# Οι πτώσεις και τι δουλειά κάνουν

> Ονομαστική, γενική, αιτιατική: η ίδια λέξη σε άλλη θέση λέει άλλο πράγμα.

Νεοελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/case-functions

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις ποια δουλειά κάνει ένα ουσιαστικό στην πρόταση από την πτώση και τη θέση του.
- Να ξεχωρίζεις γενική κτητική, υποκειμενική, αντικειμενική και διαιρετική.
- Να αναγνωρίζεις την αιτιατική που δεν είναι αντικείμενο, αλλά δείχνει χρόνο ή ποσό.
- Να γράφεις σωστά την κλητική και να τη χωρίζεις με κόμμα.

## Μία λέξη, πολλές θέσεις

Από τη Γ΄ Δημοτικού ξέρεις τις τέσσερις πτώσεις και την ερώτηση της καθεμιάς:
ποιος; (ονομαστική), τίνος; (γενική), ποιον; (αιτιατική), και η κλητική για να
φωνάξεις κάποιον. Ξέρεις επίσης ότι το υποκείμενο είναι σε ονομαστική και το
αντικείμενο σε αιτιατική.

Τώρα δες την ίδια λέξη σε πέντε προτάσεις:

1. **Η νύχτα** έπεσε γρήγορα.
2. Αγαπώ **τη νύχτα**.
3. **Τη νύχτα** ακούγονται τα τζιτζίκια.
4. Τα αστέρια **της νύχτας** φαίνονται από την ταράτσα.
5. Ο ουρανός έγινε **νύχτα**.

Στην 1 η «νύχτα» είναι υποκείμενο. Στη 2 αντικείμενο. Στην 3 είναι πάλι
αιτιατική, αλλά δεν είναι αντικείμενο: λέει **πότε**. Στην 4 προσδιορίζει ένα
άλλο ουσιαστικό. Στην 5 είναι ονομαστική, αλλά δεν είναι υποκείμενο: είναι
κατηγορούμενο.

> **Κλειδί**
>
> Η πτώση **περιορίζει** τις δουλειές που μπορεί να κάνει μια λέξη, αλλά δεν
> τις ορίζει μόνη της. Για να βρεις τη δουλειά, κοιτάς **τρία** πράγματα:
>
> - την **πτώση**,
> - **με τι** συνδέεται: με ρήμα ή με άλλο ουσιαστικό;
> - **τι ρήμα** είναι: μεταβατικό, συνδετικό;

## Τι δουλειές κάνει κάθε πτώση

| Πτώση          | Δίπλα σε ρήμα                                                                                                                                    | Δίπλα σε ουσιαστικό                                              |
| -------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | ---------------------------------------------------------------- |
| **Ονομαστική** | υποκείμενο (**Ο σκύλος** γαβγίζει), κατηγορούμενο υποκειμένου (Ο Μάκης είναι **φοιτητής**)                                                       | παράθεση σε ονομαστική (ο Μάκης, **ο γείτονας**, …)              |
| **Γενική**     | έμμεσο αντικείμενο, κυρίως με αντωνυμία (**Του** έγραψα), χρόνος σε σταθερές εκφράσεις (**του χρόνου**)                                          | προσδιορισμός: κτητική, υποκειμενική, αντικειμενική, διαιρετική… |
| **Αιτιατική**  | άμεσο αντικείμενο (Βλέπω **τη θάλασσα**), κατηγορούμενο αντικειμένου, χρόνος (**Την Κυριακή** φεύγουμε), ποσό ή μέτρο (Περπατήσαμε **δύο ώρες**) | μετά από πρόθεση (το σπίτι **με την αυλή**)                      |
| **Κλητική**    | προσφώνηση: **Γιώργο**, έλα!                                                                                                                     | —                                                                |

Δύο σειρές αυτού του πίνακα είναι καινούριες για σένα: η γενική **δίπλα σε
ουσιαστικό**, που δεν είναι πάντα «τίνος», και η αιτιατική **που δεν είναι
αντικείμενο**.

## Η γενική δίπλα σε ουσιαστικό

Στο Δημοτικό η γενική ήταν σχεδόν πάντα **κτητική**: το σπίτι του παππού,
τίνος είναι; Δες όμως αυτές:

- ο ερχομός **του φίλου μου**
- η προστασία **του περιβάλλοντος**
- ένα κομμάτι **της πίτας**

Το περιβάλλον δεν «έχει» την προστασία. Ο φίλος δεν «έχει» τον ερχομό. Για να
δεις τι κάνει η γενική, **κάνε την ονοματική φράση πρόταση**. Το ουσιαστικό
γίνεται ρήμα, και κοιτάς τι γίνεται η γενική.

| Φράση                             | Ως πρόταση                      | Η γενική έγινε                       | Λέγεται           |
| --------------------------------- | ------------------------------- | ------------------------------------ | ----------------- |
| το ποδήλατο **του Άρη**           | ο Άρης **έχει** ποδήλατο        | αυτός που κατέχει                    | **κτητική**       |
| ο ερχομός **του φίλου μου**       | **ο φίλος μου** ήρθε            | **υποκείμενο**                       | **υποκειμενική**  |
| η προστασία **του περιβάλλοντος** | προστατεύουμε **το περιβάλλον** | **αντικείμενο**                      | **αντικειμενική** |
| ένα κομμάτι **της πίτας**         | ένα κομμάτι **από** την πίτα    | το όλο, από το οποίο παίρνουμε μέρος | **διαιρετική**    |

Υπάρχουν κι άλλες, όπως η γενική της **ιδιότητας** («ένα παιδί **δέκα
χρονών**», «ύφασμα **πρώτης ποιότητας**»), αλλά αυτές οι τέσσερις είναι οι
πιο συχνές.

> **Πρόσεχε**
>
> Μερικές φράσεις έχουν **δύο** αναγνώσεις, και μόνο τα συμφραζόμενα διαλέγουν.
>
> «**Η αγάπη της μητέρας** τον στήριξε.» Η μητέρα τον αγαπούσε (υποκειμενική);
> Ή αυτός αγαπούσε τη μητέρα του (αντικειμενική); Εδώ μάλλον το πρώτο.
>
> «**Η αγάπη της μητέρας** είναι το πρώτο συναίσθημα του μωρού.» Το μωρό αγαπά
> τη μητέρα: αντικειμενική.
>
> Αν γράφεις κάτι που δεν θέλεις να διαβαστεί λάθος, ξεμπλέξ' το με πρόθεση
> ή ρήμα: «η αγάπη **για** τη μητέρα», «η αγάπη που **του έδειξε** η μητέρα».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι γενική είναι;*

## Η αιτιατική που δεν είναι αντικείμενο

Το αντικείμενο απαντά στο «ποιον; τι;» μετά από μεταβατικό ρήμα. Κάποιες
αιτιατικές όμως απαντούν σε **άλλη** ερώτηση:

- **Πότε;** «**Την Κυριακή** πάμε εκδρομή.» «**Κάθε πρωί** τρέχει στην
  παραλία.»
- **Πόσο κράτησε;** «Περιμέναμε **δύο ώρες**.» «Έβρεχε **όλη τη νύχτα**.»
- **Πόσο;** «Η βαλίτσα ζυγίζει **είκοσι κιλά**.» «Περπατήσαμε **δέκα
  χιλιόμετρα**.»

Αυτές λειτουργούν σαν **επιρρήματα**: μπορείς να βάλεις στη θέση τους ένα
«τότε», «πολύ», «τόσο». Γι' αυτό λέγονται **επιρρηματικοί προσδιορισμοί** σε
αιτιατική. Ο έλεγχος είναι το ρήμα: το «πάμε», το «περιμέναμε», το «ζυγίζει»
δεν «κάνουν» κάτι στην Κυριακή, στις ώρες ή στα κιλά.

Πρόσεξε τη διαφορά: «**Περάσαμε** ωραία **την Κυριακή**» (πότε;) και
«**Περιμένω** πώς και πώς **την Κυριακή**» — εδώ η Κυριακή είναι αυτό που
περιμένω (τι περιμένω;), άρα αντικείμενο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αντικείμενο ή επιρρηματικός;*

## Η κλητική

Με την κλητική **φωνάζεις** ή **προσφωνείς** κάποιον. Δεν είναι κομμάτι της
σύνταξης της πρότασης, γι' αυτό τη χωρίζεις **πάντα με κόμμα**:

- «**Μαρία**, έλα να δεις!»
- «Σε ευχαριστώ, **Μαρία**.»
- «Σε ευχαριστώ, **Μαρία**, για όλα.»

Στα αρσενικά σε **-ος** η κλητική αλλάζει κατάληξη: «**Κύριε** Παπαδόπουλε»,
«**Γιώργο**», «**φίλε** μου». Στα περισσότερα άλλα ουσιαστικά μοιάζει με την
ονομαστική ή την αιτιατική, και μόνο το κόμμα και το νόημα την ξεχωρίζουν.
Σύγκρινε: «Μαρία, φύγε» (της μιλάς) και «Η Μαρία φεύγει» (μιλάς **για**
αυτήν).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η ίδια λέξη, άλλη δουλειά*

> **Θυμήσου**
>
> - Τη δουλειά μιας λέξης τη βρίσκεις από **πτώση + τι συνοδεύει + τι ρήμα**.
> - Γενική δίπλα σε ουσιαστικό: **κάνε τη φράση πρόταση**. Γενική → υποκείμενο:
>   υποκειμενική. Γενική → αντικείμενο: αντικειμενική. «Έχει»: κτητική. Μέρος
>   από όλο: διαιρετική.
> - Αιτιατική που λέει **πότε, πόση ώρα, πόσο**: επιρρηματικός προσδιορισμός,
>   όχι αντικείμενο.
> - Κλητική: προσφώνηση, πάντα με **κόμμα**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τη δουλειά κάθε ουσιαστικού: «Το καλοκαίρι η Ελένη διάβασε τρία βιβλία για την εξερεύνηση του διαστήματος.»

1. **Η Ελένη**: ονομαστική. Ποιος διάβασε; Η Ελένη. **Υποκείμενο**.
2. **τρία βιβλία**: αιτιατική μετά το μεταβατικό «διάβασε». Τι διάβασε; **Άμεσο
   αντικείμενο**.
3. **Το καλοκαίρι**: αιτιατική, αλλά απαντά στο «πότε;». **Επιρρηματικός
   προσδιορισμός του χρόνου**.
4. **για την εξερεύνηση**: εμπρόθετος προσδιορισμός του «βιβλία» (τι βιβλία;).
   Και μέσα του, **του διαστήματος**: γενική δίπλα στο «εξερεύνηση». Ως πρόταση:
   «εξερευνούμε το διάστημα». Η γενική έγινε αντικείμενο, άρα είναι
   **αντικειμενική**.

### Παράδειγμα 2: Γράψε με γενική αντικειμενική την πρόταση «Οι μαθητές καθάρισαν την παραλία.»

1. Το ρήμα «καθάρισαν» γίνεται ουσιαστικό: **ο καθαρισμός**.
2. Η αντικειμενική γενική είναι το **αντικείμενο** που γίνεται γενική: «την
   παραλία» → **της παραλίας**.
3. Το υποκείμενο, οι μαθητές, δεν μπορεί να γίνει κι αυτό γενική χωρίς να
   μπερδευτούν οι δύο. Το δένουμε με πρόθεση: «**ο καθαρισμός της παραλίας από
   τους μαθητές**».

## Ερωτήσεις

1. «Η αναχώρηση του πλοίου καθυστέρησε.» Τι γενική είναι το «του πλοίου»;
   - Υποκειμενική
   - Αντικειμενική
   - Κτητική
   - Διαιρετική
2. Σε ποια φράση η γενική είναι αντικειμενική;
   - η διόρθωση των γραπτών
   - η διαμαρτυρία των κατοίκων
   - η αυλή των γειτόνων
   - το ένα τέταρτο της τούρτας
3. «Το πρωί ο φούρνος μυρίζει κανέλα.» Τι είναι το «Το πρωί»;
   - Επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου
   - Αντικείμενο του ρήματος «μυρίζει»
   - Υποκείμενο του ρήματος «μυρίζει»
   - Γενική που προσδιορίζει το «φούρνος»
4. Σε ποια πρόταση υπάρχει αιτιατική που είναι αντικείμενο;
   - Ο ψαράς ζύγισε τα ψάρια.
   - Το καρπούζι ζυγίζει τρία κιλά.
   - Ο ψαράς έλειπε όλη τη μέρα.
   - Ο ψαράς γύρισε το σούρουπο.
5. Γιατί η φράση «η κριτική του συγγραφέα» μπορεί να διαβαστεί με δύο τρόπους;
   - Γιατί η γενική μπορεί να είναι υποκειμενική ή αντικειμενική
   - Γιατί η γενική μπορεί να είναι κτητική ή διαιρετική
   - Γιατί το «κριτική» είναι και επίθετο και ουσιαστικό
   - Γιατί δεν φαίνεται αν είναι ενικός ή πληθυντικός
6. Ποια πρόταση είναι σωστά γραμμένη;
   - Σ' ευχαριστώ, Νίκο, για τη βοήθεια.
   - Σ' ευχαριστώ Νίκο για τη βοήθεια.
   - Σ' ευχαριστώ, Νίκος, για τη βοήθεια.
   - Σ' ευχαριστώ, Νίκο για τη βοήθεια.
7. «Της έστειλα ένα μήνυμα.» Τι δουλειά κάνει το «της»;
   - Έμμεσο αντικείμενο σε γενική
   - Γενική κτητική του «μήνυμα»
   - Άμεσο αντικείμενο του «έστειλα»
   - Υποκείμενο του ρήματος «έστειλα»
8. «Η Αγγελική έγινε ηθοποιός.» Τι είναι το «ηθοποιός», που είναι σε ονομαστική;
   - Κατηγορούμενο του υποκειμένου
   - Δεύτερο υποκείμενο της πρότασης
   - Παράθεση στο «η Αγγελική»
   - Αντικείμενο του ρήματος «έγινε»

## Ασκήσεις

1. «Κάθε Σάββατο ο Λευτέρης παίζει μπάσκετ.» Τι δουλειά κάνει η αιτιατική «Κάθε Σάββατο»;
2. Χαρακτήρισε τις γενικές: «η εκλογή του προέδρου» και «το γέλιο των παιδιών».
3. Γράψε μία φράση με γενική υποκειμενική και μία με γενική αντικειμενική, χρησιμοποιώντας το ουσιαστικό «επίσκεψη».
4. Βρες τη δουλειά κάθε ουσιαστικού: «Δημήτρη, η προπόνηση της ομάδας κράτησε τρεις ώρες.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/language/case-functions
