέπεις την παράταξη σε υπόταξη διαλέγοντας τον σύνδεσμο που κρατά τη σχέση των προτάσεων.

## Τι ξέρεις ήδη

Από το Δημοτικό ξέρεις ότι μια περίοδος μπορεί να έχει **κύρια** πρόταση και
**δευτερεύουσες**. Ξέρεις και πέντε είδη δευτερευουσών (χρονικές,
αιτιολογικές, τελικές, υποθετικές, ειδικές), το καθένα με τους συνδέσμους
του. Αυτά δεν θα τα ξαναμάθουμε. Εδώ θα δούμε **τι δουλειά κάνει** η
δευτερεύουσα μέσα στην περίοδο και πότε αξίζει να τη διαλέξεις.

## Δύο τρόποι να δέσεις δύο προτάσεις

Το ίδιο γεγονός, γραμμένο δύο φορές:

- Έβρεχε δυνατά, γι' αυτό μείναμε μέσα.
- **Επειδή έβρεχε δυνατά**, μείναμε μέσα.

Στην πρώτη περίοδο οι δύο προτάσεις είναι **ισότιμες**. Η καθεμία στέκεται
μόνη της: «Έβρεχε δυνατά.» «Μείναμε μέσα.» Αυτός ο τρόπος σύνδεσης λέγεται
**παράταξη**: οι προτάσεις μπαίνουν η μία **δίπλα** στην άλλη, με «και»,
«αλλά», «ή», «όμως», «γι' αυτό».

Στη δεύτερη, η πρόταση «επειδή έβρεχε δυνατά» δεν στέκεται μόνη της. Εξαρτάται
από την κύρια, μπαίνει **κάτω** από αυτήν. Αυτός ο τρόπος λέγεται **υπόταξη**,
και οι σύνδεσμοι που τον κάνουν (ότι, πως, όταν, επειδή, αν, για να, ώστε, αν
και…) λέγονται **υποτακτικοί**.

Η δοκιμή είναι απλή: **σβήσε μια πρόταση και διάβασε ό,τι μένει.**

| Περίοδος                     | Σβήνω την πρώτη         | Σβήνω τη δεύτερη              | Σύνδεση  |
| ---------------------------- | ----------------------- | ----------------------------- | -------- |
| Νύχτωσε και ανάψαμε φωτιά.   | «Ανάψαμε φωτιά.» στέκει | «Νύχτωσε.» στέκει             | παράταξη |
| Όταν νύχτωσε, ανάψαμε φωτιά. | «Ανάψαμε φωτιά.» στέκει | «Όταν νύχτωσε.» μένει μετέωρη | υπόταξη  |

## Η δευτερεύουσα κάνει τη δουλειά μιας λέξης

Γιατί η δευτερεύουσα δεν στέκεται μόνη της; Επειδή είναι **κομμάτι** της
κύριας. Κάνει τη δουλειά που θα έκανε μια λέξη ή μια φράση, μόνο που τη γράφει
ολόκληρη, με δικό της ρήμα.

- «Θα φύγουμε **όταν σταματήσει η βροχή**.» Το ίδιο κενό γεμίζει και μια
  φράση: «Θα φύγουμε **μετά τη βροχή**.» Η χρονική πρόταση κάνει τη δουλειά
  ενός **επιρρηματικού προσδιορισμού χρόνου**: απαντά στο «πότε;».
- «Η προπονήτρια ανακοίνωσε **ότι η προπόνηση αναβάλλεται**.» Και εδώ το κενό
  γεμίζει μια φράση: «Η προπονήτρια ανακοίνωσε **την αναβολή της
  προπόνησης**.» Η ειδική πρόταση κάνει τη δουλειά του **αντικειμένου**: απαντά
  στο «τι ανακοίνωσε;».

> **Κλειδί**
>
> Στην **παράταξη** οι προτάσεις είναι ισότιμες: η καθεμία στέκεται μόνη της.
>
> Στην **υπόταξη** η δευτερεύουσα είναι **όρος της πρότασης** από την οποία
> εξαρτάται. Παίρνει τη θέση ενός αντικειμένου ή ενός επιρρηματικού
> προσδιορισμού, και γι' αυτό δεν έχει νόημα χωρίς αυτήν.
>
> Για να βρεις τη δουλειά της, κάνε την ερώτηση στο ρήμα από το οποίο
> εξαρτάται: τι; πότε; γιατί; για ποιο σκοπό; με ποιον όρο;

> **Ονοματικές και επιρρηματικές**
>
> Οι δευτερεύουσες που κάνουν δουλειά ουσιαστικού (υποκείμενο, αντικείμενο)
> λέγονται **ονοματικές**. Όσες κάνουν δουλειά επιρρηματικού προσδιορισμού
> λέγονται **επιρρηματικές**. Αναλυτικά θα τις δεις στη Γ΄ Γυμνασίου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Παράταξη ή υπόταξη;*

## Δευτερεύουσα που εξαρτάται από δευτερεύουσα

Μια δευτερεύουσα δεν εξαρτάται πάντα από την κύρια. Μπορεί να εξαρτάται από
**άλλη δευτερεύουσα**:

«Η Δανάη μάς έγραψε **ότι θα έρθει** **μόλις τελειώσει το φροντιστήριο**.»

- Κύρια: «Η Δανάη μάς έγραψε».
- «ότι θα έρθει»: τι μας έγραψε; Εξαρτάται από την κύρια.
- «μόλις τελειώσει το φροντιστήριο»: πότε; Πότε **θα έρθει**, όχι πότε μας
  έγραψε. Εξαρτάται από την ειδική.

Η ερώτηση σε προστατεύει από το λάθος. Ρώτα «πότε μας έγραψε;» και η απάντηση
«μόλις τελειώσει το φροντιστήριο» δεν στέκει: το γράμμα έχει ήδη σταλεί, ενώ το
φροντιστήριο δεν έχει τελειώσει ακόμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια πρόταση, ποια δουλειά;*

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν είναι τελική πρόταση κάθε «να».
>
> - «Πήγε στη βιβλιοθήκη **να διαβάσει**.» Για ποιο σκοπό πήγε; Να διαβάσει.
>   Είναι **τελική**: θα μπορούσες να γράψεις «για να».
> - «**Θέλει** να διαβάσει.» «**Άρχισε** να διαβάζει.» Εδώ το «να διαβάσει» λέει
>   **τι** θέλει ή τι άρχισε, όχι για ποιο σκοπό. Το «για να» δεν μπαίνει.
>
> Η δοκιμή: αν το «να» δεν γίνεται «για να», δεν είναι τελική.

## Γιατί να διαλέξεις υπόταξη

Η παράταξη με «και» είναι ο πιο εύκολος τρόπος να δέσεις προτάσεις, αλλά
**κρύβει** τη σχέση τους. «Χτύπησε το κουδούνι και βγήκαμε στην αυλή»: βγήκαμε
**όταν** χτύπησε ή **επειδή** χτύπησε; Το «και» δεν το λέει. Η υπόταξη το λέει,
γιατί κάθε υποτακτικός σύνδεσμος έχει δική του σημασία.

Δύο σύνδεσμοι που δεν τους είχες στον πίνακα του Δημοτικού:

- **αν και, παρόλο που, μολονότι**: κάτι γίνεται **παρά** κάτι άλλο. «**Αν και**
  ήταν κουρασμένη, συνέχισε.» Λέγονται **εναντιωματικές** (ή παραχωρητικές).
  Στην παράταξη το ίδιο το λέει το «αλλά».
- **ώστε, που**, συνήθως με ένα «τόσο» πριν: τι **αποτέλεσμα** είχε κάτι.
  «Μιλούσε **τόσο** σιγά **ώστε** δεν ακούγαμε.» Λέγονται **αποτελεσματικές**.

Η υπόταξη αλλάζει και την **έμφαση**. Ό,τι μπαίνει στην κύρια είναι αυτό που
θέλεις να ακουστεί· η δευτερεύουσα είναι το πλαίσιο γύρω του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος σύνδεσμος κρατά τη σχέση;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Παράταξη**: ισότιμες προτάσεις, με «και», «αλλά», «ή», «όμως». Η καθεμία
>   στέκεται μόνη της.
> - **Υπόταξη**: η δευτερεύουσα εξαρτάται από άλλη πρόταση και κάνει τη δουλειά
>   ενός όρου της.
> - Από ποια εξαρτάται; Κάνε την ερώτηση (πότε; γιατί; τι;) σε κάθε ρήμα και
>   κράτα αυτό που στέκει.
> - Το «και» κρύβει τη σχέση· ο υποτακτικός σύνδεσμος τη λέει.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τις προτάσεις της περιόδου και από ποια εξαρτάται καθεμία: «Όταν φτάσαμε στο λιμάνι, μάθαμε ότι το πλοίο θα φύγει αργότερα, επειδή είχε κύμα.»

1. Μετράμε τα ρήματα: **φτάσαμε**, **μάθαμε**, **θα φύγει**, **είχε**. Η περίοδος
   έχει τέσσερις προτάσεις.
2. Ποια στέκεται μόνη της; «Μάθαμε.» Οι άλλες τρεις αρχίζουν με υποτακτικό
   σύνδεσμο (όταν, ότι, επειδή). Κύρια είναι το «μάθαμε».
3. «Όταν φτάσαμε στο λιμάνι»: **πότε** μάθαμε; Εξαρτάται από την κύρια.
   «ότι το πλοίο θα φύγει αργότερα»: **τι** μάθαμε; Κι αυτή εξαρτάται από την
   κύρια, ως αντικείμενο.
4. «επειδή είχε κύμα»: **γιατί** μάθαμε; Δεν στέκει, δεν μάθαμε κάτι εξαιτίας του
   κύματος. **Γιατί θα φύγει αργότερα;** Επειδή είχε κύμα. Η αιτιολογική εξαρτάται
   από την ειδική, όχι από την κύρια.

### Παράδειγμα 2: Ξαναγράψε με υπόταξη, με δύο τρόπους: «Ο Άρης δεν είχε διαβάσει, αλλά έγραψε καλά.»

1. Το «αλλά» δείχνει **αντίθεση**: έγραψε καλά παρά το ότι δεν είχε διαβάσει. Η
   σχέση θέλει εναντιωματικό σύνδεσμο: αν και, παρόλο που, μολονότι.
2. Το κύριο νέο είναι ότι **έγραψε καλά**. Αυτό μένει στην κύρια. Το «δεν είχε
   διαβάσει» γίνεται δευτερεύουσα.
3. Με τη δευτερεύουσα μπροστά: «**Αν και δεν είχε διαβάσει**, ο Άρης έγραψε
   καλά.»

   Με τη δευτερεύουσα μετά: «Ο Άρης έγραψε καλά, **παρόλο που δεν είχε
   διαβάσει**.» Η εναντιωματική χωρίζεται συνήθως με κόμμα και όταν έρχεται
   δεύτερη.

### Παράδειγμα 3: Ξαναγράψε την περίοδο ώστε να μη δένεται μόνο με «και»: «Πήγα στο περίπτερο και ήταν κλειστό και γύρισα σπίτι.»

1. Ποιες σχέσεις κρύβουν τα δύο «και»; Το περίπτερο ήταν κλειστό **την ώρα** που
   πήγα. Και γύρισα σπίτι **επειδή** ήταν κλειστό.
2. Τι θέλουμε να ακουστεί; Ότι γύρισα σπίτι. Αυτό γίνεται κύρια. Η αιτία γίνεται
   αιτιολογική, και η χρονική εξαρτάται από την αιτιολογική: κλειστό πότε; όταν
   πήγα.
3. «**Επειδή το περίπτερο ήταν κλειστό όταν πήγα**, γύρισα σπίτι.» Τρεις προτάσεις,
   όπως πριν, αλλά τώρα ο αναγνώστης ξέρει πώς δένεται η καθεμία με τις άλλες.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια περίοδο οι προτάσεις συνδέονται με υπόταξη;
   - Όταν άνοιξε η πόρτα, όλοι σηκώθηκαν.
   - Άνοιξε η πόρτα και όλοι σηκώθηκαν.
   - Άνοιξε η πόρτα, όμως κανείς δεν μπήκε.
   - Άνοιξε η πόρτα· σηκώθηκαν όλοι μαζί.
2. «Μας ειδοποίησε ότι θα αργήσει.» Ποια δουλειά κάνει η πρόταση «ότι θα αργήσει» μέσα στην περίοδο;
   - Λέει τι μας ειδοποίησε, σαν αντικείμενο
   - Λέει πότε μας ειδοποίησε, σαν χρόνος
   - Λέει γιατί μας ειδοποίησε, σαν αιτία
   - Λέει ποιος μας ειδοποίησε, σαν υποκείμενο
3. «Ο γιατρός είπε ότι θα γίνει καλά αν προσέχει.» Από ποια πρόταση εξαρτάται το «αν προσέχει»;
   - Από το «ότι θα γίνει καλά»
   - Από το «ο γιατρός είπε»
   - Από καμία, γιατί είναι κύρια
   - Και από τις δύο ταυτόχρονα
4. Ποια εκδοχή της περιόδου «Είχε πυρετό, αλλά ήρθε στην πρόβα» κρατά το ίδιο νόημα;
   - Αν και είχε πυρετό, ήρθε στην πρόβα.
   - Επειδή είχε πυρετό, ήρθε στην πρόβα.
   - Όταν είχε πυρετό, ήρθε στην πρόβα.
   - Αν είχε πυρετό, θα ερχόταν στην πρόβα.
5. Σε ποια περίοδο το «να» εισάγει τελική πρόταση;
   - Πήγε στη βιβλιοθήκη να διαβάσει.
   - Θέλει πολύ να διαβάσει απόψε.
   - Άρχισε μόλις τώρα να διαβάζει.
   - Μπορεί αύριο να διαβάσει.
6. «Τελείωσε η μπαταρία και δεν μπορούσα να σε πάρω.» Ποια περίοδος λέει ρητά τη σχέση που κρύβει το «και»;
   - Επειδή τελείωσε η μπαταρία, δεν μπορούσα να σε πάρω.
   - Αν και τελείωσε η μπαταρία, δεν μπορούσα να σε πάρω.
   - Για να τελειώσει η μπαταρία, δεν μπορούσα να σε πάρω.
   - Αν τελειώσει η μπαταρία, δεν μπορούσα να σε πάρω.
7. Τι κάνει την υπόταξη διαφορετική από την παράταξη;
   - Η μία πρόταση εξαρτάται από την άλλη.
   - Οι προτάσεις χωρίζονται πάντα με κόμμα.
   - Οι προτάσεις είναι πάντα πάνω από δύο.
   - Η δεύτερη πρόταση είναι πάντα πιο μικρή.
8. «Μιλούσε τόσο γρήγορα ώστε δεν καταλάβαμε τίποτα.» Τι σχέση δείχνει η πρόταση με το «ώστε»;
   - Το αποτέλεσμα της γρήγορης ομιλίας
   - Την αιτία που μιλούσε τόσο γρήγορα
   - Τον σκοπό της γρήγορης ομιλίας
   - Τον χρόνο της γρήγορης ομιλίας

## Ασκήσεις

1. Ξαναγράψε με υπόταξη, με χρονική πρόταση μπροστά: «Τελείωσε η ταινία και ανάψαμε τα φώτα.»
2. «Θα σε περιμένω στην είσοδο όσο κρατάει η πρόβα.» Τη δουλειά ποιου όρου κάνει η δευτερεύουσα;
3. «Η προπονήτρια μάς είπε ότι ο αγώνας θα αναβληθεί αν συνεχιστεί η βροχή.»
   α) Ποια είναι η κύρια πρόταση;
   β) Από ποια πρόταση εξαρτάται το «αν συνεχιστεί η βροχή»;
   γ) Παράταξη ή υπόταξη συνδέει την κύρια με το «ότι…»;
4. Κάνε μία περίοδο, με τη χρονική πρόταση να εξαρτάται από την ειδική: «Μου έγραψε κάτι. Θα έρθει. Θα πάρει άδεια.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/subordination
