# Παράταξη και ασύνδετο

> Προτάσεις ισότιμες, με «και», «αλλά», «ή» — ή χωρίς κανέναν σύνδεσμο.

Νεοελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/coordination

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις την παρατακτική σύνδεση: προτάσεις ισότιμες, που καμία δεν εξαρτάται από την άλλη.
- Να ξεχωρίζεις συμπλεκτική, διαζευκτική, αντιθετική, συμπερασματική και επεξηγηματική σύνδεση από τον σύνδεσμο.
- Να αναγνωρίζεις το ασύνδετο σχήμα και να εξηγείς τι αλλάζει στο ύφος σε σχέση με το «και».
- Να βάζεις σωστά το κόμμα στην παράταξη και στο ασύνδετο.

## Ισότιμες προτάσεις

Ξέρεις ήδη δύο πράγματα. Από τη Δ΄ Δημοτικού, ότι δύο προτάσεις δένονται σε
μία περίοδο με λέξεις όπως «και» και «αλλά». Από τη ΣΤ΄, ότι μια πρόταση μπορεί
να είναι **κύρια** (στέκεται μόνη της) ή **δευτερεύουσα** (εξαρτάται από
άλλη, όπως «επειδή έβρεχε»).

Τώρα δίνουμε όνομα στον πρώτο τρόπο σύνδεσης. Δες:

> Ο ήλιος βγήκε **και** τα πουλιά άρχισαν να τραγουδούν.

Σβήσε το «και» και χώρισε τις προτάσεις με τελεία: «Ο ήλιος βγήκε. Τα πουλιά
άρχισαν να τραγουδούν.» Και οι δύο στέκονται. Καμία δεν κρέμεται από την άλλη·
απλώς μπαίνουν **η μία δίπλα στην άλλη**.

> **Κλειδί**
>
> **Παράταξη** (ή παρατακτική σύνδεση) είναι η σύνδεση **ισότιμων** όρων ή
> προτάσεων: κύρια με κύρια, ή δευτερεύουσα με δευτερεύουσα του ίδιου είδους.
> Καμία δεν εξαρτάται από την άλλη.
>
> Το αντίθετό της είναι η **υπόταξη**, όπου η μία πρόταση εξαρτάται από την
> άλλη («Βγήκαμε **επειδή** σταμάτησε η βροχή»). Αυτή θα τη δεις σε δική της
> ενότητα.

Παράταξη γίνεται και ανάμεσα σε δευτερεύουσες, αρκεί να είναι **ίδιου
είδους** και να εξαρτώνται από την ίδια κύρια:

> Μας είπε **ότι** θα αργήσει **και ότι** δεν χρειάζεται να τον περιμένουμε.

Οι δύο «ότι…» είναι ισότιμες μεταξύ τους, δεμένες με «και», και κρέμονται και
οι δύο από το «Μας είπε».

## Πέντε είδη παράταξης

Ο σύνδεσμος δεν δένει απλώς· λέει και **τι σχέση** έχουν τα δύο κομμάτια.

| Σύνδεση            | Τι λέει                              | Σύνδεσμοι                          | Παράδειγμα                                                                 |
| ------------------ | ------------------------------------ | ---------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------- |
| **Συμπλεκτική**    | προσθέτει                            | και (κι), ούτε, μήτε               | Μαγείρεψε **και** έστρωσε το τραπέζι. **Ούτε** τηλεφώνησε **ούτε** έγραψε. |
| **Διαζευκτική**    | δίνει επιλογή, το ένα ή το άλλο      | ή, είτε… είτε                      | Θα πάμε με το τρένο **ή** θα νοικιάσουμε αυτοκίνητο.                       |
| **Αντιθετική**     | φέρνει κάτι αντίθετο ή απρόσμενο     | αλλά, μα, όμως, παρά, ωστόσο, μόνο | Διάβασε πολύ, **αλλά** δεν πέρασε.                                         |
| **Συμπερασματική** | βγάζει συμπέρασμα από τα προηγούμενα | λοιπόν, άρα, επομένως, συνεπώς     | Το λεωφορείο έφυγε· **άρα** θα περπατήσουμε.                               |
| **Επεξηγηματική**  | εξηγεί με άλλα λόγια ό,τι προηγήθηκε | δηλαδή                             | Ήρθε η ώρα, **δηλαδή** φεύγουμε.                                           |

Δύο σημειώσεις. Το «**παρά**» είναι αντιθετικό μετά από άρνηση: «Δεν ήρθε
να βοηθήσει, **παρά** να κριτικάρει.» Και το «**όμως**» δεν κάθεται
υποχρεωτικά στην αρχή της πρότασης: «Διάβασε πολύ· δεν πέρασε **όμως**.»

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος σύνδεσμος δένει τις δύο προτάσεις;*

## Το ασύνδετο

Μπορείς να βάλεις ισότιμες προτάσεις τη μία δίπλα στην άλλη και **χωρίς
σύνδεσμο**, μόνο με κόμμα:

> Ήρθα, είδα, νίκησα.
>
> — Ιούλιος Καίσαρας (47 π.Χ.), όπως το παραδίδουν ο Πλούταρχος και ο Σουητώνιος· στα λατινικά «veni, vidi, vici»

Αυτό λέγεται **ασύνδετο σχήμα**. Είναι κι αυτό παράταξη: οι προτάσεις μένουν
ισότιμες. Αλλάζει όμως ο **ρυθμός**. Χωρίς τα «και», οι πράξεις έρχονται η μία
πάνω στην άλλη, γρήγορα, κοφτά, σαν να μην πρόλαβε να ανασάνει αυτός που τις
λέει.

Σύγκρινε:

- «Ήρθα **και** είδα **και** νίκησα.» Αργό, με έμφαση σε κάθε βήμα. Όταν το
  «και» επαναλαμβάνεται επίτηδες, λέγεται **πολυσύνδετο**.
- «Ήρθα, είδα, νίκησα.» Γοργό, σαν να ήταν όλα εύκολα.

Το ασύνδετο δεν είναι μόνο για προτάσεις. Ενώνει και λέξεις: «Ήρθαν φίλοι,
συγγενείς, γείτονες.»

> **Πρόσεχε**
>
> Το κόμμα στην παράταξη και στο ασύνδετο:
>
> - **Ασύνδετο**: κόμμα ανάμεσα στους όρους. «Μπήκε, κοίταξε γύρω, κάθισε.»
> - **και, ή, ούτε**: συνήθως **χωρίς** κόμμα πριν. «Έπλυνε τα πιάτα και σκούπισε
>   το πάτωμα.»
> - **αλλά, μα, όμως, ωστόσο, παρά**: **κόμμα** πριν. «Ήθελε να έρθει, αλλά
>   αρρώστησε.»
> - **λοιπόν, δηλαδή**: όταν μπαίνουν μέσα στην πρόταση, ανάμεσα σε κόμματα.
>   «Αποφάσισες, λοιπόν, να έρθεις;»
>
> Και όταν οι δύο προτάσεις είναι μεγάλες ή η δεύτερη έρχεται ως απόφαση πάνω
> στην πρώτη, μπαίνει **άνω τελεία**: «Το λεωφορείο έφυγε· θα περπατήσουμε.»

*Διαδραστικό στη σελίδα: Παράταξη, ασύνδετο ή υπόταξη;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Παράταξη**: ισότιμες προτάσεις (ή όροι). Συμπλεκτική (και, ούτε),
>   διαζευκτική (ή, είτε), αντιθετική (αλλά, όμως, ωστόσο, παρά),
>   συμπερασματική (λοιπόν, άρα, επομένως), επεξηγηματική (δηλαδή).
> - **Ασύνδετο**: ισότιμες προτάσεις χωρίς σύνδεσμο, με κόμμα. Γρήγορος, κοφτός
>   ρυθμός. Το αντίθετο: **πολυσύνδετο** (και… και… και).
> - Κόμμα **πριν** από αντιθετικό σύνδεσμο, **όχι** πριν από το απλό «και».

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πόσες προτάσεις έχει η περίοδος και πώς συνδέονται; «Ο σκύλος γάβγισε, η γάτα πήδηξε στον φράχτη, αλλά το πουλί δεν πέταξε.»

1. Ρήματα: «γάβγισε», «πήδηξε», «πέταξε». Τρεις προτάσεις, όλες **κύριες**: η καθεμιά
   στέκεται μόνη της.
2. Η πρώτη και η δεύτερη ενώνονται μόνο με κόμμα: **ασύνδετο**.
3. Η τρίτη ενώνεται με το «αλλά»: **αντιθετική παράταξη**. Το αντίθετο είναι ότι,
   ενώ τα δύο άλλα ζώα αντέδρασαν, το πουλί όχι. Πριν από το «αλλά» μπαίνει κόμμα.

### Παράδειγμα 2: Γράψε ξανά με ασύνδετο, και πες τι αλλάζει: «Η Μαρία άνοιξε το συρτάρι και βρήκε το γράμμα και το διάβασε και έβαλε τα κλάματα.»

1. Βγάζουμε τα «και» και βάζουμε κόμματα: «Η Μαρία άνοιξε το συρτάρι, βρήκε το
   γράμμα, το διάβασε, έβαλε τα κλάματα.»
2. Το αρχικό είναι **πολυσύνδετο**: κάθε «και» σταματάει τον αναγνώστη, και οι
   πράξεις ακούγονται βαριές, η μία μετά την άλλη.
3. Με το ασύνδετο οι πράξεις τρέχουν. Ο αναγνώστης φτάνει στα κλάματα πριν
   προλάβει να σκεφτεί, όπως η Μαρία. Καμία μορφή δεν είναι «λάθος»· διαλέγεις
   ανάλογα με τον ρυθμό που θέλεις.

## Ερωτήσεις

1. Τι σημαίνει ότι δύο προτάσεις συνδέονται παρατακτικά;
   - Είναι ισότιμες: καμία δεν εξαρτάται από την άλλη
   - Η μία εξαρτάται από την άλλη και τη συμπληρώνει
   - Δεν έχουν κανέναν σύνδεσμο ανάμεσά τους, μόνο κόμμα
   - Έχουν το ίδιο υποκείμενο και τον ίδιο χρόνο ρήματος
2. «Η ταινία ήταν μεγάλη, ωστόσο δεν βαρεθήκαμε.» Τι είδους σύνδεση είναι;
   - Αντιθετική
   - Συμπλεκτική
   - Συμπερασματική
   - Διαζευκτική
3. Ποιος σύνδεσμος ταιριάζει: «Όλα τα εισιτήρια πουλήθηκαν· … θα δούμε την παράσταση άλλη μέρα.»
   - επομένως
   - ωστόσο
   - δηλαδή
   - ή
4. Τι πετυχαίνει το ασύνδετο στο «Άνοιξε την πόρτα, κοίταξε, έφυγε»;
   - Οι πράξεις ακούγονται γρήγορες, η μία πάνω στην άλλη
   - Η κάθε πράξη τονίζεται ξεχωριστά και αργά
   - Η τελευταία πρόταση γίνεται δευτερεύουσα
   - Οι πράξεις παρουσιάζονται ως εναλλακτικές
5. Ποια περίοδος έχει σωστά τα κόμματα;
   - Ήθελα να έρθω, αλλά δεν πρόλαβα το τρένο.
   - Ήθελα να έρθω αλλά, δεν πρόλαβα το τρένο.
   - Ήθελα να έρθω, και δεν πρόλαβα το τρένο.
   - Ήθελα, να έρθω αλλά δεν πρόλαβα το τρένο.
6. «Μας υποσχέθηκε ότι θα γράψει και ότι θα τηλεφωνήσει.» Πώς συνδέονται μεταξύ τους οι δύο «ότι…»;
   - Παρατακτικά, ως δευτερεύουσες του ίδιου είδους
   - Υποτακτικά: η δεύτερη εξαρτάται από την πρώτη
   - Ασύνδετα, γιατί δεν υπάρχει κόμμα ανάμεσά τους
   - Δεν συνδέονται, γιατί η παράταξη ενώνει μόνο κύριες
7. «Το ζώο είναι νυκτόβιο, δηλαδή κυνηγάει τη νύχτα.» Τι κάνει το «δηλαδή»;
   - Εξηγεί με άλλα λόγια ό,τι είπε η πρώτη πρόταση
   - Βγάζει ένα νέο συμπέρασμα από την πρώτη πρόταση
   - Φέρνει κάτι που έρχεται σε αντίθεση με την πρώτη
   - Δίνει μια δεύτερη επιλογή δίπλα στην πρώτη
8. Ποια περίοδος έχει πολυσύνδετο;
   - Και γέλασε και χόρεψε και τραγούδησε ως το πρωί.
   - Γέλασε, χόρεψε, τραγούδησε ως το πρωί με όλους.
   - Γέλασε και χόρεψε, αλλά δεν τραγούδησε καθόλου.
   - Γέλασε όταν άκουσε το αστείο που της είπαν.

## Ασκήσεις

1. Τι είδους σύνδεση έχει η περίοδος «Είτε θα μείνεις είτε θα φύγεις»;
2. Ένωσε τις δύο προτάσεις με τον σύνδεσμο που ταιριάζει, με σωστή στίξη: «Ο φούρνος ήταν κλειστός. Αγοράσαμε ψωμί από το περίπτερο.»
3. Βάλε κόμματα όπου χρειάζεται: «Ο Πέτρος έπλυνε τα πιάτα σκούπισε την κουζίνα αλλά ξέχασε τα σκουπίδια.»
4. Πόσες προτάσεις έχει η περίοδος και πώς συνδέεται η καθεμιά: «Ήρθε, κάθισε και μας είπε ότι φεύγει.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/coordination
