# Scratch: ακολουθία και επανάληψη

> Κίνηση, ήχος και βρόχοι με τουβλάκια.

Πληροφορική, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/informatics/scratch-sequence-loops

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα μέρη του περιβάλλοντος του Scratch: σκηνή, αντικείμενα, κατηγορίες εντολών, περιοχή σεναρίων.
- Να γράφεις σενάρια με ακολουθία εντολών κίνησης, όψεων και ήχου που ξεκινούν από ένα συμβάν.
- Να αντικαθιστάς επαναλαμβανόμενες εντολές με τα «επανάλαβε» και «για πάντα».
- Να σχεδιάζεις κανονικά πολύγωνα με την πένα, υπολογίζοντας τη γωνία στροφής.

## Από το διάγραμμα στο πρόγραμμα

Στην προηγούμενη ενότητα γράψαμε αλγορίθμους με διαγράμματα ροής. Για να τους
εκτελέσει ένας υπολογιστής, πρέπει να γραφτούν σε **γλώσσα προγραμματισμού**.
Το **Scratch** είναι μια τέτοια γλώσσα, φτιαγμένη στο MIT για να μαθαίνει κανείς
προγραμματισμό. Δεν πληκτρολογείς εντολές: **κουμπώνεις τουβλάκια**, το ένα
κάτω από το άλλο, και έτσι δεν γίνονται συντακτικά λάθη.

Θα χρησιμοποιούμε το **Scratch 3**, στα ελληνικά. Τρέχει στον φυλλομετρητή
(scratch.mit.edu) ή ως εφαρμογή στον υπολογιστή, και είναι δωρεάν.

## Το περιβάλλον

| Μέρος                     | Τι είναι                                                       |
| ------------------------- | -------------------------------------------------------------- |
| **Σκηνή**                 | το «θέατρο» όπου φαίνεται το αποτέλεσμα, πάνω δεξιά            |
| **Αντικείμενα** (sprites) | οι χαρακτήρες που κινούνται στη σκηνή, π.χ. η γάτα του Scratch |
| **Παλέτα εντολών**        | τα τουβλάκια, χωρισμένα σε χρωματιστές κατηγορίες              |
| **Περιοχή σεναρίων**      | εκεί όπου σέρνεις και κουμπώνεις τουβλάκια                     |

Οι κατηγορίες που θα χρησιμοποιήσουμε σε αυτή την ενότητα:

| Κατηγορία    | Παραδείγματα εντολών                                                   |
| ------------ | ---------------------------------------------------------------------- |
| **Κίνηση**   | «κινήσου 10 βήματα», «στρίψε ↻ 15 μοίρες», «πήγαινε σε θέση x: 0 y: 0» |
| **Όψεις**    | «πες Γεια! για 2 δευτερόλεπτα», «επόμενη ενδυμασία»                    |
| **Ήχος**     | «παίξε ήχο Νιάου μέχρι τέλους»                                         |
| **Συμβάντα** | «όταν γίνει κλικ στην πράσινη σημαία», «όταν πατηθεί πλήκτρο διάστημα» |
| **Έλεγχος**  | «περίμενε 1 δευτερόλεπτα», «επανάλαβε 10», «για πάντα»                 |

Μια ομάδα κουμπωμένων τουβλακιών λέγεται **σενάριο** (script).

### Η σκηνή είναι ένα σύστημα συντεταγμένων

Η σκηνή έχει πλάτος 480 και ύψος 360 βήματα. Το **κέντρο** της είναι το
σημείο **(0, 0)**. Το **x** πηγαίνει από −240 (αριστερά) έως 240 (δεξιά) και το
**y** από −180 (κάτω) έως 180 (πάνω), όπως στο καρτεσιανό επίπεδο των
μαθηματικών.

Η **κατεύθυνση** μετριέται σε μοίρες: **90** σημαίνει δεξιά (η αρχική), **0**
πάνω, **180** κάτω και **−90** αριστερά.

## Ακολουθία: ένα τουβλάκι τη φορά

Κάθε σενάριο ξεκινά με ένα τουβλάκι **συμβάντος** («καπέλο», με στρογγυλή
κορυφή). Αυτό περιμένει κάτι να συμβεί και μετά εκτελεί τα τουβλάκια από κάτω
του, **ένα ένα, από πάνω προς τα κάτω**.

Θα γράφουμε τα σενάρια ως κείμενο, με τη σειρά των τουβλακιών:

```text
όταν γίνει κλικ στην πράσινη σημαία
πήγαινε σε θέση x: -150 y: 0
πες Καλημέρα! για 2 δευτερόλεπτα
κινήσου 100 βήματα
παίξε ήχο Νιάου μέχρι τέλους
κινήσου 100 βήματα
```

Η γάτα πηγαίνει αριστερά στη σκηνή, χαιρετά, προχωρά, νιαουρίζει και προχωρά
ξανά. Αν αλλάξεις τη σειρά δύο τουβλακιών, αλλάζει και το αποτέλεσμα.

Το τουβλάκι «πήγαινε σε θέση» στην αρχή είναι σημαντικό: χωρίς αυτό, κάθε φορά
που πατάς τη σημαία η γάτα ξεκινά από εκεί που σταμάτησε την προηγούμενη φορά,
και σύντομα βγαίνει από τη σκηνή. Λέμε ότι το σενάριο πρέπει να **αρχικοποιεί**
τη θέση.

## Επανάληψη: όταν κάτι γίνεται ξανά και ξανά

Το ρομπότ της εικόνας πρέπει να ανέβει τη σκάλα ως το αστέρι. Γράψε το
πρόγραμμα και τρέξε το.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η σκάλα*

Το πρόγραμμα που δουλεύει έχει οκτώ εντολές, αλλά στην ουσία είναι **ένα ζευγάρι
τέσσερις φορές**: «Δεξιά, Πάνω», «Δεξιά, Πάνω», «Δεξιά, Πάνω», «Δεξιά, Πάνω». Αντί
να το γράφεις τέσσερις φορές, λες στον υπολογιστή: **επανάλαβε 4 φορές** «Δεξιά,
Πάνω».

Στο Scratch αυτό κάνει το τουβλάκι **«επανάλαβε»** της κατηγορίας Έλεγχος. Έχει
σχήμα **C**: «αγκαλιάζει» τα τουβλάκια που θα επαναληφθούν. Στο κείμενο, τα
τουβλάκια μέσα στο C τα γράφουμε με εσοχή:

```text
επανάλαβε 4
    κινήσου 50 βήματα
    στρίψε ↺ 90 μοίρες
    κινήσου 50 βήματα
    στρίψε ↻ 90 μοίρες
```

> **Κλειδί**
>
> Όταν βλέπεις την **ίδια ομάδα εντολών** να επαναλαμβάνεται, κλείσ' την σε ένα
> **«επανάλαβε»**. Το πρόγραμμα γίνεται μικρότερο, διαβάζεται πιο εύκολα, και για να
> αλλάξεις κάτι το αλλάζεις σε **ένα** σημείο.
>
> - **«επανάλαβε 10»**: γνωστό πλήθος επαναλήψεων.
> - **«για πάντα»**: συνεχίζει ώσπου να πατήσεις το κόκκινο κουμπί «Σταμάτα».

### Κινούμενο σχέδιο: η επανάληψη με «περίμενε»

Η γάτα του Scratch έχει δύο **ενδυμασίες**, με τα πόδια σε διαφορετική θέση.
Αν τις εναλλάσσεις όσο προχωρά, μοιάζει να περπατά:

```text
όταν γίνει κλικ στην πράσινη σημαία
πήγαινε σε θέση x: -200 y: 0
επανάλαβε 20
    κινήσου 10 βήματα
    επόμενη ενδυμασία
    περίμενε 0.1 δευτερόλεπτα
```

> **Πρόσεχε**
>
> Χωρίς το «περίμενε», ο υπολογιστής εκτελεί τις 20 επαναλήψεις σε κλάσματα του
> δευτερολέπτου, και βλέπεις τη γάτα απλώς να **εμφανίζεται** στο τέλος της
> διαδρομής. Το «περίμενε» δίνει στο μάτι σου χρόνο να δει κάθε καρέ.
>
> Επίσης, στο Scratch ο δεκαδικός γράφεται με **τελεία**: 0.1 και όχι 0,1.

## Ζωγραφίζοντας με την πένα

Το Scratch έχει μια **επέκταση**, την **Πένα**. Την προσθέτεις από το κουμπί
κάτω αριστερά («Προσθήκη Επέκτασης»). Όταν η πένα είναι κατεβασμένη, το
αντικείμενο αφήνει γραμμή όπου περνά, σαν χελώνα που σέρνει ένα μολύβι.

Τα βασικά τουβλάκια: «καθάρισε όλα», «κατέβασε πένα», «σήκωσε πένα».

Για να ζωγραφίσεις ένα **κανονικό πολύγωνο**, η χελώνα κάνει για κάθε πλευρά:
μια κίνηση και μια στροφή. Μετά από όλες τις πλευρές, έχει κάνει **έναν
ολόκληρο κύκλο**, δηλαδή έχει στρίψει συνολικά **360°**. Επομένως:

**γωνία στροφής = 360° ÷ πλήθος πλευρών**

| Σχήμα              | Πλευρές | Στροφή κάθε φορά |
| ------------------ | ------- | ---------------- |
| ισόπλευρο τρίγωνο  | 3       | 120°             |
| τετράγωνο          | 4       | 90°              |
| κανονικό πεντάγωνο | 5       | 72°              |
| κανονικό εξάγωνο   | 6       | 60°              |

> **Θυμήσου**
>
> - Κάθε σενάριο ξεκινά με ένα **συμβάν**, π.χ. «όταν γίνει κλικ στην πράσινη σημαία».
> - Τα τουβλάκια εκτελούνται **ένα ένα, από πάνω προς τα κάτω** (ακολουθία).
> - **«επανάλαβε Ν»** για γνωστό πλήθος, **«για πάντα»** για συνεχή επανάληψη.
> - Σε κινούμενα σχέδια βάζεις **«περίμενε»** μέσα στην επανάληψη.
> - Κανονικό πολύγωνο: στροφή **360° ÷ πλήθος πλευρών**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε σενάριο που ζωγραφίζει ένα τετράγωνο με πλευρά 100. Πρώτα χωρίς επανάληψη, μετά με «επανάλαβε».

1. Ένα τετράγωνο έχει 4 ίσες πλευρές και 4 ορθές γωνίες. Για κάθε πλευρά: κινήσου
   100 βήματα, στρίψε 90 μοίρες.
2. Χωρίς επανάληψη, το σενάριο είναι:
   ```text
   όταν γίνει κλικ στην πράσινη σημαία
   καθάρισε όλα
   κατέβασε πένα
   κινήσου 100 βήματα
   στρίψε ↻ 90 μοίρες
   κινήσου 100 βήματα
   στρίψε ↻ 90 μοίρες
   κινήσου 100 βήματα
   στρίψε ↻ 90 μοίρες
   κινήσου 100 βήματα
   στρίψε ↻ 90 μοίρες
   ```
3. Το ζευγάρι «κινήσου 100 βήματα, στρίψε ↻ 90 μοίρες» εμφανίζεται **4 φορές**. Το
   κλείνουμε σε ένα «επανάλαβε 4»:
   ```text
   όταν γίνει κλικ στην πράσινη σημαία
   καθάρισε όλα
   κατέβασε πένα
   επανάλαβε 4
       κινήσου 100 βήματα
       στρίψε ↻ 90 μοίρες
   ```
4. Από 11 τουβλάκια, 6. Και αν θέλεις τετράγωνο με πλευρά 50, αλλάζεις **έναν**
   αριθμό, όχι τέσσερις. Η τελευταία στροφή φέρνει τη χελώνα πίσω στην αρχική της
   κατεύθυνση, ώστε το επόμενο σχήμα να ξεκινήσει σωστά.

### Παράδειγμα 2: Μια συμμαθήτρια θέλει ισόπλευρο τρίγωνο. Γράφει «επανάλαβε 3» με «κινήσου 100 βήματα» και «στρίψε ↻ 60 μοίρες», αλλά βγαίνει μισό εξάγωνο. Γιατί;

1. Σκέφτηκε ότι κάθε γωνία του ισόπλευρου τριγώνου είναι 60°, άρα η χελώνα πρέπει να
   στρίβει 60°. Αυτή όμως είναι η γωνία **μέσα** στο τρίγωνο.
2. Η χελώνα στρίβει ως προς την κατεύθυνση που **ήδη** είχε, δηλαδή κάνει την
   **εξωτερική** στροφή. Μετά από 3 πλευρές πρέπει να έχει στρίψει συνολικά 360°:

   $360^\circ \div 3 = 120^\circ$
3. Με 60° κάθε φορά, μετά από 3 πλευρές έχει στρίψει μόνο 180°: έχει φτιάξει τις
   3 από τις 6 πλευρές ενός **εξαγώνου**. Αν την άφηνε να κάνει 6 επαναλήψεις, θα
   έκλεινε ένα ολόκληρο εξάγωνο.
4. **Διόρθωση:** «επανάλαβε 3» με «κινήσου 100 βήματα» και «στρίψε ↻ 120 μοίρες».
   Κανόνας: στροφή = 360° ÷ πλευρές, ποτέ η εσωτερική γωνία του σχήματος.

## Ερωτήσεις

1. Στο Scratch, πώς λέγονται οι χαρακτήρες που κινούνται στη σκηνή, όπως η γάτα;
   - Αντικείμενα (sprites)
   - Σενάρια (scripts)
   - Ενδυμασίες (costumes)
   - Σκηνές (stages)
2. Ποιο τουβλάκι βάζεις **στην κορυφή** ενός σεναρίου για να ξεκινά όταν πατάς τη σημαία;
   - «όταν γίνει κλικ στην πράσινη σημαία»
   - «για πάντα»
   - «πήγαινε σε θέση x: 0 y: 0»
   - «περίμενε 1 δευτερόλεπτα»
3. Με ποια σειρά εκτελούνται τα τουβλάκια ενός σεναρίου;
   - Ένα ένα, από πάνω προς τα κάτω
   - Όλα ταυτόχρονα
   - Από κάτω προς τα πάνω
   - Πρώτα οι κινήσεις και μετά οι ήχοι
4. Πού βρίσκεται στη σκηνή του Scratch το σημείο **x: 0, y: 0**;
   - Στο κέντρο της σκηνής
   - Στην πάνω αριστερή γωνία
   - Στην κάτω αριστερή γωνία
   - Εκεί όπου βρίσκεται η γάτα εκείνη τη στιγμή
5. Ένα σενάριο έχει «επανάλαβε 3» και μέσα του «παίξε ήχο Νιάου μέχρι τέλους» και «περίμενε 1 δευτερόλεπτα». Κάτω από την επανάληψη, έξω από αυτήν, υπάρχει ακόμη ένα «παίξε ήχο Νιάου μέχρι τέλους». Πόσες φορές θα ακουστεί το «Νιάου»;
   - 4
   - 3
   - 6
   - 1
6. Πότε σταματά ένα «για πάντα»;
   - Όταν πατήσεις το κουμπί «Σταμάτα» ή σταματήσει το σενάριο με άλλη εντολή
   - Μετά από 10 επαναλήψεις
   - Όταν το αντικείμενο φτάσει στο όριο της σκηνής
   - Όταν εκτελεστούν μία φορά όλα τα τουβλάκια μέσα του
7. Πόσες μοίρες πρέπει να στρίβει η χελώνα σε κάθε γωνία για να ζωγραφίσει **κανονικό πεντάγωνο**;
   - 72
   - 108
   - 90
   - 60
8. Ένα σενάριο εναλλάσσει ενδυμασίες μέσα σε «επανάλαβε 20», αλλά η γάτα δεν φαίνεται να περπατά: απλώς εμφανίζεται στο τέλος. Τι λείπει;
   - Ένα «περίμενε» μέσα στην επανάληψη
   - Ένα «για πάντα» γύρω από το «επανάλαβε»
   - Περισσότερες ενδυμασίες
   - Ένα «πήγαινε σε θέση» μέσα στην επανάληψη
9. Κάθε φορά που πατάς τη σημαία, η γάτα προχωρά λίγο πιο δεξιά από την προηγούμενη φορά, ώσπου χάνεται στην άκρη. Τι πρέπει να προσθέσεις στην αρχή του σεναρίου;
   - Ένα «πήγαινε σε θέση x: … y: …» για να ξεκινά πάντα από το ίδιο σημείο
   - Ένα «περίμενε 1 δευτερόλεπτα» για να προλαβαίνει η γάτα να σταθεί
   - Ένα «στρίψε ↻ 180 μοίρες» για να γυρίζει η γάτα προς τα πίσω
   - Τίποτα· το Scratch δουλεύει πάντα έτσι και δεν γίνεται να το αλλάξεις
10. Στο Scratch, ποια κατεύθυνση σημαίνει ότι το αντικείμενο κοιτάζει **προς τα πάνω**;
   - 0
   - 90
   - 180
   - −90

## Ασκήσεις

1. Σε ποια κατηγορία του Scratch βρίσκεται το τουβλάκι «επανάλαβε 10»;
2. Η γάτα ξεκινά από x: 0 και κοιτάζει δεξιά. Εκτελεί «επανάλαβε 6» με μέσα «κινήσου 15 βήματα». Σε ποιο x καταλήγει;
3. Θέλεις κανονικό οκτάγωνο με την πένα. Ποιον αριθμό γράφεις στο «επανάλαβε» και ποιον στο «στρίψε ↻ … μοίρες»;
4. Ένα σενάριο έχει «επανάλαβε 6» και μέσα του: ένα «επανάλαβε 4» με «κινήσου 50 βήματα, στρίψε ↻ 90 μοίρες», και μετά «στρίψε ↻ 60 μοίρες». Πόσες γραμμές ζωγραφίζει η πένα συνολικά;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/informatics/scratch-sequence-loops
