# Η ονοματική φράση και ο επιθετικός προσδιορισμός

> Ένα ουσιαστικό και ό,τι το συνοδεύει για να το προσδιορίσει.

Νεοελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/noun-phrase

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις μια ονοματική φράση μέσα στην πρόταση και την κεφαλή της, το ουσιαστικό γύρω από το οποίο χτίζεται.
- Να ξεχωρίζεις τους προσδιορισμούς της: επιθετικό, γενική, παράθεση και εμπρόθετο προσδιορισμό.
- Να εξηγείς τι αλλάζει όταν ο επιθετικός μπαίνει μετά το ουσιαστικό με δεύτερο άρθρο.
- Να μετατρέπεις μια πρόταση σε ονοματική φράση (ονοματοποίηση), όπως «οι τιμές ανέβηκαν» → «η άνοδος των τιμών».

## Ένα ουσιαστικό και η συνοδεία του

Στην Ε΄ Δημοτικού γνώρισες τους προσδιορισμούς του ουσιαστικού: τον
**επιθετικό** (ο *ψηλός* άντρας), τη **γενική** (το σπίτι *του παππού*) και την
**παράθεση** (ο Νίκος, *ο γείτονάς μας*). Τώρα τους βλέπεις όλους μαζί, ως
μία ομάδα.

Διάβασε:

> **Το μικρό σπίτι του παππού με τα μπλε παράθυρα** πουλήθηκε.

Πόσες λέξεις είναι το υποκείμενο; Μία ή εννιά; Ρώτησε «τι πουλήθηκε;» και η
απάντηση δεν είναι σκέτο «το σπίτι». Είναι ολόκληρο το κομμάτι με τα έντονα. Αν
βάλεις στη θέση του μια αντωνυμία, φεύγει **όλο μαζί**: «**Αυτό** πουλήθηκε».

Μια τέτοια ομάδα λέξεων, που χτίζεται γύρω από ένα ουσιαστικό και λειτουργεί
στην πρόταση σαν **ένα** κομμάτι, λέγεται **ονοματική φράση**.

> **Κλειδί**
>
> Η ονοματική φράση έχει **κεφαλή**: το ουσιαστικό γύρω από το οποίο χτίζεται
> (εδώ, «σπίτι»). Όλα τα άλλα, το άρθρο και οι προσδιορισμοί, **εξαρτώνται** από
> την κεφαλή.
>
> Στην πρόταση η ονοματική φράση παίζει έναν ρόλο ως σύνολο: **υποκείμενο**,
> **αντικείμενο**, **κατηγορούμενο** ή προσδιορισμός άλλου όρου.
>
> Ο έλεγχος: αντικατάστησέ την με **μία** αντωνυμία (αυτός, τον, το). Ό,τι φεύγει
> μαζί, ανήκει στην ίδια φράση.

Κεφαλή μπορεί να είναι και λέξη που κάνει δουλειά ουσιαστικού: ένα επίθετο με
άρθρο (**οι νέοι** της πόλης) ή μια αντωνυμία (**εμείς** οι δύο).

## Οι τέσσερις προσδιορισμοί της

| Προσδιορισμός  | Τι είναι                                      | Πτώση                          | Παράδειγμα                         |
| -------------- | --------------------------------------------- | ------------------------------ | ---------------------------------- |
| **Επιθετικός** | επίθετο, μετοχή ή αριθμητικό                  | ίδια με την κεφαλή             | το **μικρό** σπίτι                 |
| **Γενική**     | ουσιαστικό ή αντωνυμία σε γενική              | γενική, πάντα                  | το σπίτι **του παππού**            |
| **Παράθεση**   | ουσιαστικό που λέει ποιος ή τι είναι η κεφαλή | ίδια με την κεφαλή, με κόμματα | ο κύριος Λάμπρος, **ο φούρναρης**, |
| **Εμπρόθετος** | πρόθεση και ουσιαστικό                        | αιτιατική μετά την πρόθεση     | το σπίτι **με τα μπλε παράθυρα**   |

Ο **εμπρόθετος** είναι ο νέος γνώριμος. Τον ξέρεις ως επιρρηματικό, όταν
συνοδεύει ρήμα: «Μένω **στο χωριό**». Μπορεί όμως να συνοδεύει και ουσιαστικό,
και τότε λέει **ποιο** ή **τι είδους**: «ένα δωμάτιο **με θέα**», «το τρένο
**για τη Λάρισα**», «η κούπα **από πηλό**».

Πώς ξέρεις αν ο εμπρόθετος πάει με το ουσιαστικό ή με το ρήμα; Κάνε τον
έλεγχο της αντωνυμίας. «Νοικιάσαμε **ένα δωμάτιο με θέα**» → «Το νοικιάσαμε»:
η θέα έφυγε μαζί με το δωμάτιο, άρα ανήκει στην ονοματική φράση. «Νοικιάσαμε
ένα δωμάτιο **με τους φίλους μας**» → «Το νοικιάσαμε με τους φίλους μας»: οι
φίλοι μένουν, άρα πάνε με το ρήμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ξεμόνταρε την ονοματική φράση*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι προσδιορισμός είναι;*

## Πριν ή μετά το ουσιαστικό;

Συνήθως ο επιθετικός μπαίνει **πριν** από την κεφαλή: «το μικρό σπίτι». Αυτή
είναι η ουδέτερη σειρά.

Μπορεί όμως να μπει και **μετά**. Τότε, αν η φράση έχει οριστικό άρθρο, το
άρθρο **επαναλαμβάνεται**: «το σπίτι **το μικρό**». Η σειρά αυτή **τονίζει** το
επίθετο: δεν μιλάμε για οποιοδήποτε σπίτι, αλλά για το μικρό, σε αντίθεση με
κάποιο άλλο. Ή, στον ποιητικό λόγο, απλώς του δίνει βάρος.

Ο Διονύσιος Σολωμός την ξέρει καλά:

> Σε γνωρίζω από την κόψη
> του σπαθιού την τρομερή
>
> — Διονύσιος Σολωμός, «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» (1823)

Η ονοματική φράση είναι «**την κόψη του σπαθιού την τρομερή**». Κεφαλή: η
«κόψη». Προσδιορισμοί: η γενική «του σπαθιού» και ο επιθετικός «τρομερή», που
μπαίνει στο τέλος με δικό του άρθρο, για να πέσει πάνω του όλο το βάρος του
στίχου.

Το δημοτικό τραγούδι πάει ακόμα πιο μακριά και βάζει άρθρο **και** στο επίθετο
**και** στο ουσιαστικό, ενώ το επίθετο μένει μπροστά:

> Τι έχουν τα μαύρα τα βουνά και στέκουν βουρκωμένα;
>
> — Δημοτικό τραγούδι

«Τα μαύρα **τα** βουνά»: το δεύτερο άρθρο κάνει το «μαύρα» να ακουστεί
ξεχωριστά, σχεδόν σαν να το δείχνει.

> **Πρόσεχε**
>
> Το δεύτερο άρθρο **συμφωνεί** με την κεφαλή όπως και το πρώτο. «Μίλησα με τη
> γιαγιά **την** Ελένη», όχι «με τη γιαγιά η Ελένη». Αν η κεφαλή αλλάξει πτώση,
> αλλάζουν και τα δύο άρθρα: «**του** σπιτιού **του** μικρού».
>
> Και μην το μπερδέψεις με την παράθεση. «Η γιαγιά η Ελένη» δεν έχει κόμματα:
> το «η Ελένη» λέει **ποια** γιαγιά, από τις δύο που έχεις. «Η Ελένη, **η
> γιαγιά μου**, μένει στη Ζάκυνθο» έχει κόμματα: η παράθεση προσθέτει μια
> πληροφορία για κάποιον που ήδη ξέρεις ποιος είναι.

## Από την πρόταση στη φράση: η ονοματοποίηση

Διάβασε δύο τίτλους ειδήσεων για το ίδιο γεγονός:

- **Οι τιμές του ψωμιού ανέβηκαν.** (πρόταση, με ρήμα)
- **Άνοδος των τιμών του ψωμιού** (ονοματική φράση, χωρίς ρήμα)

Η δεύτερη μορφή κάνει το γεγονός **ένα όνομα**. Το ρήμα «ανεβαίνω» γίνεται
ουσιαστικό, «η άνοδος», και το υποκείμενο «οι τιμές» γίνεται γενική, «των
τιμών». Αυτό λέγεται **ονοματοποίηση**.

| Πρόταση                | Ονοματική φράση          |
| ---------------------- | ------------------------ |
| Το σχολείο κλείνει.    | το κλείσιμο του σχολείου |
| Ο δήμος αποφάσισε.     | η απόφαση του δήμου      |
| Ο ποταμός πλημμύρισε.  | η πλημμύρα του ποταμού   |
| Προστατεύουμε τα δάση. | η προστασία των δασών    |

Η ονοματοποίηση κάνει τον λόγο **πυκνό** και **απρόσωπο**. Γι' αυτό τη βρίσκεις
σε τίτλους, ανακοινώσεις και επιστημονικά κείμενα. Το ίδιο την κάνει και
**δύσκολη** όταν τη στοιβάζεις: «η απόφαση για την επίσπευση της ολοκλήρωσης
της ανακαίνισης του σχολείου» είναι μία ονοματική φράση που ο αναγνώστης πρέπει
να ξεμπλέξει. Στις δικές σου εκθέσεις, μία ονοματοποίηση ανά πρόταση συνήθως
φτάνει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Χτίσε την ονοματική φράση*

> **Θυμήσου**
>
> - **Ονοματική φράση** = κεφαλή (ουσιαστικό) + άρθρο + προσδιορισμοί. Παίζει
>   έναν ρόλο ως σύνολο· την ελέγχεις αντικαθιστώντας την με μία αντωνυμία.
> - Προσδιορισμοί: **επιθετικός**, **γενική**, **παράθεση**, **εμπρόθετος**.
> - Επιθετικός **μετά** την κεφαλή με δεύτερο άρθρο: τονίζει (το σπίτι το
>   μικρό).
> - **Ονοματοποίηση**: πρόταση → φράση. Το ρήμα γίνεται ουσιαστικό, το
>   υποκείμενο γίνεται γενική.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τις ονοματικές φράσεις και την κεφαλή τους: «Ο νέος προπονητής της ομάδας έδωσε στους παίκτες ένα πρόγραμμα με ασκήσεις.»

1. Ρήμα: «έδωσε». Ρωτάμε ποιος έδωσε, τι έδωσε, σε ποιον.
2. Ποιος; «**Ο νέος προπονητής της ομάδας**». Κεφαλή: «προπονητής». Προσδιορισμοί:
   ο επιθετικός «νέος» και η γενική «της ομάδας». Στην αντωνυμία γίνεται «αυτός».
3. Τι; «**ένα πρόγραμμα με ασκήσεις**». Κεφαλή: «πρόγραμμα». Προσδιορισμός: ο
   εμπρόθετος «με ασκήσεις». «Τους **το** έδωσε»: οι ασκήσεις φεύγουν μαζί.
4. Σε ποιους; «στους παίκτες» (στους = σε + τους). Κεφαλή: «παίκτες», χωρίς
   άλλους προσδιορισμούς.

### Παράδειγμα 2: Κάνε τίτλο ειδήσεων με ονοματοποίηση: «Ο δήμος αποφάσισε να ανακαινίσει την παλιά αγορά.»

1. Βρίσκουμε τα ρήματα: «αποφάσισε» και «να ανακαινίσει». Τα ουσιαστικά τους:
   **απόφαση** και **ανακαίνιση**.
2. Ο δήμος είναι το υποκείμενο του «αποφάσισε»: γίνεται γενική, «**του δήμου**».
   Η αγορά είναι το αντικείμενο του «ανακαινίσει»: γίνεται κι αυτή γενική, «**της
   παλιάς αγοράς**».
3. Τίτλος: «**Απόφαση του δήμου για ανακαίνιση της παλιάς αγοράς**». Η πρόθεση
   «για» δένει τις δύο ονοματοποιήσεις χωρίς να στοιβάξει γενικές.

## Ερωτήσεις

1. «Τα παλιά βιβλία της θείας μου γέμισαν δύο κούτες.» Ποια είναι η κεφαλή της ονοματικής φράσης που είναι υποκείμενο;
   - βιβλία
   - παλιά
   - θείας
   - κούτες
2. Πώς ελέγχεις πού τελειώνει μια ονοματική φράση μέσα στην πρόταση;
   - Τη βάζεις στη θέση μιας αντωνυμίας και βλέπεις τι φεύγει μαζί
   - Μετράς τις λέξεις ως το πρώτο κόμμα που θα βρεις στην πρόταση
   - Κρατάς μόνο το ουσιαστικό και πετάς ό,τι έρχεται μετά από αυτό
   - Βρίσκεις το ρήμα και κρατάς όλες τις λέξεις που έρχονται πριν
3. «Πήραμε το πλοίο για τη Νάξο.» Τι είναι το «για τη Νάξο»;
   - Εμπρόθετος προσδιορισμός του «πλοίο»
   - Επιρρηματικός προσδιορισμός του ρήματος «πήραμε»
   - Παράθεση στο ουσιαστικό «το πλοίο»
   - Γενική που λέει σε ποιον ανήκει το πλοίο
4. Τι πετυχαίνει η σειρά «το σπίτι το μικρό» σε σύγκριση με «το μικρό σπίτι»;
   - Τονίζει το επίθετο, συχνά σε αντίθεση με κάποιο άλλο σπίτι
   - Κάνει το «μικρό» κατηγορούμενο, όπως στο «είναι μικρό»
   - Κάνει το «το μικρό» παράθεση, που χρειάζεται δύο κόμματα
   - Δεν αλλάζει τίποτα· είναι λάθος να μπουν δύο άρθρα
5. Στον στίχο του Σολωμού «Σε γνωρίζω από την κόψη / του σπαθιού την τρομερή», με ποια λέξη συμφωνεί το «τρομερή»;
   - κόψη
   - σπαθιού
   - γνωρίζω
   - σε
6. Ποια ονοματική φράση αποδίδει την πρόταση «Οι επιστήμονες ανακάλυψαν ένα νέο είδος»;
   - η ανακάλυψη ενός νέου είδους
   - οι επιστήμονες ενός νέου είδους
   - ανακαλύπτοντας ένα νέο είδος
   - το νέο είδος ανακαλύφθηκε
7. Ποια φράση έχει παράθεση και θέλει κόμματα;
   - Η Αθηνά, η καθηγήτριά μας στα μαθηματικά, έλειπε.
   - Η θεία η Αθηνά έλειπε από τη γιορτή του σχολείου.
   - Η μεγάλη η αδερφή μου έλειπε από τη γιορτή χθες.
   - Η καθηγήτρια των μαθηματικών μας έλειπε χθες.
8. Γιατί η φράση «η απόφαση για την επίσπευση της ολοκλήρωσης της ανακαίνισης του σχολείου» διαβάζεται δύσκολα;
   - Γιατί στοιβάζει πολλές ονοματοποιήσεις και γενικές τη μία μέσα στην άλλη
   - Γιατί έχει λάθος συμφωνία ανάμεσα στο άρθρο και στο ουσιαστικό της
   - Γιατί δεν έχει καθόλου κεφαλή και άρα δεν είναι ονοματική φράση
   - Γιατί ένας εμπρόθετος δεν μπορεί να προσδιορίσει ουσιαστικό

## Ασκήσεις

1. «Μια μεγάλη κούπα με ζεστή σοκολάτα περίμενε στο τραπέζι.» Ποια είναι η κεφαλή του υποκειμένου;
2. Γράψε ξανά τη φράση «τα ψηλά κυπαρίσσια» με τον επιθετικό μετά το ουσιαστικό, για έμφαση.
3. Μετάτρεψε σε ονοματική φράση: «Οι μαθητές συμμετείχαν στον διαγωνισμό.»
4. «Είδα τον φίλο μου με τα κιάλια.» Η πρόταση έχει δύο νοήματα. Ποια είναι, και πού πάει το «με τα κιάλια» σε καθένα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/noun-phrase
