# Λογισμικό και λειτουργικό σύστημα

> Τι κάνει το λειτουργικό πριν ανοίξεις οποιαδήποτε εφαρμογή.

Πληροφορική, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/informatics/software-os

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις το λογισμικό συστήματος από το λογισμικό εφαρμογών.
- Να περιγράφεις τι κάνει το λειτουργικό σύστημα από τη στιγμή που ανοίγεις τον υπολογιστή.
- Να εξηγείς πώς το λειτουργικό μοιράζει τον επεξεργαστή, τη μνήμη και τα περιφερειακά στις εφαρμογές.
- Να γνωρίζεις τι είναι μια άδεια χρήσης και τη διαφορά ιδιόκτητου και ελεύθερου λογισμικού.

## Τα πρώτα δευτερόλεπτα

Πατάς το κουμπί του υπολογιστή. Για λίγα δευτερόλεπτα η οθόνη μένει μαύρη ή
δείχνει ένα λογότυπο. Μετά εμφανίζεται η οθόνη σύνδεσης, και τελικά η επιφάνεια
εργασίας με τα εικονίδια.

Δεν έχεις ανοίξει ακόμη κανένα πρόγραμμα. Κι όμως, σε αυτά τα δευτερόλεπτα έχει
γίνει πολλή δουλειά: κάποιο λογισμικό έλεγξε το υλικό, βρήκε τον δίσκο, φόρτωσε
τον εαυτό του στη μνήμη και ετοίμασε τον υπολογιστή για σένα. Αυτό το λογισμικό
είναι το **λειτουργικό σύστημα**.

## Δύο μεγάλες οικογένειες λογισμικού

Στην πρώτη ενότητα είδαμε ότι **λογισμικό** είναι τα προγράμματα. Τα
χωρίζουμε σε δύο μεγάλες ομάδες:

- **Λογισμικό συστήματος**: κάνει τον υπολογιστή να λειτουργεί. Ο χρήστης σπάνια
  το «χρησιμοποιεί» άμεσα. Εδώ ανήκουν το **λειτουργικό σύστημα** και οι
  **οδηγοί συσκευών** (drivers).
- **Λογισμικό εφαρμογών**: οι **εφαρμογές** που ανοίγεις για να κάνεις κάτι
  συγκεκριμένο. Επεξεργαστής κειμένου, φυλλομετρητής, παιχνίδι, πρόγραμμα
  ζωγραφικής, εφαρμογή μηνυμάτων.

Οι εφαρμογές δεν μιλούν ποτέ απευθείας στο υλικό. Ζητούν από το λειτουργικό
σύστημα να το κάνει για λογαριασμό τους.

| Επίπεδο             | Παράδειγμα                                      |
| ------------------- | ----------------------------------------------- |
| Χρήστης             | εσύ                                             |
| Εφαρμογές           | επεξεργαστής κειμένου, φυλλομετρητής, παιχνίδια |
| Λειτουργικό σύστημα | Windows, macOS, Linux, Android, iOS             |
| Υλικό               | επεξεργαστής, μνήμη, δίσκος, περιφερειακά       |

> **Κλειδί**
>
> Το **λειτουργικό σύστημα** είναι ο **μεσάζων** ανάμεσα στο υλικό, στις
> εφαρμογές και στον χρήστη.
>
> Διαχειρίζεται το υλικό, μοιράζει τους πόρους του στις εφαρμογές, και σου δίνει
> έναν τρόπο να επικοινωνείς με τον υπολογιστή.

## Τι κάνει το λειτουργικό σύστημα

### Ξεκινά τον υπολογιστή

Όταν πατάς το κουμπί, τρέχει πρώτα ένα μικρό πρόγραμμα από τη ROM (σήμερα, μνήμη
flash) της μητρικής κάρτας (το **BIOS** ή, στους νεότερους υπολογιστές, το **UEFI**). Αυτό ελέγχει
ότι το υλικό λειτουργεί και ψάχνει στον δίσκο το λειτουργικό σύστημα. Το
λειτουργικό **φορτώνεται από τον δίσκο στη RAM** και αναλαμβάνει. Όλη αυτή η
διαδικασία λέγεται **εκκίνηση** (boot).

### Μοιράζει τον επεξεργαστή

Έχεις ανοιχτή μουσική, τον φυλλομετρητή και την εργασία σου. Όλα μοιάζουν να
τρέχουν μαζί. Στην πραγματικότητα το λειτουργικό δίνει στον επεξεργαστή λίγη
δουλειά από κάθε πρόγραμμα, με τη σειρά, **χιλιάδες φορές το δευτερόλεπτο**.
Τόσο γρήγορα, που δεν το καταλαβαίνεις. Αυτό λέγεται **πολυδιεργασία**
(multitasking). Σε έναν επεξεργαστή με πολλούς πυρήνες, μερικά προγράμματα
τρέχουν πράγματι ταυτόχρονα, ένα σε κάθε πυρήνα. Τα προγράμματα όμως είναι
σχεδόν πάντα πολύ περισσότερα από τους πυρήνες, οπότε το λειτουργικό εξακολουθεί
να τα εναλλάσσει.

### Μοιράζει τη μνήμη

Κάθε ανοιχτό πρόγραμμα χρειάζεται χώρο στη RAM. Το λειτουργικό αποφασίζει ποιο
πρόγραμμα παίρνει ποιο κομμάτι και φροντίζει να μη γράφει το ένα πάνω στα
δεδομένα του άλλου. Όταν κλείνεις ένα πρόγραμμα, ελευθερώνει τον χώρο του.

### Οργανώνει τα αρχεία

Ο δίσκος, για το υλικό, είναι απλώς δισεκατομμύρια byte. Το λειτουργικό τα
οργανώνει σε **αρχεία** και **φακέλους** με ονόματα, και θυμάται πού βρίσκεται
το καθένα. Θα το δούμε αναλυτικά στην επόμενη ενότητα.

### Μιλά με τα περιφερειακά

Κάθε εκτυπωτής, κάθε ποντίκι, κάθε κάρτα γραφικών δουλεύει λίγο διαφορετικά.
Για να τα καταλαβαίνει, το λειτουργικό χρησιμοποιεί ένα μικρό πρόγραμμα για
κάθε συσκευή, τον **οδηγό συσκευής** (driver). Όταν συνδέεις κάτι καινούργιο, το
λειτουργικό συνήθως βρίσκει μόνο του τον σωστό οδηγό.

### Προστατεύει και ξεχωρίζει τους χρήστες

Σε έναν υπολογιστή μπορούν να υπάρχουν πολλοί **λογαριασμοί χρηστών**, ο
καθένας με τον κωδικό του, τα αρχεία του και τις ρυθμίσεις του. Το λειτουργικό
δεν αφήνει τον έναν χρήστη να ανοίξει τα αρχεία του άλλου.

### Σου δίνει ένα περιβάλλον επικοινωνίας

Τα παράθυρα, τα εικονίδια, τα μενού και ο δείκτης του ποντικιού είναι το
**γραφικό περιβάλλον επικοινωνίας** (GUI, Graphical User Interface). Πριν από
αυτό, οι χρήστες έγραφαν εντολές σε μια γραμμή κειμένου, κάτι που υπάρχει ακόμη
ως **γραμμή εντολών**. Στα κινητά το περιβάλλον βασίζεται στην αφή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Λειτουργικό σύστημα ή εφαρμογή;*

## Γνωστά λειτουργικά συστήματα

| Λειτουργικό         | Πού το βρίσκεις                                         |
| ------------------- | ------------------------------------------------------- |
| Windows             | οι περισσότεροι υπολογιστές γραφείου και φορητοί        |
| macOS               | οι υπολογιστές της Apple                                |
| Linux (π.χ. Ubuntu) | πολλοί διακομιστές, σχολικά εργαστήρια, υπερυπολογιστές |
| Android             | τα περισσότερα κινητά και tablet                        |
| iOS, iPadOS         | τα κινητά και τα tablet της Apple                       |

Μια εφαρμογή φτιάχνεται για **συγκεκριμένο** λειτουργικό. Ένα πρόγραμμα για
Windows δεν ανοίγει όπως είναι σε ένα Android κινητό.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι **ενημερώσεις** του λειτουργικού δεν είναι μόνο καινούργια εικονίδια. Πολλές
> φορές κλείνουν **κενά ασφαλείας** που έχουν ήδη ανακαλυφθεί. Ένας υπολογιστής
> που δεν ενημερώνεται μένει εκτεθειμένος σε επιθέσεις που για τους άλλους έχουν
> ήδη λυθεί.

## Άδειες χρήσης

Όταν «αγοράζεις» ένα πρόγραμμα, στην πραγματικότητα αγοράζεις μια **άδεια
χρήσης**: το δικαίωμα να το χρησιμοποιείς με συγκεκριμένους όρους.

- **Ιδιόκτητο λογισμικό**: ο κώδικάς του είναι κλειστός. Δεν επιτρέπεται να τον
  δεις, να τον αλλάξεις ή να μοιράσεις αντίγραφα. Μπορεί να πληρώνεται ή να
  είναι δωρεάν.
- **Ελεύθερο λογισμικό / λογισμικό ανοιχτού κώδικα**: ο κώδικάς του είναι
  δημόσιος. Μπορείς να το χρησιμοποιείς, να το μελετάς, να το αλλάζεις και να
  το μοιράζεις. Παραδείγματα: Linux, LibreOffice, Firefox, Scratch.

Η αντιγραφή και διανομή ιδιόκτητου λογισμικού χωρίς άδεια λέγεται
**πειρατεία**. Είναι παράνομη, και τα «σπασμένα» προγράμματα είναι από τους
συχνότερους τρόπους να μπει κακόβουλο λογισμικό σε έναν υπολογιστή.

> **Θυμήσου**
>
> - **Λογισμικό συστήματος**: λειτουργικό και οδηγοί. **Λογισμικό εφαρμογών**: ό,τι ανοίγεις για μια δουλειά.
> - Το λειτουργικό **ξεκινά** τον υπολογιστή, **μοιράζει** επεξεργαστή και μνήμη, **οργανώνει** τα αρχεία, **μιλά** με τα περιφερειακά, **ξεχωρίζει** τους χρήστες και σου δίνει το **περιβάλλον επικοινωνίας**.
> - Ελεύθερο λογισμικό δεν σημαίνει απλώς «δωρεάν»: σημαίνει ότι ο κώδικας είναι ανοιχτός και επιτρέπεται να τον αλλάζεις και να τον μοιράζεις.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Συνδέεις έναν καινούργιο εκτυπωτή με USB και τυπώνεις μια εργασία από τον επεξεργαστή κειμένου. Ποια δουλειά κάνει η εφαρμογή και ποια το λειτουργικό;

1. Μόλις συνδέεις τον εκτυπωτή, το **λειτουργικό** καταλαβαίνει ότι μπήκε νέα
   συσκευή και εγκαθιστά τον **οδηγό** της.
2. Στον επεξεργαστή κειμένου πατάς «Εκτύπωση». Η **εφαρμογή** ετοιμάζει τη σελίδα
   όπως τη βλέπεις, με τις γραμματοσειρές και τις εικόνες της.
3. Η εφαρμογή **δεν** ξέρει πώς μιλά αυτός ο εκτυπωτής. Δίνει τη σελίδα στο
   **λειτουργικό**, το οποίο, μέσω του οδηγού, τη μεταφράζει σε εντολές που
   καταλαβαίνει ο συγκεκριμένος εκτυπωτής.
4. Γι' αυτό η ίδια εφαρμογή τυπώνει σε κάθε εκτυπωτή του κόσμου: τη διαφορά την
   καλύπτει ο οδηγός, όχι η εφαρμογή.

### Παράδειγμα 2: Έχεις ανοιχτές 30 καρτέλες, ένα παιχνίδι και ένα βίντεο. Ο υπολογιστής αρχίζει να κολλάει. Τι συμβαίνει και τι μπορείς να κάνεις;

1. Κάθε ανοιχτό πρόγραμμα, και κάθε καρτέλα του φυλλομετρητή, πιάνει χώρο στη
   **RAM**. Το λειτουργικό την έχει μοιράσει σχεδόν όλη.
2. Όταν η RAM γεμίσει, το λειτουργικό αρχίζει να μεταφέρει προσωρινά κομμάτια της
   στον **δίσκο**, για να κάνει χώρο. Ο δίσκος όμως είναι πολύ πιο αργός από τη
   RAM, και ο υπολογιστής «σέρνεται».
3. Επιπλέον, ο **επεξεργαστής** μοιράζεται ανάμεσα σε όλα αυτά τα προγράμματα, οπότε
   καθένα παίρνει λιγότερο χρόνο.
4. **Λύση:** κλείσε ό,τι δεν χρειάζεσαι. Το λειτουργικό ελευθερώνει τη μνήμη και
   τον χρόνο του επεξεργαστή που έπιαναν. Στα Windows, η **Διαχείριση εργασιών**
   (Ctrl+Shift+Esc) δείχνει πόση μνήμη και επεξεργαστή τρώει κάθε πρόγραμμα.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος είναι ο βασικός ρόλος του **λειτουργικού συστήματος**;
   - Διαχειρίζεται το υλικό και μεσολαβεί ανάμεσα σε αυτό, τις εφαρμογές και τον χρήστη
   - Προστατεύει τον υπολογιστή από ιούς και δεν κάνει τίποτε άλλο
   - Είναι η εφαρμογή με την οποία γράφεις, μορφοποιείς και τυπώνεις τις εργασίες σου
   - Είναι το κομμάτι υλικού που εκτελεί τις εντολές όλων των προγραμμάτων
2. Ποιο από τα παρακάτω είναι **λογισμικό εφαρμογών**;
   - Ένα πρόγραμμα ζωγραφικής
   - Το Android
   - Ο οδηγός της κάρτας γραφικών
   - Το UEFI της μητρικής κάρτας
3. Κατά την **εκκίνηση**, από πού και προς τα πού φορτώνεται το λειτουργικό σύστημα;
   - Από τον δίσκο στη RAM
   - Από τη RAM στον δίσκο
   - Από το διαδίκτυο στη RAM
   - Από τη ROM στον δίσκο
4. Ακούς μουσική ενώ γράφεις την εργασία σου, σε υπολογιστή με επεξεργαστή ενός πυρήνα. Πώς «τρέχουν μαζί» τα δύο προγράμματα;
   - Το λειτουργικό δίνει εναλλάξ λίγο χρόνο στο καθένα, πολύ γρήγορα
   - Το ένα πρόγραμμα περιμένει να τελειώσει εντελώς το άλλο και μετά ξεκινά
   - Η μουσική παίζει από τη ROM
   - Τα προγράμματα συνεννοούνται απευθείας μεταξύ τους
5. Τι είναι ο **οδηγός συσκευής** (driver);
   - Ένα μικρό πρόγραμμα που επιτρέπει στο λειτουργικό να επικοινωνεί με μια συσκευή
   - Το καλώδιο που συνδέει τη συσκευή στη θύρα USB του υπολογιστή
   - Ο χρήστης που έχει δικαίωμα να εγκαθιστά νέες συσκευές και προγράμματα
   - Μια εφαρμογή για να ζωγραφίζεις με γραφίδα πάνω σε οθόνη αφής ή ταμπλέτα
6. Τα παράθυρα, τα εικονίδια και τα μενού αποτελούν:
   - Το γραφικό περιβάλλον επικοινωνίας (GUI)
   - Τη γραμμή εντολών όπου γράφεις κείμενο
   - Τους οδηγούς συσκευών του λειτουργικού
   - Το BIOS της μητρικής κάρτας
7. Τι χαρακτηρίζει το **ελεύθερο λογισμικό / λογισμικό ανοιχτού κώδικα**;
   - Ο κώδικάς του είναι δημόσιος και επιτρέπεται να τον μελετάς, να τον αλλάζεις και να τον μοιράζεις
   - Είναι οποιοδήποτε πρόγραμμα μπορείς να κατεβάσεις από το διαδίκτυο χωρίς να πληρώσεις
   - Είναι ένα πρόγραμμα που του αφαιρέθηκε η προστασία αντιγραφής, ώστε να το αντιγράφει ο καθένας
   - Δουλεύει χωρίς λειτουργικό σύστημα, κατευθείαν πάνω στο υλικό του υπολογιστή
8. Γιατί είναι σημαντικό να εγκαθιστάς τις **ενημερώσεις** του λειτουργικού;
   - Κλείνουν κενά ασφαλείας που έχουν ήδη ανακαλυφθεί
   - Μεγαλώνουν τη μνήμη RAM του υπολογιστή
   - Χωρίς αυτές ο υπολογιστής δεν ξεκινά
   - Αλλάζουν μόνο την εμφάνιση των εικονιδίων και των παραθύρων
9. Ένα πρόγραμμα φτιαγμένο για Windows θα ανοίξει όπως είναι σε ένα κινητό Android;
   - Όχι, γιατί κάθε εφαρμογή φτιάχνεται για συγκεκριμένο λειτουργικό σύστημα
   - Ναι, αρκεί το κινητό να έχει αρκετή μνήμη RAM και ελεύθερο χώρο
   - Ναι, όλα τα προγράμματα τρέχουν σε κάθε συσκευή, όποιο κι αν είναι το λειτουργικό της
   - Ναι, αν το κινητό είναι συνδεδεμένο στο διαδίκτυο
10. Στον οικογενειακό υπολογιστή έχετε ξεχωριστούς λογαριασμούς. Ποιος φροντίζει να μη βλέπει ο ένας τα αρχεία του άλλου;
   - Το λειτουργικό σύστημα
   - Ο σκληρός δίσκος
   - Κάθε εφαρμογή ξεχωριστά
   - Ο πάροχος του διαδικτύου

## Ασκήσεις

1. Χώρισε σε λογισμικό συστήματος και εφαρμογών: Linux, φυλλομετρητής, οδηγός ποντικιού, παιχνίδι.
2. Ποιο μικρό πρόγραμμα της μητρικής κάρτας τρέχει πρώτο όταν πατάς το κουμπί, πριν από το λειτουργικό;
3. Συνδέεις μια καινούργια κάμερα και το λειτουργικό γράφει «Η συσκευή δεν αναγνωρίστηκε». Τι λογισμικό λείπει;
4. Ένας φίλος σου προτείνει ένα «σπασμένο» αντίγραφο ενός ακριβού προγράμματος. Ποια δύο προβλήματα έχει αυτή η λύση;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/informatics/software-os
