# Τα είδη των προτάσεων

> Απλή ή επαυξημένη, κρίσεως ή επιθυμίας, ερώτηση ή επιφώνημα — και η στίξη τους.

Νεοελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/sentence-types

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις απλή, επαυξημένη, σύνθετη και ελλειπτική πρόταση από τα συστατικά της.
- Να ξεχωρίζεις προτάσεις κρίσεως, επιθυμίας, ερωτηματικές και επιφωνηματικές από το τι κάνουν.
- Να ξεχωρίζεις ερώτηση ολικής από ερώτηση μερικής αγνοίας.
- Να βάζεις στο τέλος κάθε πρότασης το σημείο στίξης που ταιριάζει στο είδος της.

## Δύο τρόποι να ταξινομήσεις μια πρόταση

Στο Δημοτικό έμαθες ότι **πρόταση** είναι ό,τι οργανώνεται γύρω από **ένα
ρήμα**, και ότι μια **περίοδος** μπορεί να έχει μία ή περισσότερες προτάσεις.
Τώρα κοιτάμε μέσα στη μία πρόταση και ρωτάμε δύο πράγματα:

1. **Από τι είναι φτιαγμένη;** Έχει μόνο τα απαραίτητα ή και κάτι παραπάνω;
2. **Τι κάνει;** Πληροφορεί, ζητάει, ρωτάει ή φωνάζει;

> **Κλειδί**
>
> Κάθε πρόταση χαρακτηρίζεται με **δύο ανεξάρτητα κριτήρια**:
>
> - από τα **συστατικά** της: απλή, επαυξημένη, σύνθετη, ελλειπτική·
> - από τη **λειτουργία** της: κρίσεως, επιθυμίας, ερωτηματική, επιφωνηματική.
>
> Η ίδια πρόταση μπορεί να είναι επαυξημένη **και** ερωτηματική, ή απλή **και**
> επιθυμίας. Το ένα κριτήριο δεν σου λέει τίποτα για το άλλο.

## Από τι είναι φτιαγμένη

Θυμήσου τους **κύριους όρους**: υποκείμενο, ρήμα, αντικείμενο, κατηγορούμενο.
Χωρίς αυτούς η πρόταση δεν στέκει. Οι **προσδιορισμοί** (επιθετικοί,
γενικές, επιρρηματικοί) προσθέτουν πληροφορίες, αλλά αν τους σβήσεις η
πρόταση στέκει ακόμα.

| Είδος          | Τι έχει                                                 | Παράδειγμα                                                              |
| -------------- | ------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------- |
| **Απλή**       | μόνο κύριους όρους                                      | Ο Πέτρος διαβάζει ένα βιβλίο.                                           |
| **Επαυξημένη** | κύριους όρους **και** προσδιορισμούς                    | Ο **μικρός** Πέτρος διαβάζει **κάθε βράδυ** ένα βιβλίο **με ιστορίες**. |
| **Σύνθετη**    | δύο ή περισσότερους **ίδιους** κύριους όρους, ενωμένους | Ο Πέτρος **και** η Άννα διαβάζουν.                                      |
| **Ελλειπτική** | λείπει ένας κύριος όρος, που εννοείται                  | — Ποιος έφερε το γλυκό; — **Η γιαγιά.**                                 |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κύριοι όροι και προσδιορισμοί*

Η σύνθετη πρόταση έχει δύο υποκείμενα, δύο αντικείμενα ή δύο κατηγορούμενα,
αλλά **ένα** ρήμα. Το δημοτικό τραγούδι αρχίζει με μια τέτοια:

> Ο Όλυμπος κι ο Κίσσαβος, τα δυο βουνά μαλώνουν.
>
> — Δημοτικό τραγούδι

Δύο υποκείμενα, ο Όλυμπος και ο Κίσσαβος, ενωμένα με το «κι», και ένα ρήμα,
το «μαλώνουν».

Στην ελλειπτική, το κομμάτι που λείπει το συμπληρώνεις από τα συμφραζόμενα:
«Η γιαγιά» σημαίνει «Η γιαγιά **έφερε το γλυκό**». Πολύ συχνή ελλειπτική είναι
και η πρόταση χωρίς υποκείμενο, όπως «Διάβασα το βιβλίο», όπου το «εγώ» φαίνεται
από την κατάληξη του ρήματος.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδέψεις τη **σύνθετη πρόταση** με τη **σύνθετη περίοδο** του Δημοτικού.
>
> - «Ο Πέτρος **και** η Άννα διαβάζουν.» Ένα ρήμα, **μία** πρόταση, με σύνθετο
>   υποκείμενο.
> - «Ο Πέτρος διαβάζει **και** η Άννα ζωγραφίζει.» Δύο ρήματα, **δύο** προτάσεις
>   σε μία περίοδο.
>
> Μέτρα πρώτα τα ρήματα. Αν είναι ένα, ψάξε αν κάποιος κύριος όρος είναι
> διπλός.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είδους πρόταση από τα συστατικά της;*

## Τι κάνει η πρόταση

Η ίδια λέξη μπορεί να γίνει τρία διαφορετικά πράγματα:

- **Ήρθε.** — πληροφορώ
- **Ήρθε;** — ρωτάω
- **Ήρθε!** — φωνάζω την έκπληξή μου

Από αυτό που **κάνουν**, οι προτάσεις χωρίζονται σε τέσσερα είδη:

| Είδος             | Τι κάνει                                              | Παράδειγμα                                            | Τελειώνει με        |
| ----------------- | ----------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------- | ------------------- |
| **Κρίσεως**       | λέει ότι κάτι είναι ή δεν είναι έτσι                  | Το μουσείο κλείνει στις τρεις.                        | τελεία (.)          |
| **Επιθυμίας**     | εκφράζει θέληση: εντολή, παράκληση, ευχή, προτροπή    | Κλείσε το παράθυρο. Μακάρι να βρέξει. Ας ξεκινήσουμε. | τελεία ή θαυμαστικό |
| **Ερωτηματική**   | ζητάει πληροφορία                                     | Πότε κλείνει το μουσείο;                              | ερωτηματικό (;)     |
| **Επιφωνηματική** | φωνάζει ένα συναίσθημα: θαυμασμό, χαρά, λύπη, έκπληξη | Τι όμορφη θέα!                                        | θαυμαστικό (!)      |

Τις κρίσεως και τις επιθυμίας τις ξεχωρίζεις και από την **έγκλιση** και την
**άρνηση**, που τις ξέρεις από το Δημοτικό:

- Οι **κρίσεως** έχουν συνήθως **οριστική**, και άρνηση **δεν**: «Το μουσείο
  **δεν** κλείνει.»
- Οι **επιθυμίας** έχουν **προστακτική** ή **υποτακτική** (με να, ας,
  μακάρι), και άρνηση **μη(ν)**: «**Μην** κλείσεις το παράθυρο.»

Και τα δύο είδη μπορεί να είναι **καταφατικά** (χωρίς άρνηση) ή **αποφατικά**
(με άρνηση).

### Δύο είδη ερωτήσεων

| Ερώτηση             | Τι δεν ξέρεις            | Παράδειγμα                    | Απάντηση       |
| ------------------- | ------------------------ | ----------------------------- | -------------- |
| **Ολικής αγνοίας**  | αν ισχύει όλο αυτό ή όχι | Έφτασε το λεωφορείο;          | ναι ή όχι      |
| **Μερικής αγνοίας** | ένα κομμάτι μόνο         | **Πότε** έφτασε το λεωφορείο; | μια πληροφορία |

Η ερώτηση μερικής αγνοίας αρχίζει με **ερωτηματική λέξη**: ποιος, τι, πού,
πότε, πώς, γιατί, πόσος. Η ερώτηση ολικής αγνοίας δεν έχει τέτοια λέξη· στον
προφορικό λόγο την ξεχωρίζεις από τον **τόνο της φωνής**, που ανεβαίνει στο
τέλος.

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν περιμένει απάντηση κάθε πρόταση με ερωτηματικό. «Ποιος δεν θέλει να πάει
> διακοπές;» λέει στην πραγματικότητα «Όλοι θέλουν». Είναι **ρητορική ερώτηση**:
> έχει μορφή ερωτηματικής, αλλά λειτουργεί σαν κρίση. Στη γραφή κρατάει το
> ερωτηματικό.
>
> Και το ερωτηματικό στα ελληνικά είναι το **;**, όχι το «?». Το «;» δεν είναι
> ποτέ άνω τελεία· η άνω τελεία είναι η τελεία πάνω από τη γραμμή (·).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι κάνει η πρόταση;*

> **Θυμήσου**
>
> **Από τα συστατικά:** απλή (μόνο κύριοι όροι), επαυξημένη (και
> προσδιορισμοί), σύνθετη (διπλός κύριος όρος, ένα ρήμα), ελλειπτική (λείπει
> κάτι που εννοείται).
>
> **Από τη λειτουργία:** κρίσεως (.), επιθυμίας (. ή !), ερωτηματική (;),
> επιφωνηματική (!). Οι κρίσεως αρνούνται με **δεν**, οι επιθυμίας με **μη(ν)**.
>
> **Ερωτήσεις:** ολικής αγνοίας (ναι ή όχι), μερικής αγνοίας (με ερωτηματική
> λέξη).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Χαρακτήρισε την πρόταση με τα δύο κριτήρια: «Ποιος έσπασε το βάζο της κουζίνας;»

1. **Συστατικά.** Ρήμα: «έσπασε». Υποκείμενο: «ποιος». Αντικείμενο: «το βάζο».
   Το «της κουζίνας» είναι γενική που προσδιορίζει το «βάζο»· αν τη σβήσεις, η
   πρόταση στέκει. Άρα η πρόταση είναι **επαυξημένη**.
2. **Λειτουργία.** Ζητάει πληροφορία και τελειώνει με «;». Είναι **ερωτηματική**.
3. Αρχίζει με την ερωτηματική λέξη «ποιος». Αυτός που ρωτάει ξέρει ότι το βάζο
   έσπασε· δεν ξέρει **από ποιον**. Είναι ερώτηση **μερικής αγνοίας**.

### Παράδειγμα 2: Κάνε την πρόταση κρίσεως «Ο Άρης κλείνει την πόρτα.» ερωτηματική ολικής αγνοίας, επιθυμίας και αποφατική επιθυμίας.

1. **Ερωτηματική ολικής αγνοίας:** κρατάμε τις λέξεις και αλλάζουμε τη στίξη (και,
   στον προφορικό λόγο, τον τόνο της φωνής): «Ο Άρης κλείνει την πόρτα;»
2. **Επιθυμίας:** μιλάμε στον Άρη με προστακτική: «Άρη, κλείσε την πόρτα.» Ή,
   για τρίτο πρόσωπο, με υποτακτική: «Ας κλείσει ο Άρης την πόρτα.»
3. **Αποφατική επιθυμίας:** η προστακτική δεν παίρνει άρνηση, οπότε περνάμε σε
   **μην + υποτακτική**: «Άρη, μην κλείσεις την πόρτα.»

## Ερωτήσεις

1. «Το καινούριο ποδήλατο της αδερφής μου χάλασε την πρώτη μέρα.» Τι είδους πρόταση είναι από τα συστατικά της;
   - Επαυξημένη
   - Απλή
   - Σύνθετη
   - Ελλειπτική
2. Ποια από τις παρακάτω είναι σύνθετη πρόταση (και όχι περίοδος με δύο προτάσεις);
   - Η Ελένη και ο Στέλιος ήρθαν νωρίς.
   - Η Ελένη ήρθε και ο Στέλιος έφυγε.
   - Η Ελένη ήρθε νωρίς το απόγευμα.
   - Η Ελένη ήρθε, αλλά άργησε λίγο.
3. «— Τι ώρα ξεκινάει η ταινία; — Στις εννιά.» Γιατί η απάντηση είναι ελλειπτική πρόταση;
   - Γιατί το ρήμα και το υποκείμενο εννοούνται από την ερώτηση
   - Γιατί είναι πολύ μικρή για να έχει προσδιορισμούς μέσα της
   - Γιατί απαντά σε ερώτηση και όχι σε πρόταση κρίσεως
   - Γιατί τελειώνει με τελεία και όχι με ερωτηματικό
4. «Μακάρι να έρθει κι ο παππούς στη γιορτή!» Τι είδους πρόταση είναι ως προς τη λειτουργία της;
   - Επιθυμίας
   - Επιφωνηματική
   - Κρίσεως
   - Ερωτηματική
5. Ποια ερώτηση είναι μερικής αγνοίας;
   - Γιατί άργησε το λεωφορείο σήμερα;
   - Άργησε το λεωφορείο σήμερα το πρωί;
   - Θα αργήσει πάλι το λεωφορείο αύριο;
   - Μήπως άργησε πάλι το λεωφορείο σας;
6. Ποια είναι η σωστή αποφατική μορφή της πρότασης επιθυμίας «Άγγιξε το καλώδιο»;
   - Μην αγγίξεις το καλώδιο.
   - Δεν αγγίζεις το καλώδιο.
   - Μην άγγιξε το καλώδιο.
   - Δεν άγγιξες το καλώδιο.
7. «Ποιος δεν θα ήθελε ένα ελεύθερο απόγευμα;» Τι κάνει στην πραγματικότητα αυτή η πρόταση;
   - Λέει ότι όλοι θα το ήθελαν, με μορφή ερώτησης
   - Ζητάει να μάθει το όνομα αυτού που δεν το θέλει
   - Δίνει εντολή να πάρουν όλοι ελεύθερο απόγευμα
   - Φωνάζει τη λύπη του ομιλητή για το απόγευμα
8. Ποια πρόταση έχει σωστό σημείο στίξης στο τέλος;
   - Τι υπέροχο ηλιοβασίλεμα!
   - Τι υπέροχο ηλιοβασίλεμα;
   - Τι ώρα δύει ο ήλιος σήμερα·
   - Τι ώρα δύει ο ήλιος σήμερα.

## Ασκήσεις

1. «Ας φύγουμε πριν βραδιάσει.» Τι είδους πρόταση είναι η «Ας φύγουμε» ως προς τη λειτουργία της;
2. Κάνε επαυξημένη την απλή πρόταση «Ο σκύλος γάβγιζε.» προσθέτοντας δύο προσδιορισμούς.
3. Γράψε δύο ερωτήσεις για το γεγονός «Η Ζωή κέρδισε το βραβείο»: μία ολικής και μία μερικής αγνοίας.
4. Χαρακτήρισε με τα δύο κριτήρια την πρόταση «Ο Μάρκος και η Ιουλία ας μη φύγουν.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/sentence-types
