# Περιγραφή και αφήγηση

> Τι κρατάει μια καλή περιγραφή, και ποιος, πότε, πού σε μια αφήγηση.

Νεοελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/description-narration

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την αντικειμενική από την υποκειμενική περιγραφή, και τη στατική από τη δυναμική.
- Να αναγνωρίζεις τα στοιχεία μιας αφήγησης και τον αφηγητή της (πρωτοπρόσωπο ή τριτοπρόσωπο).
- Να εξηγείς τι δουλειά κάνουν ο αόριστος, ο παρατατικός και ο ιστορικός ενεστώτας σε μια αφήγηση.
- Να ξαναβάζεις στη χρονική τους σειρά τα γεγονότα μιας αφήγησης που ξεκινά από το τέλος.

## Τι ξέρεις ήδη

Στο Δημοτικό έμαθες να περιγράφεις με σειρά (από το σύνολο στις λεπτομέρειες,
από πάνω προς τα κάτω) και με όλες τις αισθήσεις. Έμαθες και ότι μια ιστορία
έχει αρχή (ποιος, πού, πότε), μέση (το πρόβλημα) και τέλος (τη λύση). Εδώ θα
δούμε τις **επιλογές** που κάνει αυτός που γράφει: από ποια ματιά περιγράφει,
ποιος αφηγείται, σε ποιον χρόνο, και με ποια σειρά λέει τα γεγονότα.

## Περιγραφή: ποια ματιά;

Δύο περιγραφές του ίδιου δωματίου:

> **Α.** Το δωμάτιο είναι τρία επί τέσσερα μέτρα. Έχει ένα παράθυρο προς τον
> νότο, ένα κρεβάτι, ένα γραφείο και μια ντουλάπα. Οι τοίχοι είναι λευκοί.
>
> **Β.** Το δωμάτιό μου είναι μικρό, αλλά το πρωί το παράθυρο το γεμίζει φως
> και μοιάζει διπλάσιο. Οι άσπροι τοίχοι, γεμάτοι αφίσες, είναι το πιο
> ζωντανό κομμάτι του σπιτιού.

Η **Α** λέει μόνο ό,τι θα έλεγε οποιοσδήποτε το έβλεπε: μετρήσεις, αντικείμενα,
χρώματα. Είναι **αντικειμενική** περιγραφή. Τη βρίσκεις σε αγγελίες, σε
εγχειρίδια, σε επιστημονικά κείμενα.

Η **Β** λέει πώς το **νιώθει** αυτός που γράφει: «μικρό, αλλά», «μοιάζει
διπλάσιο», «το πιο ζωντανό κομμάτι». Είναι **υποκειμενική** περιγραφή, με
εντυπώσεις και συναισθήματα, και τη βρίσκεις στη λογοτεχνία, στα ημερολόγια,
στις επιστολές.

Και κάτι ακόμα: ο παρατηρητής **κινείται** ή όχι;

- Στη **στατική** περιγραφή κοιτάζει από ένα σημείο: «Από το μπαλκόνι βλέπω
  αριστερά το λιμάνι, απέναντι το νησάκι, δεξιά τον φάρο.»
- Στη **δυναμική** περιγραφή κινείται, και τα πράγματα εμφανίζονται με τη σειρά
  που τα συναντά: «Μπαίνεις από την πύλη και σε υποδέχεται ένας διάδρομος με
  πλατάνια. Στο τέλος του ανοίγει η πλατεία.»

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αντικειμενική ή υποκειμενική;*

## Αφήγηση: ποιος τη λέει;

Κάθε αφήγηση έχει **πρόσωπα**, **τόπο**, **χρόνο** και **γεγονότα** που
δένονται μεταξύ τους. Έχει όμως και κάποιον που τη λέει: τον **αφηγητή**. Ο
αφηγητής δεν είναι πάντα ο συγγραφέας.

- **Πρωτοπρόσωπη** αφήγηση: ο αφηγητής είναι **μέσα** στην ιστορία και μιλάει
  σε α΄ πρόσωπο: «έτρεξα», «φοβήθηκα». Ξέρει ό,τι είδε και ένιωσε ο ίδιος.
- **Τριτοπρόσωπη** αφήγηση: ο αφηγητής **δεν** είναι πρόσωπο της ιστορίας και
  μιλάει σε γ΄ πρόσωπο: «έτρεξε», «φοβήθηκε».

Δες πώς ανοίγει ένα διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη (1851–1911), το «Όνειρο
στο κύμα» (σε μονοτονική γραφή· το πρωτότυπο είναι πολυτονικό):

> «Ήμην πτωχόν βοσκόπουλο εις τα όρη. Δεκαοκτώ ετών, και δεν ήξευρα ακόμη
> άλφα.»

Με δύο περιόδους, στη γλώσσα της εποχής του, ο αφηγητής μάς έδωσε ποιος είναι
(ένα φτωχό βοσκόπουλο), πού ζει (στα βουνά), πόσο χρονών είναι, και κάτι που θα
μετρήσει στην ιστορία: δεν ξέρει γράμματα. Και μιλάει σε **α΄ πρόσωπο** («ήμην»,
δηλαδή «ήμουν»): είναι πρωτοπρόσωπη αφήγηση.

## Οι χρόνοι της αφήγησης

Οι αφηγήσεις γράφονται συνήθως στο παρελθόν, αλλά κάθε χρόνος έχει δική του
δουλειά.

| Χρόνος                  | Τι κάνει                                                       | Παράδειγμα                                              |
| ----------------------- | -------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------- |
| **Αόριστος**            | τα **γεγονότα** που προχωρούν την ιστορία, το ένα μετά το άλλο | Άνοιξε την πόρτα, **κοίταξε** γύρω και **μπήκε**.       |
| **Παρατατικός**         | το **σκηνικό**, ό,τι κρατούσε ώρα ή γινόταν συχνά              | **Έβρεχε** από το πρωί. Κάθε βράδυ **διάβαζε** ως αργά. |
| **Υπερσυντέλικος**      | κάτι που είχε γίνει **πριν** από τα γεγονότα που λέμε          | Όταν έφτασε, το τρένο **είχε φύγει**.                   |
| **Ιστορικός ενεστώτας** | γεγονότα του παρελθόντος σε ενεστώτα, για να ζωντανέψουν       | Ξαφνικά **ακούει** ένα θόρυβο και **γυρίζει**.          |

Ο ιστορικός ενεστώτας φέρνει τον αναγνώστη **μέσα στη σκηνή**, σαν να γίνεται
τώρα. Χρησιμοποιείται συνήθως για τη στιγμή της έντασης.

> **Κλειδί**
>
> Μια καλή αφήγηση είναι μια σειρά από **επιλογές**:
>
> - **ποιος** αφηγείται (α΄ ή γ΄ πρόσωπο),
> - **ποιος χρόνος** για κάθε κομμάτι (αόριστος για τα γεγονότα, παρατατικός για
>   το σκηνικό, ιστορικός ενεστώτας για την ένταση),
> - και **με ποια σειρά** λέγονται τα γεγονότα: με τη σειρά που έγιναν, ή
>   ξεκινώντας από το τέλος και γυρνώντας πίσω.

## Η σειρά της αφήγησης

Η πιο απλή σειρά είναι η **χρονολογική**: πρώτα ό,τι έγινε πρώτο. Συχνά όμως ο
αφηγητής ξεκινά από μια στιγμή και ύστερα **γυρίζει πίσω**, για να πει τι
προηγήθηκε. Αυτή η επιστροφή λέγεται **αναδρομή**. Τη γνωρίζεις από τον
υπερσυντέλικο και από φράσεις όπως «πριν από έναν χρόνο», «τότε».

Διάβασε μια αφήγηση γραμμένη για την ενότητα:

> Η Μυρτώ κοιτούσε το ασημένιο μετάλλιο στο χέρι της και δεν το πίστευε. Πριν
> από έναν χρόνο είχε σπάσει το πόδι της στην προπόνηση. Τρεις μήνες έμεινε
> στο σπίτι με τον γύψο. Όταν τον έβγαλε, ξεκίνησε από την αρχή, με έναν γύρο
> του γηπέδου τη μέρα. Το πρωί, στον τελικό, τερμάτισε δεύτερη. Τώρα ο
> προπονητής της την αγκάλιαζε, και εκείνη ακόμα κρατούσε σφιχτά το μετάλλιο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Με τη σειρά που έγιναν*

Γιατί η αφήγηση δεν ξεκινά από το σπάσιμο; Γιατί έτσι η πρώτη εικόνα είναι η
πιο δυνατή, το μετάλλιο, και ο αναγνώστης θέλει να μάθει **πώς** έφτασε εκεί.
Η αναδρομή κάνει το μετάλλιο να μετράει περισσότερο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι χρόνοι στην ιστορία της Μυρτώς*

> **Πρόσεχε**
>
> Μην αλλάζεις χρόνο χωρίς λόγο. Αν ξεκινήσεις σε αόριστο και πέσεις κατά λάθος σε
> ενεστώτα («Μπήκε στην τάξη και **κάθεται** στο θρανίο»), ο αναγνώστης
> μπερδεύεται. Ο ιστορικός ενεστώτας είναι επιλογή για μια συγκεκριμένη σκηνή,
> όχι γλίστρημα στη μέση της περιόδου.

> **Θυμήσου**
>
> - Περιγραφή **αντικειμενική** (ό,τι θα έλεγε ο καθένας) ή **υποκειμενική** (με
>   εντυπώσεις). **Στατική** (από ένα σημείο) ή **δυναμική** (ο παρατηρητής
>   κινείται).
> - Αφήγηση **πρωτοπρόσωπη** (ο αφηγητής μέσα στην ιστορία) ή **τριτοπρόσωπη**.
> - **Αόριστος** για τα γεγονότα, **παρατατικός** για το σκηνικό,
>   **υπερσυντέλικος** για ό,τι είχε γίνει πριν, **ιστορικός ενεστώτας** για να
>   ζωντανέψει μια σκηνή.
> - Η **αναδρομή** γυρίζει πίσω στον χρόνο, για να εξηγήσει πώς φτάσαμε ως εδώ.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τι δουλειά κάνει κάθε χρόνος: «Ήταν Κυριακή και η πλατεία είχε ησυχία. Ο Λευτέρης περπατούσε αργά. Ξαφνικά ένα μπαλόνι περνάει πάνω από το κεφάλι του και σκάει στο καμπαναριό.»

1. «**Ήταν** Κυριακή», «**είχε** ησυχία», «**περπατούσε**»: παρατατικός. Δεν
   προχωρά η ιστορία· στήνεται το **σκηνικό**: ημέρα, ατμόσφαιρα, τι έκανε ο ήρωας
   εκείνη την ώρα.
2. «Ξαφνικά… **περνάει**… **σκάει**»: ενεστώτας, ενώ η ιστορία είναι στο
   παρελθόν. Είναι **ιστορικός ενεστώτας**. Το «ξαφνικά» δείχνει γιατί: η ησυχία
   σπάει, και ο αναγνώστης βρίσκεται μέσα στη στιγμή.
3. Αν η αφήγηση συνεχιζόταν με «Ο Λευτέρης **γύρισε** και **είδε**…», ο αόριστος
   θα έδινε τα επόμενα γεγονότα, το ένα μετά το άλλο.

### Παράδειγμα 2: Ξαναγράψε σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση: «Η Ελένη άνοιξε το κουτί. Μέσα βρήκε ένα παλιό γράμμα του παππού της. Τα χέρια της έτρεμαν.»

1. Ο αφηγητής μπαίνει μέσα στην ιστορία: η Ελένη λέει η ίδια τι έγινε. Τα ρήματα
   πάνε σε **α΄ πρόσωπο**.
2. «Άνοιξε» → **άνοιξα**, «βρήκε» → **βρήκα**. Το «του παππού της» γίνεται «**του
   παππού μου**», και τα «χέρια της» γίνονται «**τα χέρια μου**».
3. «**Άνοιξα** το κουτί. Μέσα **βρήκα** ένα παλιό γράμμα του **παππού μου**. Τα
   **χέρια μου** έτρεμαν.» Τώρα ο αναγνώστης βλέπει μόνο ό,τι βλέπει η Ελένη, και
   ακούει από την ίδια τι ένιωσε.

## Ερωτήσεις

1. Ποια περίοδος ανήκει σε υποκειμενική περιγραφή;
   - Το λιμάνι το σούρουπο είναι το πιο γαλήνιο μέρος του κόσμου.
   - Το λιμάνι έχει δύο μώλους και έναν λευκό φάρο στην είσοδό του.
   - Στο λιμάνι δένουν κάθε μέρα τρία πλοία της γραμμής.
   - Το λιμάνι βρίσκεται στη βόρεια πλευρά του νησιού.
2. Ποια περιγραφή είναι δυναμική;
   - Ανεβαίνοντας το μονοπάτι, βλέπεις πρώτα τα αμπέλια, μετά το ξωκλήσι.
   - Από το παράθυρο φαίνονται αριστερά το ξωκλήσι, δεξιά τα αμπέλια και η θάλασσα.
   - Το ξωκλήσι είναι λευκό, με μπλε τρούλο και μια μικρή καμπάνα.
   - Τα αμπέλια απλώνονται σε όλη την πλαγιά, ως τη θάλασσα.
3. «Εκείνο το βράδυ δεν μπορούσα να κοιμηθώ. Άκουγα τον αέρα να χτυπάει τα παντζούρια.» Τι αφήγηση είναι;
   - Πρωτοπρόσωπη: ο αφηγητής είναι μέσα στην ιστορία
   - Τριτοπρόσωπη: ο αφηγητής δεν είναι πρόσωπο της ιστορίας
   - Περιγραφή χωρίς αφηγητή, γιατί δεν γίνεται τίποτα
   - Διάλογος: δύο πρόσωπα μιλούν μεταξύ τους
4. Τι δουλειά κάνει συνήθως ο παρατατικός σε μια αφήγηση;
   - Στήνει το σκηνικό και λέει ό,τι κρατούσε ώρα
   - Λέει τα γεγονότα που προχωρούν την ιστορία
   - Λέει κάτι που είχε γίνει πριν από την ιστορία
   - Ζωντανεύει τη στιγμή σαν να γίνεται τώρα
5. «Περπατούσαμε στο δάσος. Ξαφνικά ένα ελάφι πετάγεται μπροστά μας.» Γιατί το «πετάγεται» είναι σε ενεστώτα;
   - Για να ζωντανέψει η στιγμή, σαν να γίνεται τώρα
   - Γιατί το ελάφι πετάγεται και σήμερα στο ίδιο δάσος
   - Γιατί είναι λάθος, και έπρεπε να είναι παρατατικός
   - Γιατί δείχνει κάτι που επαναλαμβανόταν συχνά
6. Μια αφήγηση ξεκινά με τον ήρωα στο αεροδρόμιο και μετά λέει πώς είχε αποφασίσει να φύγει. Πώς λέγεται αυτή η επιστροφή;
   - Αναδρομή
   - Περιγραφή
   - Χρονολογική σειρά
   - Κατακλείδα
7. «Όταν φτάσαμε στο σινεμά, η ταινία είχε αρχίσει.» Τι δείχνει το «είχε αρχίσει»;
   - Ότι η ταινία άρχισε πριν φτάσουμε
   - Ότι η ταινία άρχισε μόλις φτάσαμε
   - Ότι η ταινία θα αρχίσει σε λίγο
   - Ότι η ταινία άρχιζε κάθε μέρα
8. Ποια περίοδος είναι από τριτοπρόσωπη αφήγηση;
   - Ο ψαράς έριξε τα δίχτυα και περίμενε σιωπηλός.
   - Έριξα τα δίχτυα και περίμενα σιωπηλός.
   - Ρίξαμε τα δίχτυα και περιμέναμε σιωπηλοί.
   - Ρίχνω τα δίχτυα και περιμένω σιωπηλός.

## Ασκήσεις

1. Κάνε την περίοδο αντικειμενική, κρατώντας μόνο ό,τι θα έλεγε ο καθένας: «Το υπέροχο κόκκινο ποδήλατό μου έχει δύο τρομερά γρήγορες ταχύτητες.»
2. Βάλε το ρήμα στον σωστό χρόνο (παρατατικό ή αόριστο): «Ο ήλιος (λάμπω) από το πρωί, όταν ξαφνικά ένα σύννεφο (σκεπάζω) τον ουρανό.»
3. «Μπήκα στο εργαστήριο του παππού. Μύριζε ξύλο και κόλλα. Πάνω στον πάγκο με περίμενε μια μισοτελειωμένη βάρκα.»
   α) Τι αφήγηση είναι: πρωτοπρόσωπη ή τριτοπρόσωπη;
   β) Ποια ρήματα στήνουν το σκηνικό;
   γ) Ξαναγράψε την πρώτη περίοδο σε τριτοπρόσωπη, με ήρωα τον Νίκο.
4. «Τον Ιούνιο, στη γιορτή του σχολείου, ο Στέλιος στεκόταν στη σκηνή με το βραβείο στο χέρι. Τον Σεπτέμβριο είχε γραφτεί στη θεατρική ομάδα του σχολείου. Όλο τον χειμώνα έκανε πρόβες κάθε Τετάρτη. Τον Μάιο έπαιξε τον πρωταγωνιστή.»
   α) Η αφήγηση ανοίγει με την πιο πρόσφατη στιγμή και μετά γυρίζει πίσω. Πώς λέγεται αυτή η επιστροφή;
   β) Ποιο ρήμα δείχνει με τον χρόνο του ότι κάτι είχε γίνει πριν, και ποιος χρόνος είναι;
   γ) Με ποια σειρά έγιναν στην πραγματικότητα τα γεγονότα των τεσσάρων περιόδων;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/description-narration
