# Παραγωγή λέξεων

> Παράγωγα ρήματα, ουσιαστικά και επίθετα: θέμα και κατάληξη.

Νεοελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/derivation

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την πρωτότυπη από την παράγωγη λέξη και να βρίσκεις από ποια λέξη προέρχεται μια παράγωγη.
- Να σχηματίζεις παράγωγα ρήματα, ουσιαστικά και επίθετα με τις πιο συχνές παραγωγικές καταλήξεις.
- Να καταλαβαίνεις τη σημασία μιας άγνωστης λέξης από το θέμα και την κατάληξή της.
- Να διαλέγεις την κατάληξη που δίνει τη σημασία και το μέρος του λόγου που χρειάζεται η πρόταση.

## Τι ξέρεις ήδη

Στο Δημοτικό είδες ότι μια **παράγωγη** λέξη φτιάχνεται από ένα **θέμα** και
μια **παραγωγική κατάληξη** (ψαρ-άς) ή ένα **πρόθημα** (ξε-κλειδώνω). Εδώ θα
δούμε κάτι που τότε έμεινε στην άκρη: η κατάληξη δεν αλλάζει μόνο τη σημασία.
Αλλάζει και το **μέρος του λόγου**. Από ένα ουσιαστικό φτιάχνεις ρήμα, από
ένα ρήμα ουσιαστικό, από ένα επίθετο ρήμα ή ουσιαστικό.

## Πρωτότυπες και παράγωγες

Πάρε τη λέξη **κλειδί**. Δεν βγαίνει από καμία άλλη λέξη της νέας ελληνικής·
είναι η αρχή της σειράς. Μια τέτοια λέξη λέγεται **πρωτότυπη**. Από αυτήν:

| Λέξη         | Πώς φτιάχτηκε    | Μέρος του λόγου |
| ------------ | ---------------- | --------------- |
| κλειδί       | πρωτότυπη        | ουσιαστικό      |
| κλειδ**ώνω** | κλειδ(ί) + -ώνω  | ρήμα            |
| κλείδω**μα** | κλειδώ(νω) + -μα | ουσιαστικό      |

Το **κλείδωμα** δεν φτιάχτηκε από το «κλειδί» αλλά από το «κλειδώνω»: είναι η
πράξη του κλειδώνω. Η παραγωγή γίνεται **σκαλί-σκαλί**, και κάθε παράγωγη
μπορεί να γίνει θέμα για την επόμενη.

> **Κλειδί**
>
> Η παραγωγική κατάληξη κάνει δύο δουλειές μαζί:
>
> - αποφασίζει **τι μέρος του λόγου** θα είναι η νέα λέξη (ρήμα, ουσιαστικό,
>   επίθετο),
> - και φέρνει **μια σημασία**: «αυτός που κάνει», «η πράξη», «η ιδιότητα»,
>   «φτιαγμένος από», «που μοιάζει με».
>
> Αν ξέρεις τι φέρνει η κατάληξη, καταλαβαίνεις λέξεις που δεν έχεις ακούσει
> ποτέ: **κιτριν-ωπός** είναι κάτι «προς το κίτρινο».

## Παράγωγα ρήματα

Τα ρήματα φτιάχνονται συνήθως από ουσιαστικά ή επίθετα. Λένε «κάνω κάτι με
αυτό» ή «γίνομαι, κάνω κάτι έτσι».

| Κατάληξη  | Από                             | Παραδείγματα                                                                           |
| --------- | ------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------- |
| **-ίζω**  | ουσιαστικά, επίθετα             | σκόνη → σκον**ίζω**, ψαλίδι → ψαλιδ**ίζω**, μαύρος → μαυρ**ίζω**, άσπρος → ασπρ**ίζω** |
| **-ώνω**  | ουσιαστικά                      | καρφί → καρφ**ώνω**, σίδερο → σιδερ**ώνω**, λάσπη → λασπ**ώνω**                        |
| **-εύω**  | ουσιαστικά, επίθετα, επιρρήματα | άγριος → αγρι**εύω**, κοντά → κοντ**εύω**                                              |
| **-αίνω** | επίθετα                         | ζεστός → ζεστ**αίνω**, φτωχός → φτωχ**αίνω**                                           |

Τα ρήματα από επίθετα σε -ίζω και -αίνω λένε συχνά ότι κάτι **γίνεται** έτσι:
ο ουρανός μαυρίζει (γίνεται μαύρος), η οικογένεια φτωχαίνει (γίνεται
φτωχότερη).

## Παράγωγα ουσιαστικά

| Τι σημαίνουν                    | Κατάληξη                  | Παραδείγματα                                                                       |
| ------------------------------- | ------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------- |
| **ποιος** κάνει κάτι            | -τής, -ιστής              | αγοραστής, ποδοσφαιρ**ιστής**                                                      |
| **η πράξη** ή το αποτέλεσμά της | -ιμο, -μα, -μός, -ση      | γράψ**ιμο**, σπρώξ**ιμο**, κλείδω**μα**, ζέστα**μα**, καθαρισ**μός**, θέρμαν**ση** |
| **η ιδιότητα**                  | -οσύνη, -ιά, -σιά, -ότητα | καλ**οσύνη**, ομορφ**ιά**, ζεστα**σιά**, καθαρ**ότητα**                            |
| **εργαλείο** ή **τόπος**        | -τήρας, -τήρι, -τήριο     | ανεμισ**τήρας**, ξυπνη**τήρι**, πλυν**τήριο**, εργασ**τήριο**                      |

Πρόσεξε το θέμα: τα ουσιαστικά της πράξης φτιάχνονται συχνά από το θέμα του
**αορίστου** (έγραψα → γράψ-ιμο, έσπρωξα → σπρώξ-ιμο), όχι του ενεστώτα.

## Παράγωγα επίθετα

| Κατάληξη   | Τι σημαίνει                | Παραδείγματα                              |
| ---------- | -------------------------- | ----------------------------------------- |
| **-ικός**  | που έχει σχέση με          | σχολ**ικός**, σπιτ**ικός**, φιλ**ικός**   |
| **-ινός**  | από ποια ώρα ή ποιον τόπο  | πρω**ινός**, βραδ**ινός**, θαλασσ**ινός** |
| **-ινος**  | από ποιο υλικό             | ξύλ**ινος**, χάρτ**ινος**                 |
| **-ερός**  | που έχει πολύ από κάτι     | λαδ**ερός**, δροσ**ερός**                 |
| **-ωπός**  | που μοιάζει, που πάει προς | κοκκιν**ωπός**, κιτριν**ωπός**            |
| **-σιμος** | που μπορεί να γίνει αυτό   | φαγώ**σιμος**                             |

> **Πρόσεχε**
>
> Το **-ινός** και το **-ινος** διαφέρουν μόνο στον τόνο, και λένε άλλο
> πράγμα.
>
> - **-ινός**, τονισμένο στη λήγουσα: χρόνος ή τόπος. **Πρωινός** καφές,
>   **θαλασσινός** αέρας.
> - **-ινος**, τονισμένο στην προπαραλήγουσα: υλικό. **Ξύλινος** πάγκος,
>   **χάρτινη** σακούλα.
>
> Ένα «ξυλινό» ή ένα «πρώινο» δεν υπάρχουν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι λέει η κατάληξη;*

## Χτίσε την παράγωγη

Η κατάληξη δεν διαλέγεται στην τύχη. Κάθε φορά υπάρχουν δύο ή τρεις που
μοιάζουν, αλλά μόνο μία δίνει λέξη της γλώσσας με τη σημασία που θέλεις.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Θέμα και κατάληξη*

> **Θυμήσου**
>
> - **Πρωτότυπη**: δεν βγαίνει από άλλη λέξη (κλειδί). **Παράγωγη**: βγαίνει από
>   άλλη, με παραγωγική κατάληξη (κλειδώνω, κλείδωμα).
> - Η κατάληξη αποφασίζει **μέρος του λόγου** και **σημασία**.
> - Ρήματα: -ίζω, -ώνω, -εύω, -αίνω. Ουσιαστικά: πρόσωπο (-τής), πράξη (-ιμο,
>   -μα, -μός, -ση), ιδιότητα (-οσύνη, -ιά, -ότητα), εργαλείο ή τόπος (-τήρας,
>   -τήριο). Επίθετα: -ικός, -ινός, -ινος, -ερός, -ωπός.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Από ποια λέξη βγαίνει η καθεμία και τι μέρος του λόγου είναι: «σκουπίζω», «σκούπισμα»;

1. **Σκουπίζω**: αν βγάλεις την κατάληξη -ίζω, μένει **σκουπ-**, το θέμα της
   **σκούπας**. Το ουσιαστικό «σκούπα» έγινε **ρήμα**: καθαρίζω με σκούπα.
2. **Σκούπισμα**: η κατάληξη είναι **-μα**, που δίνει την πράξη. Το θέμα
   **σκουπισ-** είναι του αορίστου «σκούπισα». Άρα βγαίνει από το ρήμα
   **σκουπίζω**, όχι κατευθείαν από τη «σκούπα».
3. Η σειρά είναι σκούπα → σκουπίζω → σκούπισμα: ουσιαστικό, ρήμα, ουσιαστικό ξανά,
   με άλλη σημασία κάθε φορά.

### Παράδειγμα 2: Συμπλήρωσε με παράγωγη λέξη από το «ζεστός»: «Το \_\_\_ του φαγητού στον φούρνο κράτησε δέκα λεπτά. Μας άρεσε η \_\_\_ του σπιτιού τους.»

1. Στο πρώτο κενό χρειαζόμαστε ουσιαστικό που λέει **πράξη**: κάποιος ζέστανε το
   φαγητό. Πρώτα το ρήμα: ζεστός → **ζεσταίνω**. Μετά η πράξη, με -μα: **ζέσταμα**.
2. Στο δεύτερο κενό δεν ζεσταίνει κανείς τίποτα. Μιλάμε για μια **ιδιότητα** του
   σπιτιού, και με τη μεταφορική σημασία: φιλόξενο, ζεστό. Από το ίδιο θέμα, με
   -σιά: **ζεστασιά**.
3. «Το **ζέσταμα** του φαγητού… Μας άρεσε η **ζεστασιά** του σπιτιού τους.» Ίδιο
   θέμα, άλλη κατάληξη, άλλη σημασία.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις λέξεις είναι πρωτότυπη;
   - σίδερο
   - σιδερώνω
   - σιδέρωμα
   - σιδερωτής
2. Τι κάνει η κατάληξη -ώνω στο «λάσπη → λασπώνω»;
   - Κάνει το ουσιαστικό ρήμα
   - Κάνει το ουσιαστικό επίθετο
   - Κάνει τη λέξη υποκοριστικό
   - Αλλάζει μόνο τη σημασία
3. Ποια λέξη σημαίνει την πράξη, κι όχι την ιδιότητα ή αυτόν που την κάνει;
   - καθαρισμός
   - καθαρότητα
   - καθαριστής
   - καθαρίστρια
4. Ποια φράση είναι σωστά γραμμένη και τονισμένη;
   - ένα ξύλινο κουτί και ένας πρωινός καφές
   - ένα ξυλινό κουτί και ένας πρωινός καφές
   - ένα ξύλινο κουτί και ένας πρώινος καφές
   - ένα ξυλινό κουτί και ένας πρώινος καφές
5. Δεν έχεις ξανακούσει τη λέξη «πρασινωπός». Τι σημαίνει, αν κρίνεις από την κατάληξη;
   - Που έχει μια απόχρωση προς το πράσινο
   - Που είναι φτιαγμένος από κάτι πράσινο
   - Που έχει πάρα πολύ πράσινο πάνω του
   - Που κάνει κάτι πράσινο με τη δουλειά του
6. Από ποια λέξη φτιάχτηκε το «κλείδωμα»;
   - Από το ρήμα «κλειδώνω»
   - Από το ουσιαστικό «κλειδί»
   - Από το επίθετο «κλειδωμένος»
   - Από καμία, είναι πρωτότυπη
7. «Το φθινόπωρο οι μέρες ___.» Ποιο παράγωγο ρήμα από το «κοντός» ταιριάζει;
   - κονταίνουν
   - κοντεύουν
   - κοντίζουν
   - κοντώνουν
8. Ποια κατάληξη δίνει εργαλείο ή τόπο;
   - -τήριο, όπως στο «εργαστήριο»
   - -οσύνη, όπως στα «καλοσύνη», «αγιοσύνη»
   - -ιμο, όπως στο «γράψιμο»
   - -ικός, όπως στο «σχολικός»

## Ασκήσεις

1. Φτιάξε ρήμα από το ουσιαστικό «σκόνη», που σημαίνει «γεμίζω σκόνη».
2. Από ποια λέξη φτιάχτηκε άμεσα το «ποτιστήρι», και τι μέρος του λόγου είναι εκείνη;
3. Συμπλήρωσε κάθε κενό με παράγωγη λέξη από το επίθετο «μαύρος».
   α) «Λίγο πριν από την μπόρα, ο ουρανός ___ μέσα σε λίγα λεπτά.» (ρήμα)
   β) «Στο βάθος του δάσους μάς τύλιξε μια πυκνή ___.» (ουσιαστικό, το μαύρο χρώμα)
   γ) «Είχε ένα ___ σκυλάκι, ούτε μαύρο ούτε γκρίζο.» (επίθετο, -ερός)
4. Γράψε τη σειρά παραγωγής από το «χρώμα» ως ένα ουσιαστικό που λέει την πράξη, περνώντας από ρήμα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/derivation
