# Η παράγραφος και οι πλαγιότιτλοι

> Θεματική περίοδος, σχόλια, κατακλείδα — και πώς βρίσκεις τον τίτλο της.

Νεοελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/paragraph

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις τη θεματική περίοδο μιας παραγράφου, ακόμα κι όταν δεν είναι η πρώτη.
- Να γράφεις πλαγιότιτλο για κάθε παράγραφο ενός κειμένου, ούτε πολύ γενικό ούτε πολύ στενό.
- Να χρησιμοποιείς τους πλαγιότιτλους για να δεις τη δομή ενός κειμένου.
- Να ελέγχεις αν όλες οι περίοδοι μιας παραγράφου στηρίζουν τη θεματική της περίοδο.

## Τι ξέρεις ήδη

Από το Δημοτικό ξέρεις ότι η παράγραφος λέει **μία ιδέα**, και ότι συνήθως έχει
τρία μέρη: τη **θεματική περίοδο**, που λέει την ιδέα, τις **λεπτομέρειες** (ή
**σχόλια**), που τη στηρίζουν, και, όχι πάντα, την **κατακλείδα**, που την
κλείνει. Εδώ θα δούμε δύο πράγματα που κάνουν τη δουλειά πιο απαιτητική: τη
θεματική περίοδο που **δεν** είναι στην αρχή, και τον τίτλο που γράφεις δίπλα σε
κάθε παράγραφο, τον **πλαγιότιτλο**.

## Η θεματική περίοδος δεν είναι πάντα πρώτη

Διάβασε την παράγραφο:

> Το πρωί περνούσε ο φούρναρης με το καλάθι του. Το μεσημέρι έβγαιναν οι
> γριές στα σκαλιά και κουβέντιαζαν ως το σούρουπο. Το βράδυ, στο καφενείο της
> πλατείας, δεν έβρισκες άδεια καρέκλα. Σε εκείνο το στενό δρομάκι η μέρα είχε
> πάντα κάποιον να σε χαιρετήσει.

Οι τρεις πρώτες περίοδοι είναι λεπτομέρειες: ο φούρναρης, οι γριές, το
καφενείο. Η ιδέα που τις δένει έρχεται **στο τέλος**: το δρομάκι δεν έμενε ποτέ
άδειο. Ο συγγραφέας **χτίζει** πρώτα την εικόνα και **μετά** σου λέει τι
σημαίνει.

Μερικές φορές η θεματική περίοδος **δεν γράφεται καθόλου**, ιδίως σε αφηγήσεις.
Ο αναγνώστης τη βγάζει μόνος του από τις λεπτομέρειες.

Όπου κι αν βρίσκεται, η θεματική περίοδος αναγνωρίζεται με τον ίδιο τρόπο: είναι
η πιο **γενική** περίοδος της παραγράφου, αυτή που **όλες οι άλλες στηρίζουν**.

## Οι πλαγιότιτλοι

Στα σχολικά βιβλία και στα ενημερωτικά κείμενα θα δεις συχνά δίπλα σε κάθε
παράγραφο, στο περιθώριο, ένα μικρό τίτλο. Αυτός είναι ο **πλαγιότιτλος**: λέει
με λίγες λέξεις **τι λέει η παράγραφος**.

Ένας καλός πλαγιότιτλος:

- λέει **την ιδέα** όλης της παραγράφου, όχι μια λεπτομέρειά της,
- είναι **σύντομος**, συνήθως δύο ως έξι λέξεις,
- γράφεται συνήθως ως **ονοματική φράση**, χωρίς ρήμα: «Η ζωή στο στενό
  δρομάκι», όχι «Στο στενό δρομάκι υπήρχε πάντα κόσμος».

> **Κλειδί**
>
> Ο πλαγιότιτλος είναι η **θεματική περίοδος σε λίγες λέξεις**.
>
> Για να τον βρεις: εντόπισε τη θεματική περίοδο (όπου κι αν είναι), ρώτα **για
> ποιο πράγμα μιλάει** και **τι λέει γι' αυτό**, και κράτα αυτά τα δύο σε μια
> σύντομη φράση.
>
> Δύο συνηθισμένα λάθη: ο **πολύ γενικός** τίτλος, που θα ταίριαζε σε όλο το
> κείμενο («Το δρομάκι»), και ο **πολύ στενός**, που πιάνει μία μόνο λεπτομέρεια
> («Ο φούρναρης»).

Οι πλαγιότιτλοι ενός κειμένου, ο ένας κάτω από τον άλλο, σου δείχνουν τον
**σκελετό** του: τι λέει και με ποια σειρά. Γι' αυτό είναι το πρώτο βήμα για
μια **περίληψη**.

## Ένα κείμενο, τρεις παράγραφοι

Το κείμενο που ακολουθεί είναι γραμμένο για την ενότητα.

> **(Α)** Όποιος πηγαίνει στο σχολείο με ποδήλατο, κερδίζει πρώτα απ' όλα σε
> υγεία. Κινείται κάθε μέρα χωρίς να χρειάζεται γυμναστήριο. Τα πόδια και η
> καρδιά δυναμώνουν, και ο ύπνος το βράδυ έρχεται πιο εύκολα. Πολλοί λένε ότι
> φτάνουν και πιο ξύπνιοι στην πρώτη ώρα.
>
> **(Β)** Κάθε ποδήλατο στον δρόμο είναι ένα αυτοκίνητο λιγότερο. Τα
> φανάρια αδειάζουν πιο γρήγορα, η μυρωδιά της εξάτμισης λιγοστεύει, και ο
> θόρυβος πέφτει. Στο πεζοδρόμιο έξω από το σχολείο δεν παρκάρει κανείς
> πάνω στη ράμπα. Μια πόλη με πολλά ποδήλατα είναι μια πόλη που ανασαίνει.
>
> **(Γ)** Παρ' όλα αυτά, στις περισσότερες πόλεις μας λίγα παιδιά πάνε με
> ποδήλατο. Οι ποδηλατόδρομοι είναι λίγοι και κομματιασμένοι. Τα αυτοκίνητα
> περνούν ξυστά, και οι γονείς φοβούνται. Και στο σχολείο συχνά δεν υπάρχει
> ούτε ένα ασφαλές μέρος για να δέσεις το ποδήλατο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο πλαγιότιτλος κάθε παραγράφου*

Οι τρεις πλαγιότιτλοι μαζί λένε τον σκελετό του κειμένου: **υγεία, πόλη,
εμπόδια**. Δύο παράγραφοι με κέρδη, μία με τα προβλήματα. Τώρα ξέρεις και τι
θα έλεγε μια περίληψη.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο πλαγιότιτλος **δεν** είναι η πρώτη περίοδος κομμένη στη μέση. Στην παράγραφο
> Β, οι πρώτες λέξεις είναι «Κάθε ποδήλατο στον δρόμο»· ένας πλαγιότιτλος
> «Ποδήλατα στον δρόμο» θα έχανε την ιδέα, που βρίσκεται στο τέλος.
>
> Διάβασε πρώτα **όλη** την παράγραφο, και μετά γράψε τον τίτλο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Καλός πλαγιότιτλος;*

> **Θυμήσου**
>
> - Η θεματική περίοδος είναι η πιο **γενική** της παραγράφου. Μπορεί να είναι
>   στην αρχή, στο τέλος, ή να μην είναι γραμμένη.
> - Ο **πλαγιότιτλος** είναι η ιδέα της παραγράφου σε λίγες λέξεις, συνήθως σε
>   ονοματική φράση.
> - Ούτε πολύ **γενικός** (ταιριάζει σε όλο το κείμενο), ούτε πολύ **στενός**
>   (πιάνει μία λεπτομέρεια).
> - Οι πλαγιότιτλοι μαζί δείχνουν τον **σκελετό** του κειμένου.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τη θεματική περίοδο και γράψε πλαγιότιτλο: «Τον Αύγουστο το χωριό γέμιζε. Γύριζαν οι ξενιτεμένοι με τα παιδιά τους, άνοιγαν τα κλειστά σπίτια, το σχολείο γινόταν κινηματογράφος. Τον Σεπτέμβριο έφευγαν όλοι μαζί, και στην πλατεία έμεναν μόνο οι γέροι. Το χωριό ζούσε ένα μήνα τον χρόνο.»

1. Ψάχνουμε την πιο γενική περίοδο. Η πρώτη («Τον Αύγουστο το χωριό γέμιζε»)
   μοιάζει γενική, αλλά η τρίτη, για τον Σεπτέμβριο, **δεν** τη στηρίζει: λέει το
   ανάποδο.
2. Η τελευταία περίοδος («Το χωριό ζούσε ένα μήνα τον χρόνο») τις δένει όλες: και
   το γέμισμα του Αυγούστου και το άδειασμα του Σεπτεμβρίου. Αυτή είναι η
   **θεματική περίοδος**, στο τέλος.
3. Για ποιο πράγμα μιλάει; Το χωριό. Τι λέει γι' αυτό; Ότι ζωντανεύει μόνο τον
   Αύγουστο. Πλαγιότιτλος: **«Ένα χωριό που ζει έναν μήνα»**.

### Παράδειγμα 2: Ποια περίοδος δεν ανήκει, και ποιος είναι ο πλαγιότιτλος: «Η σχολική βιβλιοθήκη έγινε φέτος το πιο ζωντανό μέρος του σχολείου. Στα διαλείμματα δεν βρίσκεις άδεια θέση. Η λέσχη ανάγνωσης μαζεύει κάθε Τετάρτη είκοσι παιδιά. Το κυλικείο πουλάει πια και φρέσκο χυμό. Και οι δανεισμοί βιβλίων έχουν διπλασιαστεί.»

1. Θεματική περίοδος είναι η πρώτη: η βιβλιοθήκη έγινε το πιο ζωντανό μέρος του
   σχολείου. Ελέγχουμε κάθε άλλη: τη στηρίζει;
2. Οι θέσεις στα διαλείμματα, η λέσχη, οι δανεισμοί: ναι, όλα δείχνουν ζωντάνια
   **στη βιβλιοθήκη**. Ο χυμός στο κυλικείο δεν λέει τίποτα για τη βιβλιοθήκη.
   Αυτή η περίοδος **δεν ανήκει** στην παράγραφο.
3. Πλαγιότιτλος: **«Μια βιβλιοθήκη γεμάτη ζωή»**, ονοματική φράση χωρίς ρήμα. Όχι «Το σχολείο» (πολύ γενικός),
   όχι «Η λέσχη ανάγνωσης» (πολύ στενός).

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι ο πλαγιότιτλος μιας παραγράφου;
   - Η ιδέα της παραγράφου σε λίγες λέξεις
   - Η πρώτη περίοδος της παραγράφου, όπως είναι
   - Ο τίτλος ολόκληρου του κειμένου
   - Η πιο ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια
2. «Ο Νίκος διορθώνει τα ποδήλατα όλης της γειτονιάς. Ο Αντρέας ξέρει να φτιάχνει ραδιόφωνα. Η Μαρίνα έραψε μόνη της τη στολή της παράστασης. Η τάξη μας είναι γεμάτη μικρούς μάστορες.» Πού είναι η θεματική περίοδος;
   - Στο τέλος: «Η τάξη μας είναι γεμάτη μικρούς μάστορες.»
   - Στην αρχή: «Ο Νίκος διορθώνει τα ποδήλατα όλης της γειτονιάς.»
   - Στη μέση: «Η Μαρίνα έραψε μόνη της τη στολή της παράστασης.»
   - Πουθενά, γιατί η παράγραφος έχει μόνο λεπτομέρειες
3. Για την παράγραφο της ερώτησης για τους «μικρούς μάστορες», ποιος πλαγιότιτλος είναι πολύ γενικός;
   - Το σχολείο
   - Ο Νίκος και τα ποδήλατα
   - Οι μάστορες της τάξης
   - Η στολή της Μαρίνας
4. Ποια διατύπωση είναι πιο κατάλληλη για πλαγιότιτλος;
   - Τα οφέλη της πρωινής άσκησης
   - Η πρωινή άσκηση έχει πολλά οφέλη.
   - Γιατί να ασκείσαι το πρωί;
   - Άσκηση, πρωί, οφέλη, υγεία
5. Η θεματική περίοδος λέει: «Η μουσική βοηθάει πολλούς ανθρώπους να συγκεντρωθούν στο διάβασμα.» Ποια περίοδος δεν ανήκει στην παράγραφο;
   - Η Λίνα προτιμά τη ροκ από την κλασική μουσική.
   - Η απαλή μουσική κρύβει τους θορύβους του σπιτιού.
   - Πολλοί μαθητές διαβάζουν με ακουστικά στα αυτιά.
   - Ο σταθερός ρυθμός κρατάει το μυαλό σε εγρήγορση.
6. Οι πλαγιότιτλοι ενός κειμένου είναι: «Η ζωή των αετών», «Οι απειλές για τους αετούς», «Τι μπορούμε να κάνουμε». Τι σου δείχνουν;
   - Τον σκελετό του κειμένου και τη σειρά των ιδεών του
   - Τις πιο ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες του κειμένου
   - Τις λέξεις που επαναλαμβάνονται στο κείμενο
   - Τις παραγράφους που μπορούν να σβηστούν
7. Μια παράγραφος αφήγησης δεν έχει γραμμένη θεματική περίοδο. Τι κάνεις για να βρεις τον πλαγιότιτλο;
   - Βγάζεις την ιδέα από τις λεπτομέρειες
   - Παίρνεις την πρώτη περίοδο όπως είναι
   - Γράφεις τον τίτλο όλου του κειμένου
   - Αφήνεις την παράγραφο χωρίς τίτλο
8. Μια παράγραφος περιγράφει πώς ο παππούς φροντίζει τον κήπο του όλη τη χρονιά: κλαδεύει τον χειμώνα, φυτεύει την άνοιξη, ποτίζει το καλοκαίρι. Ποιος πλαγιότιτλος είναι πολύ στενός;
   - Το καλοκαιρινό πότισμα
   - Ο κήπος του παππού όλο τον χρόνο
   - Η οικογένεια και το σπίτι
   - Οι δουλειές των εποχών στον κήπο

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι η θεματική περίοδος; «Η αυλή του σχολείου άλλαξε όψη. Φυτέψαμε δέκα δέντρα στη γωνία. Βάψαμε τα παγκάκια πράσινα. Και ο τοίχος γέμισε ζωγραφιές της Β΄ τάξης.»
2. Γράψε πλαγιότιτλο για την παράγραφο της προηγούμενης άσκησης (η αυλή του σχολείου).
3. «Η Κατερίνα ξυπνάει στις έξι για να ταΐσει τα ζώα. Μετά πάει σχολείο με τα πόδια, τρία χιλιόμετρα. Το απόγευμα βοηθάει στο μαγαζί. Το βράδυ διαβάζει ως αργά. Δεν έχω γνωρίσει πιο εργατικό άνθρωπο.»
   α) Πού είναι η θεματική περίοδος;
   β) Γράψε πλαγιότιτλο.
4. Το κείμενο θέλει δύο παραγράφους: «Η λίμνη το καλοκαίρι γεμίζει κολυμβητές. Βάρκες πηγαινοέρχονται ως το βράδυ. Τον χειμώνα παγώνει. Τα παιδιά του χωριού κάνουν πατινάζ στον πάγο.»
   α) Από ποια λέξη αρχίζει η δεύτερη παράγραφος;
   β) Γράψε πλαγιότιτλο για την καθεμία.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/paragraph
