# Επικοινωνία: πομπός, δέκτης, μήνυμα

> Ο κώδικας, το μέσο και η περίσταση: γιατί το ίδιο μήνυμα δεν λέγεται παντού ίδια.

Νεοελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/communication

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τους παράγοντες της επικοινωνίας: πομπό, δέκτη, μήνυμα, κώδικα, μέσο, περίσταση.
- Να ξεχωρίζεις τους γλωσσικούς από τους μη γλωσσικούς κώδικες.
- Να συγκρίνεις τον προφορικό με τον γραπτό λόγο και να αναγνωρίζεις τα παραγλωσσικά και εξωγλωσσικά στοιχεία.
- Να εξηγείς γιατί μια επικοινωνία αποτυγχάνει και να διορθώνεις τον παράγοντα που φταίει.

## Τι ξέρεις ήδη

Στη ΣΤ΄ είδες ότι το ίδιο αίτημα γράφεται αλλιώς σε έναν φίλο και αλλιώς σε
έναν εκπαιδευτικό: με οικείο ή με επίσημο ύφος. Εδώ θα δούμε τι ακριβώς
αλλάζει σε κάθε περίπτωση. Κάθε φορά που κάποιος λέει κάτι σε κάποιον, παίζουν
ρόλο τα ίδια λίγα στοιχεία, οι **παράγοντες της επικοινωνίας**. Αν τους
ξέρεις, καταλαβαίνεις γιατί ένα μήνυμα πέτυχε, ή γιατί δεν έφτασε ποτέ.

## Οι παράγοντες της επικοινωνίας

Η Άννα γράφει στο κινητό στον αδερφό της: «Έχω πρόβα, θα αργήσω μισή ώρα.»

| Παράγοντας           | Τι είναι                                             | Στο παράδειγμα                                           |
| -------------------- | ---------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------- |
| **Πομπός**           | αυτός που στέλνει το μήνυμα                          | η Άννα                                                   |
| **Δέκτης**           | αυτός που το παίρνει                                 | ο αδερφός της                                            |
| **Μήνυμα**           | αυτό που λέγεται                                     | ότι θα αργήσει μισή ώρα, και γιατί                       |
| **Κώδικας**          | το σύστημα σημείων που μοιράζονται πομπός και δέκτης | η ελληνική γλώσσα, γραπτή                                |
| **Μέσο** (ή δίαυλος) | ο δρόμος από τον οποίο περνά το μήνυμα               | το κινητό, γραπτό μήνυμα                                 |
| **Περίσταση**        | πού, πότε, ανάμεσα σε ποιους, για ποιο σκοπό         | δύο αδέρφια, ένα απόγευμα, για να μην ανησυχήσει ο άλλος |

Υπάρχει και κάτι που δεν το θέλει κανείς: ο **θόρυβος**. Θόρυβος είναι ό,τι
εμποδίζει το μήνυμα να φτάσει καθαρό: ένας δυνατός ήχος, ένα κομμένο σήμα, ένα
μουτζουρωμένο χαρτί. Και όταν ο δέκτης απαντά («Εντάξει, σε περιμένω»),
γίνεται κι αυτός πομπός· η επικοινωνία πηγαίνει και έρχεται.

> **Κλειδί**
>
> Για να πετύχει η επικοινωνία, πρέπει να **δουλέψουν όλοι οι παράγοντες μαζί**:
>
> - πομπός και δέκτης να μοιράζονται τον **ίδιο κώδικα**,
> - το **μέσο** να φτάνει πραγματικά στον δέκτη,
> - ο **θόρυβος** να μην καλύπτει το μήνυμα,
> - και το μήνυμα να ταιριάζει στην **περίσταση**: στον δέκτη, στη σχέση, στον
>   σκοπό.
>
> Όταν κάτι πάει στραβά, ψάχνεις **ποιος παράγοντας** έφταιξε.

## Γλωσσικοί και μη γλωσσικοί κώδικες

Η γλώσσα είναι ο πιο πλούσιος κώδικας, αλλά δεν είναι ο μόνος. Το φανάρι των
πεζών, η σφυρίχτρα του διαιτητή, ένα εικονίδιο στην οθόνη, ένα νεύμα με το
κεφάλι: όλα αυτά λένε κάτι, χωρίς λέξεις. Είναι **μη γλωσσικοί κώδικες**:
εικόνες, χρώματα, σύμβολα, ήχοι, κινήσεις.

Τα περισσότερα μηνύματα γύρω σου τους **συνδυάζουν**. Μια αφίσα έχει λέξεις,
εικόνα και χρώματα. Ένα βίντεο έχει λόγο, εικόνα και μουσική. Τέτοια κείμενα
λέγονται **πολυτροπικά**, γιατί μιλούν με πολλούς τρόπους μαζί.

Κάθε κώδικας δουλεύει μόνο αν τον ξέρουν **και οι δύο**. Το κόκκινο του
φαναριού το καταλαβαίνει όποιος ξέρει τον κανόνα· ένα σήμα της νοηματικής
γλώσσας το καταλαβαίνει όποιος την ξέρει.

## Προφορικός και γραπτός λόγος

Όταν μιλάς, δεν λες μόνο λέξεις. Λες και **πώς** τις λες, και τι κάνει το
σώμα σου την ώρα που τις λες.

- **Παραγλωσσικά** στοιχεία: όσα συνοδεύουν τη φωνή. Ο **τόνος** (ρωτάς,
  θυμώνεις, ειρωνεύεσαι), η **ένταση**, ο **ρυθμός**, οι **παύσεις**.
- **Εξωγλωσσικά** στοιχεία: όσα κάνει το σώμα. **Χειρονομίες**, **έκφραση του
  προσώπου**, **βλέμμα**, **στάση του σώματος**.

Το «ωραία τα κατάφερες» λέει δύο αντίθετα πράγματα με άλλο τόνο. Στον γραπτό
λόγο ο τόνος χάνεται, και πρέπει να τον αντικαταστήσουν οι λέξεις, η στίξη
και, στα μηνύματα, τα emoji.

|                     | Προφορικός λόγος                                 | Γραπτός λόγος                                         |
| ------------------- | ------------------------------------------------ | ----------------------------------------------------- |
| Ο δέκτης            | συνήθως μπροστά σου, απαντά αμέσως               | απών· διαβάζει αργότερα                               |
| Τα λάθη             | διορθώνονται στη στιγμή («δηλαδή, ήθελα να πω…») | διορθώνονται πριν σταλεί το κείμενο                   |
| Ο τόνος και το σώμα | βοηθούν το νόημα                                 | λείπουν· τα αναπληρώνουν η στίξη και η επιλογή λέξεων |
| Η σύνταξη           | πιο χαλαρή, με επαναλήψεις και μισές προτάσεις   | πιο οργανωμένη, με πλήρεις περιόδους                  |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Λέξη, φωνή ή σώμα;*

## Πού χάλασε η επικοινωνία;

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος παράγοντας έφταιξε;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Πομπός** → **μήνυμα** → **δέκτης**, με έναν **κώδικα**, μέσα από ένα
>   **μέσο**, σε μια **περίσταση**. Ό,τι το εμποδίζει είναι **θόρυβος**.
> - Κώδικες **γλωσσικοί** (προφορικός, γραπτός λόγος) και **μη γλωσσικοί**
>   (εικόνα, χρώμα, ήχος, κίνηση). Όταν συνδυάζονται, το κείμενο είναι
>   **πολυτροπικό**.
> - Ο προφορικός λόγος έχει **παραγλωσσικά** (τόνος, ένταση, ρυθμός, παύσεις) και
>   **εξωγλωσσικά** στοιχεία (χειρονομίες, πρόσωπο, βλέμμα). Ο γραπτός τα χάνει.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τους παράγοντες: ο διαιτητής σφυρίζει και δείχνει με το χέρι το σημείο του πέναλτι, μπροστά στους παίκτες και σε δέκα χιλιάδες θεατές.

1. **Πομπός** ο διαιτητής. **Δέκτες** οι παίκτες, αλλά και οι θεατές.
2. **Μήνυμα**: «Δίνω πέναλτι.» Δεν το λέει με λέξεις. Ο **κώδικας** είναι μη
   γλωσσικός: ο ήχος της σφυρίχτρας και η χειρονομία, που έχουν σημασία μόνο για
   όποιον ξέρει τους κανόνες του ποδοσφαίρου.
3. **Μέσο**: ο ήχος για όσους ακούνε, η εικόνα για όσους βλέπουν. **Περίσταση**:
   ένας αγώνας, όπου η απόφαση πρέπει να φτάσει αμέσως σε όλους. Γι' αυτό η
   σφυρίχτρα: η φωνή του δεν θα ακουγόταν πάνω από τον **θόρυβο** της κερκίδας.

### Παράδειγμα 2: Η Ζωή θέλει να πει στη θεία της ότι δεν μπορεί να έρθει στη γιορτή. Της λέει από κοντά «Δυστυχώς, δεν θα τα καταφέρω» με λυπημένο ύφος. Τι πρέπει να αλλάξει αν το γράψει σε μήνυμα;

1. Από κοντά, τη λύπη της τη μετέφεραν ο **τόνος** της φωνής (παραγλωσσικό) και
   η **έκφραση του προσώπου** (εξωγλωσσικό). Οι λέξεις μόνες τους λένε λιγότερα.
2. Στο γραπτό μήνυμα αυτά χάνονται. Πρέπει να τα πουν **οι λέξεις**: «Λυπάμαι
   πολύ, θεία, αλλά δεν θα τα καταφέρω να έρθω. Θα ήθελα πολύ να είμαι εκεί.»
3. Ο κώδικας και ο δέκτης έμειναν ίδιοι. Άλλαξε το **μέσο**, και μαζί του άλλαξε
   το μήνυμα, για να φτάσει το ίδιο νόημα.

## Ερωτήσεις

1. Στην επικοινωνία, τι είναι ο κώδικας;
   - Το σύστημα σημείων που ξέρουν και οι δύο πλευρές
   - Ο δρόμος από τον οποίο περνά το μήνυμα
   - Το περιεχόμενο που θέλει να πει ο πομπός
   - Ό,τι εμποδίζει το μήνυμα να φτάσει καθαρό στον δέκτη
2. Ποιο μήνυμα χρησιμοποιεί μόνο μη γλωσσικό κώδικα;
   - Το πράσινο ανθρωπάκι στο φανάρι των πεζών
   - Η πινακίδα «ΕΞΟΔΟΣ» πάνω από την πόρτα
   - Η ανακοίνωση από τα μεγάφωνα του σταθμού
   - Η αφίσα με φωτογραφία και ένα σύνθημα
3. Ποιο είναι παραγλωσσικό στοιχείο του προφορικού λόγου;
   - Ο ειρωνικός τόνος της φωνής
   - Το σήκωμα των φρυδιών
   - Η επιλογή μιας λόγιας λέξης
   - Η στάση του σώματος
4. Μιλάς στο τηλέφωνο και το σήμα κόβεται συνέχεια. Ποιος παράγοντας σε δυσκολεύει;
   - Ο θόρυβος, που κόβει το μήνυμα
   - Ο κώδικας, που δεν είναι κοινός
   - Η περίσταση, που δεν ταιριάζει
   - Ο δέκτης, που δεν προσέχει
5. Τι χάνεται συνήθως όταν ένα προφορικό μήνυμα γίνεται γραπτό;
   - Ο τόνος της φωνής και οι κινήσεις του σώματος
   - Οι λέξεις που διάλεξε ο πομπός να πει
   - Ο δέκτης στον οποίο απευθύνεται το μήνυμα του πομπού
   - Ο κοινός κώδικας ανάμεσα στις δύο πλευρές
6. Ο Γιάννης γράφει στη δήμαρχο: «Γεια! Φτιάξτε την παιδική χαρά, είναι χάλια!!!» Τι πρέπει να αλλάξει;
   - Το ύφος, για να ταιριάζει στην περίσταση
   - Ο κώδικας, για να το καταλάβει η δήμαρχος
   - Ο δέκτης, γιατί η δήμαρχος δεν είναι αρμόδια
   - Το μέσο, γιατί η επιστολή δεν φτάνει ποτέ
7. Ποιο κείμενο είναι πολυτροπικό;
   - Ένα βίντεο με εικόνα, μουσική και αφήγηση
   - Ένα γράμμα γραμμένο μόνο με λέξεις
   - Ένα τηλεφώνημα ανάμεσα σε δύο φίλους
   - Μια σφυρίχτρα που σφυρίζει τρεις φορές
8. Η Άννα γράφει «Θα αργήσω» και ο αδερφός της απαντά «Εντάξει». Τι ρόλο έχει τώρα ο αδερφός;
   - Είναι πομπός της απάντησης
   - Είναι μόνο δέκτης, όπως πριν
   - Είναι το μέσο της επικοινωνίας
   - Είναι θόρυβος στην επικοινωνία

## Ασκήσεις

1. Ο οδηγός του λεωφορείου κορνάρει σε έναν ποδηλάτη που πάει να βγει στον δρόμο. Ποιος είναι ο πομπός και ποιος ο δέκτης;
2. Στο μήνυμα του οδηγού (κόρνα), τι είδους κώδικας χρησιμοποιείται, και ποιο είναι το μήνυμα;
3. Ο Πέτρος λέει στην τάξη, με ενθουσιασμένη φωνή και ανοιχτά χέρια: «Κερδίσαμε!» Θέλει να το γράψει και στην ιστοσελίδα του σχολείου.
   α) Ποια στοιχεία του προφορικού λόγου θα χαθούν;
   β) Τι είδους είναι το καθένα;
   γ) Τι πρέπει να μπει στη θέση τους στο γραπτό;
4. Μήνυμα σε ομαδικό chat της τάξης: «Αύριο εκεί που λέγαμε στις 5.» Δύο συμμαθητές που έλειπαν δεν κατάλαβαν. Τι δεν ήξεραν αυτοί οι δέκτες, και πώς διορθώνεται το μήνυμα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/communication
