# Πώς διαβάζω ένα λήμμα λεξικού

> Ορισμοί, σημασίες, συντομογραφίες και παραδείγματα σε ένα λήμμα.

Νεοελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/dictionary-entry

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις με ποια μορφή είναι γραμμένη μια λέξη στο λεξικό, ακόμα κι όταν το θέμα της αλλάζει.
- Να αναγνωρίζεις τα μέρη ενός λήμματος: γραμματικές πληροφορίες, σημασίες, παραδείγματα, φράσεις, ετυμολογία.
- Να διαβάζεις τις πιο συχνές συντομογραφίες των λεξικών.
- Να διαλέγεις τη σημασία του λήμματος που ταιριάζει σε μια συγκεκριμένη πρόταση.

## Τι ξέρεις ήδη

Ξέρεις να βρίσκεις μια λέξη με την αλφαβητική σειρά, και ότι το λεξικό γράφει
τα ουσιαστικά στον ενικό και τα ρήματα στο πρώτο πρόσωπο («τρέχω», όχι
«τρέχει»). Στο Γυμνάσιο το λεξικό γίνεται εργαλείο για κάτι περισσότερο από την
ορθογραφία: σου λέει τι σημαίνει μια λέξη, **σε ποια περίσταση** τη λες, από πού
ήρθε και με ποιες λέξεις συνδυάζεται. Όλα αυτά είναι μαζεμένα σε λίγες γραμμές,
με συντομογραφίες, και θέλουν τρόπο για να διαβαστούν.

## Πού θα βρεις τη λέξη

Η λέξη που διαβάζεις σπάνια είναι γραμμένη όπως στο λεξικό. Το λεξικό τη γράφει
στη **βασική της μορφή**, και αυτή η μορφή λέγεται **λήμμα**. Λήμμα λέγεται και
όλο το κομμάτι που ακολουθεί, με τις εξηγήσεις.

| Μέρος του λόγου    | Βασική μορφή                | Διάβασες → ψάχνεις                   |
| ------------------ | --------------------------- | ------------------------------------ |
| ουσιαστικό         | ονομαστική ενικού           | των φτερών → **φτερό**               |
| επίθετο            | αρσενικό, ονομαστική ενικού | χαρούμενες → **χαρούμενος**          |
| ρήμα               | α΄ ενικό ενεστώτα           | ήπιαμε → **πίνω**, είδαν → **βλέπω** |
| ρήμα μόνο σε -ομαι | α΄ ενικό σε -ομαι           | ήρθες → **έρχομαι**                  |

Το δύσκολο είναι οι τύποι που **αλλάζουν θέμα**: «ήπιαμε» δεν θυμίζει «πίνω»,
ούτε «είδαν» το «βλέπω». Το ίδιο κάνουν και τα παραθετικά: το «καλύτερος» θα το
βρεις στο **καλός** (ή σε δικό του λήμμα, που σε στέλνει εκεί), και το
«χειρότερος» στο **κακός**.

Οι **φράσεις** δεν έχουν δικό τους λήμμα. Το «κάνω φτερά» δεν θα το βρεις στο
«κάνω» ανάμεσα σε εκατοντάδες σημασίες, αλλά στη λέξη που του δίνει το νόημα:
στο **φτερό**.

## Ένα λήμμα από κοντά

Το λήμμα που ακολουθεί είναι **γραμμένο για αυτή την ενότητα**. Δεν είναι
αντιγραμμένο από κανένα λεξικό· μιμείται τη μορφή που έχουν τα ελληνικά
ερμηνευτικά λεξικά.

> **φτερό** το \[fteró] ουσ. ουδ.
>
> **1.** καθένα από τα λεπτά στελέχη με τις χνουδωτές πλευρές που σκεπάζουν το
> σώμα των πουλιών: *Βρήκαμε ένα φτερό γλάρου στην άμμο.* *Μαξιλάρι με φτερά.*
> **2.** το μέλος του σώματος με το οποίο πετούν τα πουλιά και τα έντομα·
> ΣΥΝ φτερούγα: *Η πεταλούδα άνοιξε τα φτερά της.* ‖ (μτφ.) *Τα καλά νέα τού
> έδωσαν φτερά*, του έδωσαν κουράγιο και ορμή. **3.** καθετί που μοιάζει με
> φτερό 2 ή κάνει παρόμοια δουλειά: *τα φτερά του ανεμόμυλου / του
> αεροπλάνου.* **4.** το κυρτό έλασμα πάνω από τη ρόδα ενός οχήματος: *Τσαλάκωσε
> το μπροστινό φτερό του ποδηλάτου.*
>
> **ΦΡ κάνω φτερά** (για πράγμα, προφ.) χάνομαι, εξαφανίζομαι: *Η ομπρέλα μου
> έκανε φτερά από το βεστιάριο.*
>
> **φτεράκι** το, υποκορ.
>
> \[μεσν. φτερό, από το αρχ. πτερόν]

Από πάνω προς τα κάτω:

| Μέρος                       | Στο λήμμα              | Τι σου λέει                                                                     |
| --------------------------- | ---------------------- | ------------------------------------------------------------------------------- |
| **λήμμα**                   | φτερό                  | η βασική μορφή, με τον τόνο της                                                 |
| **γραμματικές πληροφορίες** | το, ουσ. ουδ.          | ουσιαστικό, ουδέτερο. Στο ρήμα θα έβλεπες τον αόριστο, στο επίθετο τα τρία γένη |
| **προφορά**                 | \[fteró]               | πώς προφέρεται, σε φωνητική γραφή                                               |
| **σημασίες**                | 1, 2, 3, 4             | αριθμημένες, συνήθως από την πιο βασική προς τις πιο ειδικές                    |
| **παραδείγματα**            | με πλάγια γράμματα     | η λέξη μέσα σε πρόταση, για να δεις πώς χρησιμοποιείται                         |
| **ετικέτες**                | (μτφ.), (προφ.)        | σε ποια χρήση ή περίσταση ανήκει η σημασία                                      |
| **φράσεις**                 | ΦΡ κάνω φτερά          | σταθερές εκφράσεις με δική τους σημασία                                         |
| **ετυμολογία**              | \[μεσν. … αρχ. πτερόν] | από πού ήρθε η λέξη                                                             |

> **Κλειδί**
>
> Ένα λήμμα δεν σου δίνει **μία** σημασία· σου δίνει **όλες**, και διαλέγεις
> εσύ. Η σωστή είναι εκείνη που ταιριάζει στην πρόταση όπου βρήκες τη λέξη.
>
> Ο τρόπος: διάβασε την πρότασή σου, πέρασε τις σημασίες με τη σειρά, και βάλε
> τον ορισμό στη θέση της λέξης. Όποιος ορισμός «κάθεται» στην πρόταση, αυτός
> είναι.

## Οι συντομογραφίες

Για να χωρέσουν πολλά σε λίγο χώρο, τα λεξικά γράφουν με συντομογραφίες. Κάθε
λεξικό έχει **τον δικό του πίνακα** στις πρώτες σελίδες· οι πιο συχνές όμως
μοιάζουν παντού.

| Συντομογραφία              | Σημαίνει                                       |
| -------------------------- | ---------------------------------------------- |
| ουσ. · επίθ. · ρ. · επίρρ. | ουσιαστικό, επίθετο, ρήμα, επίρρημα            |
| αρσ. · θηλ. · ουδ. · πληθ. | αρσενικό, θηλυκό, ουδέτερο, πληθυντικός        |
| μτφ.                       | μεταφορικά: η σημασία δεν είναι η κυριολεκτική |
| προφ. · οικ.               | προφορικό, οικείο: για την καθημερινή κουβέντα |
| λόγ.                       | λόγιο: για επίσημο ή γραπτό λόγο               |
| υποκορ.                    | υποκοριστικό: η «μικρή» μορφή της λέξης        |
| ΣΥΝ · ΑΝΤ                  | συνώνυμο, αντώνυμο                             |
| ΦΡ                         | φράση, σταθερή έκφραση                         |
| αρχ. · μεσν.               | αρχαίο, μεσαιωνικό (στην ετυμολογία)           |
| `<`                        | «προέρχεται από» (στην ετυμολογία)             |

> **Πρόσεχε**
>
> Οι **ετικέτες ύφους** είναι οδηγίες χρήσης, όχι διακοσμητικά. Μια σημασία με
> (προφ.) δεν είναι λάθος, αλλά δεν τη βάζεις σε μια επίσημη επιστολή. Μια λέξη με
> (λόγ.) δεν είναι «πιο σωστή», αλλά ακούγεται παράξενα σε ένα μήνυμα σε φίλο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια σημασία του λήμματος;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποιο μέρος του λήμματος;*

> **Θυμήσου**
>
> - Ψάχνεις τη **βασική μορφή**: ουσιαστικό στην ονομαστική ενικού, επίθετο στο
>   αρσενικό, ρήμα στο α΄ ενικό ενεστώτα.
> - Οι φράσεις βρίσκονται στη λέξη που τους δίνει το νόημα.
> - Οι σημασίες είναι **αριθμημένες**. Διαλέγεις αυτή που ταιριάζει στην πρότασή
>   σου.
> - Οι ετικέτες (μτφ., προφ., λόγ.) λένε **πώς** και **πού** χρησιμοποιείται μια
>   σημασία. Η ετυμολογία, σε αγκύλες, λέει **από πού** ήρθε η λέξη.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ποιο λήμμα θα ψάξεις τις λέξεις της πρότασης «Τα χειρότερα νέα ήρθαν όταν φύγατε»: «χειρότερα», «ήρθαν», «φύγατε»;

1. **Χειρότερα**: επίθετο, σε ουδέτερο πληθυντικό και σε συγκριτικό βαθμό. Το
   αρσενικό ενικού θα ήταν «χειρότερος», αλλά ο συγκριτικός αυτός δεν φτιάχνεται
   από το ίδιο θέμα με τον θετικό. Το θετικό είναι **κακός**.
2. **Ήρθαν**: αόριστος. Το ρήμα έχει ενεστώτα μόνο σε -ομαι: **έρχομαι**.
3. **Φύγατε**: αόριστος του **φεύγω**. Αν δεν τον αναγνωρίσεις αμέσως, βάλε τον
   στο «εγώ» και στο «τώρα»: εγώ… φεύγω.

### Παράδειγμα 2: Η Ελένη διαβάζει «Τα καλά νέα τού έδωσαν φτερά» και πιστεύει ότι κάποιος χάρισε φτερά σε έναν άνθρωπο. Πώς τη βοηθάει το λήμμα «φτερό»;

1. Η κυριολεκτική ανάγνωση δεν στέκει: τα νέα δεν χαρίζουν φτερά. Όταν μια λέξη
   δεν «κάθεται» κυριολεκτικά, ψάχνουμε **μεταφορική** σημασία ή **φράση**.
2. Στη σημασία 2 του λήμματος, μετά το σημάδι ‖, υπάρχει η ετικέτα **(μτφ.)** και
   ακριβώς αυτό το παράδειγμα: «Τα καλά νέα τού έδωσαν φτερά», με την εξήγηση
   «του έδωσαν κουράγιο και ορμή».
3. Βάζουμε την εξήγηση στη θέση της φράσης: «Τα καλά νέα **τού έδωσαν κουράγιο
   και ορμή**.» Στέκει. Αυτή είναι η σημασία.

## Ερωτήσεις

1. Διάβασες «ήπιαμε». Ποιο λήμμα θα ψάξεις στο λεξικό;
   - πίνω
   - ήπια
   - πιω
   - ποτό
2. Με ποια μορφή θα βρεις στο λεξικό τη λέξη «περήφανες»;
   - περήφανος
   - περήφανη
   - περήφανο
   - περηφάνια
3. Τι σημαίνει η ετικέτα «(μτφ.)» μπροστά από μια σημασία;
   - Ότι η σημασία δεν είναι η κυριολεκτική
   - Ότι η λέξη ήρθε από ξένη γλώσσα
   - Ότι η σημασία είναι πια ξεχασμένη
   - Ότι η λέξη λέγεται μόνο στον προφορικό λόγο
4. Θέλεις να βρεις τι σημαίνει η φράση «κάνω φτερά». Πού είναι πιο πιθανό να τη βρεις;
   - Στο λήμμα «φτερό», στις φράσεις (ΦΡ)
   - Σε δικό της λήμμα, στο γράμμα κ
   - Στο λήμμα «κάνω», στις σημασίες του
   - Στην ετυμολογία του λήμματος «φτερό»
5. Σε ένα λήμμα διαβάζεις στο τέλος: «[γαλλ. garage]». Τι σου λέει αυτό;
   - Ότι η λέξη μπήκε στα ελληνικά από τα γαλλικά
   - Ότι η λέξη γράφεται και με λατινικά γράμματα
   - Ότι η λέξη χρησιμοποιείται μόνο στη Γαλλία
   - Ότι η λέξη έχει γαλλικό συνώνυμο στη γλώσσα
6. Το λήμμα «φτερό» της ενότητας έχει τέσσερις σημασίες. Ποια ταιριάζει στο «Ο αέρας γύριζε τα φτερά του ανεμόμυλου»;
   - Η 3: καθετί που μοιάζει με φτερούγα
   - Η 2: το μέλος με το οποίο πετούν
   - Η 1: τα στελέχη του φτερώματος
   - Η 4: το έλασμα πάνω από τη ρόδα
7. Μια σημασία έχει την ετικέτα «(προφ.)». Πού θα την απέφευγες;
   - Σε μια επίσημη επιστολή προς τον δήμο
   - Σε μια κουβέντα με τους φίλους σου
   - Σε ένα μήνυμα στην αδερφή σου
   - Πουθενά, γιατί είναι λάθος σημασία
8. Διάβασες «θυμηθήκαμε». Ποιο είναι το λήμμα;
   - θυμάμαι
   - θυμίζω
   - θυμηθώ
   - θύμηση

## Ασκήσεις

1. Με ποια μορφή θα βρεις στο λεξικό τη λέξη «των κυμάτων»;
2. «Είδαμε τις πιο όμορφες φωτογραφίες που είχαν σταλεί.» Σε ποια λήμματα θα βρεις τα «είδαμε», «όμορφες» και «σταλεί»;
3. Ένα (φανταστικό) λήμμα: «ρίζα η ουσ. 1. το μέρος του φυτού κάτω από το χώμα: Οι ρίζες της ελιάς. 2. (μτφ.) η αρχή, η αιτία ενός πράγματος: Η ρίζα του προβλήματος. 3. το μέρος του δοντιού μέσα στο ούλο. ΦΡ πιάνω ρίζες, εγκαθίσταμαι μόνιμα κάπου. [αρχ. ῥίζα]»
   α) Ποια σημασία ταιριάζει στο «Ο οδοντίατρος είπε ότι η ρίζα είναι γερή»;
   β) Ποια σημασία είναι μεταφορική;
   γ) «Ήρθαν για ένα καλοκαίρι και έπιασαν ρίζες.» Τι σημαίνει;
4. Γράψε τις γραμματικές πληροφορίες και την πρώτη σημασία ενός λήμματος για τη λέξη «κουτάλι», στο ύφος του λεξικού.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/dictionary-entry
