# Ασφάλεια στο διαδίκτυο

> Ηλεκτρονικό ψάρεμα, κακόβουλο λογισμικό και ισχυροί κωδικοί.

Πληροφορική, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/informatics/safe-online

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα σημάδια ενός μηνύματος ηλεκτρονικού ψαρέματος (phishing).
- Να ελέγχεις το όνομα τομέα ενός συνδέσμου πριν τον ανοίξεις.
- Να περιγράφεις τα βασικά είδη κακόβουλου λογισμικού και πώς προστατεύεσαι.
- Να φτιάχνεις ισχυρό κωδικό και να εξηγείς πώς σε προστατεύει ο έλεγχος ταυτότητας δύο παραγόντων (2FA).

## Ένα SMS για ένα δέμα

Είναι απόγευμα και στο κινητό της μητέρας σου έρχεται αυτό:

```text
ΕΛΤΑ: Το δέμα σας δεν παραδόθηκε λόγω ελλιπούς
διεύθυνσης. Για επαναποστολή, πληρώστε 1,99 € εντός
24 ωρών: https://elta-gr.redelivery-track.top/pay
```

Μοιάζει λογικό: περιμένει όντως κάτι από το διαδίκτυο, τα ΕΛΤΑ υπάρχουν, και
1,99 € είναι λίγα. Αν όμως πατήσει τον σύνδεσμο, θα βρεθεί σε μια σελίδα που
μοιάζει με των ΕΛΤΑ και ζητά **τα στοιχεία της κάρτας της**. Τα 1,99 € δεν είναι
ο στόχος. Ο στόχος είναι η κάρτα.

Αυτό λέγεται **ηλεκτρονικό ψάρεμα** (phishing): κάποιος παριστάνει έναν
οργανισμό που εμπιστεύεσαι, για να σου αποσπάσει κωδικούς, στοιχεία κάρτας ή
προσωπικά δεδομένα. Όταν γίνεται με SMS, λέγεται και **smishing**.

## Τα σημάδια του ψαρέματος

Τα μηνύματα ψαρέματος αλλάζουν συνεχώς, αλλά σχεδόν πάντα έχουν κάποια από
αυτά:

| Σημάδι                                                                            | Στο παράδειγμα                            |
| --------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------- |
| **Βιασύνη ή φόβος**: «εντός 24 ωρών», «ο λογαριασμός σας θα κλειδώσει»            | «εντός 24 ωρών»                           |
| **Σύνδεσμος** που σε στέλνει να «επιβεβαιώσεις» ή να «πληρώσεις»                  | ο σύνδεσμος στο τέλος                     |
| **Όνομα τομέα που δεν είναι του οργανισμού**                                      | `redelivery-track.top` αντί για `elta.gr` |
| Ζητά **κωδικούς, PIN, στοιχεία κάρτας** ή τον **κωδικό μιας χρήσης** που σου ήρθε | η σελίδα πληρωμής                         |
| Γενική προσφώνηση, λάθη, περίεργη διατύπωση (όχι πάντα)                           | κανένα όνομα παραλήπτη                    |

Ένα δεύτερο παράδειγμα, αυτή τη φορά «από την τράπεζα»:

```text
Η κάρτα σας έχει ανασταλεί προσωρινά λόγω ύποπτης
συναλλαγής. Επιβεβαιώστε τα στοιχεία σας για άρση:
https://trapeza-asfaleia-gr.com/verify
```

Καμία τράπεζα δεν ζητά ποτέ με SMS ή email να «επιβεβαιώσεις» τον κωδικό ή την
κάρτα σου πατώντας έναν σύνδεσμο.

## Διάβασε το όνομα τομέα

Στην προηγούμενη ενότητα είδαμε ότι το όνομα τομέα διαβάζεται **από τα δεξιά**.
Αυτό είναι το πιο δυνατό σου εργαλείο. Κοιτάς τι υπάρχει **ακριβώς πριν από την
πρώτη μονή κάθετο** `/`, και από εκεί διαβάζεις προς τα αριστερά.

```text
https://elta-gr.redelivery-track.top/pay

όνομα τομέα:  elta-gr.redelivery-track.top
ιδιοκτήτης:   redelivery-track.top
```

Το `elta-gr` στην αρχή είναι απλώς ένας υποτομέας που **διάλεξε ο απατεώνας**.
Μπορεί να γράψει εκεί ό,τι θέλει. Ο πραγματικός ιδιοκτήτης είναι αυτός που
φαίνεται **στο τέλος**: `redelivery-track.top`. Τα επίσημα ΕΛΤΑ έχουν τομέα
`elta.gr`.

> **Κλειδί**
>
> Μην πατάς τον σύνδεσμο ενός μηνύματος που σε πιέζει. **Πήγαινε εσύ**, από άλλο
> δρόμο: άνοιξε την επίσημη εφαρμογή, ή γράψε μόνος σου τη γνωστή διεύθυνση του
> οργανισμού, ή τηλεφώνησε στο επίσημο τηλέφωνο.
>
> Αν το πρόβλημα είναι αληθινό, θα το βρεις κι εκεί. Αν δεν είναι, μόλις γλίτωσες.

> **Πρόσεχε**
>
> Το λουκέτο και το `https://` λένε μόνο ότι η σύνδεση είναι **κρυπτογραφημένη**.
> **Δεν** λένε ότι η σελίδα είναι έντιμη. Πολλές ψεύτικες σελίδες έχουν
> κανονικότατο HTTPS. Αυτό που μετρά είναι **ποιος** είναι στην άλλη άκρη, και
> αυτό το λέει το όνομα τομέα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ύποπτο ή μάλλον εντάξει;*

## Κακόβουλο λογισμικό

Το **κακόβουλο λογισμικό** (malware) είναι κάθε πρόγραμμα φτιαγμένο για να
κάνει ζημιά ή να κλέψει. Τα βασικά είδη:

| Είδος                        | Τι κάνει                                                            |
| ---------------------------- | ------------------------------------------------------------------- |
| **Ιός** (virus)              | κολλάει σε άλλα αρχεία και εξαπλώνεται όταν αυτά ανοιχτούν          |
| **Σκουλήκι** (worm)          | εξαπλώνεται μόνο του μέσα από το δίκτυο, χωρίς να ανοίξεις τίποτα   |
| **Δούρειος ίππος** (trojan)  | μοιάζει με χρήσιμο πρόγραμμα ή παιχνίδι, αλλά κρύβει κάτι κακόβουλο |
| **Λυτρισμικό** (ransomware)  | κρυπτογραφεί τα αρχεία σου και ζητά λύτρα για να τα «ξεκλειδώσει»   |
| **Κατασκοπευτικό** (spyware) | παρακολουθεί κρυφά τι κάνεις και τι πληκτρολογείς                   |

Προστατεύεσαι με λίγες, σταθερές συνήθειες:

- **Ενημερώσεις** για το λειτουργικό και τις εφαρμογές, μόλις βγαίνουν.
- **Πρόγραμμα προστασίας** (antivirus) ενεργό. Τα σημερινά λειτουργικά έχουν ήδη ένα.
- Εφαρμογές **μόνο από επίσημα καταστήματα** ή από την επίσημη σελίδα του κατασκευαστή. Όχι «σπασμένα» προγράμματα και «δωρεάν» εκδόσεις πληρωμένων παιχνιδιών.
- **Μην ανοίγεις συνημμένα** που δεν περίμενες, ιδίως `.exe` ή `.zip`.
- **Αντίγραφα ασφαλείας**. Απέναντι στο λυτρισμικό είναι η πιο σίγουρη σωτηρία.

## Ισχυροί κωδικοί

Ένας κωδικός σπάει με δύο τρόπους: τον **μαντεύουν** (γιατί είναι το όνομά σου
και η χρονιά γέννησής σου) ή τον **δοκιμάζουν** με υπολογιστή, όλους τους
συνδυασμούς έναν έναν. Για το δεύτερο, αυτό που μετρά περισσότερο απ' όλα είναι
το **μήκος**: κάθε χαρακτήρας που προσθέτεις **πολλαπλασιάζει** τους
συνδυασμούς.

Ένας ισχυρός κωδικός:

- είναι **μακρύς**: τουλάχιστον 12 χαρακτήρες, καλύτερα περισσότεροι,
- **δεν** έχει ονόματα, ημερομηνίες, το όνομα της ομάδας σου ή του κατοικίδιου,
- είναι **διαφορετικός σε κάθε λογαριασμό**: αν διαρρεύσει από ένα site, οι άλλοι λογαριασμοί σου μένουν ασφαλείς,
- **δεν τον λες σε κανέναν**, ούτε στον καλύτερό σου φίλο.

Ένας εύκολος τρόπος είναι η **φράση-κωδικός** (passphrase): τέσσερις ή πέντε
τυχαίες λέξεις μαζί, π.χ. `kokkino-lemoni-trexei-anapoda`. Είναι μακριά, και
παρ' όλα αυτά θυμάται. Για να μη θυμάσαι δεκάδες κωδικούς, υπάρχουν οι
**διαχειριστές κωδικών** (password managers), που τους κρατούν κρυπτογραφημένους.

## Διπλός έλεγχος ταυτότητας (2FA)

Ακόμη και ο καλύτερος κωδικός μπορεί να κλαπεί, π.χ. σε μια σελίδα ψαρέματος.
Γι' αυτό υπάρχει ο **έλεγχος ταυτότητας δύο παραγόντων** (2FA, two-factor
authentication). Για να μπεις στον λογαριασμό χρειάζονται **δύο** διαφορετικά
πράγματα:

1. κάτι που **ξέρεις**: τον κωδικό σου,
2. κάτι που **έχεις**: το κινητό σου, όπου έρχεται ένας **κωδικός μιας χρήσης** με SMS ή σε μια εφαρμογή επαλήθευσης, ή ένα κλειδί ασφαλείας USB.

Έτσι, αν κάποιος κλέψει τον κωδικό σου, **δεν αρκεί**: του λείπει το κινητό σου.
Ενεργοποίησε το 2FA σε κάθε λογαριασμό που το προσφέρει, ξεκινώντας από το
email σου, γιατί από το email επαναφέρονται όλοι οι άλλοι κωδικοί.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο **κωδικός μιας χρήσης** είναι το κλειδί του λογαριασμού σου. **Κανείς** δεν
> έχει λόγο να σου τον ζητήσει: ούτε η τράπεζα, ούτε η εφαρμογή, ούτε
> «υπάλληλος», ούτε φίλος. Αν κάποιος τον ζητά, είναι απάτη.

> **Θυμήσου**
>
> - **Phishing**: ψεύτικο μήνυμα από «γνωστό» οργανισμό, με βιασύνη και σύνδεσμο, για να κλέψει στοιχεία.
> - Διάβασε το **όνομα τομέα από τα δεξιά**, ως την πρώτη μονή `/`. Καλύτερα ακόμη: πήγαινε μόνος σου στην επίσημη εφαρμογή ή σελίδα.
> - Κακόβουλο λογισμικό: **ενημερώσεις**, antivirus, επίσημα καταστήματα, **αντίγραφα ασφαλείας**.
> - Κωδικός: **μακρύς**, **μοναδικός** για κάθε λογαριασμό, κανενός άλλου. Και **2FA** παντού.
> - Αν κάτι σε ανησυχεί, μίλα σε έναν ενήλικα που εμπιστεύεσαι. Απάτες καταγγέλλονται στη Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος (11188).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Έρχεται email: «Αγαπητέ πελάτη, ο λογαριασμός σας στην Τράπεζα Αιγαίου θα απενεργοποιηθεί σε 12 ώρες. Συνδεθείτε εδώ για επιβεβαίωση: https\://www\.trapeza-aigaiou.gr.secure-login-gr.net/el». Η τράπεζα (φανταστική) έχει τομέα trapeza-aigaiou.gr. Είναι δικό της το μήνυμα;

1. **Βιασύνη:** «σε 12 ώρες». **Γενική προσφώνηση:** «Αγαπητέ πελάτη». Ζητά να
   **συνδεθείς μέσω συνδέσμου**. Τρία σημάδια ήδη.
2. **Το όνομα τομέα.** Βρίσκουμε την πρώτη μονή κάθετο, μετά το `https://`: είναι
   πριν από το `/el`. Άρα ο τομέας είναι `www.trapeza-aigaiou.gr.secure-login-gr.net`.
3. Διαβάζουμε **από τα δεξιά**: `.net`, και πριν από αυτό `secure-login-gr`. Ο
   ιδιοκτήτης είναι το `secure-login-gr.net`, όχι το `trapeza-aigaiou.gr`. Το
   `www.trapeza-aigaiou.gr` στην αρχή είναι απλώς
   υποτομέας που έφτιαξε ο απατεώνας για να ξεγελάσει το μάτι.
4. **Δεν είναι της τράπεζας.** Δεν πατάμε τον σύνδεσμο. Αν θέλουμε να ελέγξουμε,
   ανοίγουμε **μόνοι μας** την επίσημη εφαρμογή της τράπεζας. Μετά σβήνουμε το
   μήνυμα, ή το αναφέρουμε ως ψάρεμα αν το επιτρέπει η εφαρμογή email.

### Παράδειγμα 2: Σύγκρινε δύο κωδικούς φτιαγμένους μόνο από πεζά λατινικά γράμματα: έναν με 6 γράμματα κι έναν με 12. Ένας γρήγορος υπολογιστής δοκιμάζει περίπου 10 δισεκατομμύρια συνδυασμούς το δευτερόλεπτο.

1. Υπάρχουν 26 πεζά λατινικά γράμματα. Κάθε θέση έχει 26 επιλογές, οπότε με 6
   γράμματα οι συνδυασμοί είναι:

   $26^6 = 308\,915\,776 \approx 3 \times 10^8$
2. Με $10^{10}$ δοκιμές το δευτερόλεπτο, όλοι αυτοί οι συνδυασμοί εξαντλούνται σε
   **λιγότερο από ένα δευτερόλεπτο**.
3. Με 12 γράμματα:

   $26^{12} \approx 9{,}5 \times 10^{16}$

   $9{,}5 \times 10^{16} \div 10^{10} = 9{,}5 \times 10^{6}$

   δευτερόλεπτα, δηλαδή περίπου **110 μέρες** για να δοκιμαστούν όλοι.
4. Διπλάσιο μήκος δεν έδωσε διπλάσια ασφάλεια, αλλά **300 εκατομμύρια φορές**
   περισσότερους συνδυασμούς. Με 16 γράμματα, ο ίδιος υπολογιστής θα χρειαζόταν
   πάνω από εκατό χιλιάδες χρόνια. Γι' αυτό το **μήκος** μετρά περισσότερο απ' όλα.
   (Οι ταχύτητες είναι ενδεικτικές· ισχύει μόνο αν ο κωδικός είναι τυχαίος και όχι
   λέξη που μαντεύεται.)

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι το **ηλεκτρονικό ψάρεμα** (phishing);
   - Μήνυμα που παριστάνει γνωστό οργανισμό για να σου αποσπάσει κωδικούς ή στοιχεία
   - Πρόγραμμα που κρυπτογραφεί τα αρχεία σου και ζητά λύτρα για να τα ξεκλειδώσει
   - Η αναζήτηση πληροφοριών σε πολλές ιστοσελίδες με τη βοήθεια μιας μηχανής αναζήτησης
   - Κάθε διαφημιστικό μήνυμα που φτάνει μαζικά στο email σου χωρίς να το έχεις ζητήσει
2. Σε ποιον τομέα ανήκει στην πραγματικότητα ο σύνδεσμος https://elta.gr-paradosi.com/track;
   - Στο gr-paradosi.com
   - Στο elta.gr
   - Στο track
   - Δεν φαίνεται από τη διεύθυνση
3. Μια σελίδα έχει λουκέτο και https://. Τι σημαίνει αυτό;
   - Ότι η σύνδεση είναι κρυπτογραφημένη, όχι ότι η σελίδα είναι έντιμη
   - Ότι η σελίδα είναι σίγουρα η επίσημη
   - Ότι η σελίδα έχει ελεγχθεί από την αστυνομία
   - Ότι δεν μπορεί να σου πάρει στοιχεία κάρτας
4. Έρχεται SMS «από την τράπεζα» ότι η κάρτα σου κλειδώθηκε, με σύνδεσμο για «ξεκλείδωμα». Ποια είναι η **καλύτερη** αντίδραση;
   - Δεν πατάς τον σύνδεσμο· ανοίγεις μόνος σου την επίσημη εφαρμογή ή καλείς το επίσημο τηλέφωνο
   - Πατάς τον σύνδεσμο και ελέγχεις αν η σελίδα μοιάζει με της τράπεζας
   - Απαντάς στο SMS και ρωτάς αν είναι αληθινό
   - Προωθείς το SMS στους φίλους σου για να τους προειδοποιήσεις
5. Ποιο είδος κακόβουλου λογισμικού **κρυπτογραφεί τα αρχεία** σου και ζητά χρήματα;
   - Το λυτρισμικό (ransomware)
   - Το κατασκοπευτικό (spyware)
   - Το σκουλήκι (worm)
   - Ο δούρειος ίππος (trojan)
6. Κατεβάζεις από άγνωστο site ένα «δωρεάν» πληρωμένο παιχνίδι, που στα κρυφά στέλνει τους κωδικούς σου σε άλλον. Πώς λέγεται;
   - Δούρειος ίππος
   - Σκουλήκι
   - Ηλεκτρονικό ψάρεμα
   - Λυτρισμικό
7. Ποιος από τους παρακάτω κωδικούς είναι ο **πιο ισχυρός**;
   - gata-tsai-vouno-kyma-47
   - Panathinaikos2013!
   - qwertyuiopasdfgh
   - mariapapadopoulou2013
8. Γιατί δεν πρέπει να χρησιμοποιείς **τον ίδιο κωδικό** σε πολλούς λογαριασμούς;
   - Αν διαρρεύσει από ένα site, ο κλέφτης τον δοκιμάζει και σε όλα τα άλλα
   - Γιατί τα site δεν δέχονται κωδικό που υπάρχει αλλού
   - Γιατί ο κωδικός «παλιώνει» με τη χρήση
   - Γιατί είναι παράνομο
9. Έχεις ενεργοποιήσει **2FA** και κάποιος έκλεψε τον κωδικό σου. Τι συμβαίνει;
   - Δεν μπορεί να μπει, γιατί του λείπει ο δεύτερος παράγοντας, π.χ. ο κωδικός που έρχεται στο κινητό σου
   - Μπαίνει κανονικά, και το 2FA απλώς σου στέλνει ειδοποίηση ότι κάποιος συνδέθηκε στον λογαριασμό
   - Ο λογαριασμός σβήνεται αυτόματα, για να μη φτάσει ποτέ ο κλέφτης στα δεδομένα σου
   - Μπαίνει, αρκεί ο κωδικός που έκλεψε να είναι αρκετά μακρύς και να τον γράψει χωρίς λάθος
10. Κάποιος που λέει ότι είναι υπάλληλος της τράπεζας σε παίρνει τηλέφωνο και ζητά τον εξαψήφιο κωδικό που μόλις σου ήρθε με SMS. Τι κάνεις;
   - Δεν τον δίνεις και κλείνεις: κανείς δεν έχει λόγο να σου ζητήσει αυτόν τον κωδικό
   - Τον δίνεις, αφού ξέρει το όνομά σου
   - Του δίνεις μόνο τα τρία πρώτα ψηφία
   - Τον δίνεις, αν ο αριθμός που καλεί μοιάζει με της τράπεζας

## Ασκήσεις

1. Ποιοι είναι οι δύο παράγοντες σε έναν λογαριασμό με 2FA που στέλνει κωδικό στο κινητό;
2. Ποιος είναι ο πραγματικός ιδιοκτήτης του τομέα στο https://gov.gr.epistrofi-foroy.info/login;
3. Βρες τρία σημάδια ψαρέματος στο SMS: «ΕΛΤΑ: Ο αριθμός αποστολής σας έληξε. Ενημερώστε άμεσα τη διεύθυνσή σας: elta-gr.info-post.top».
4. Ένας κωδικός έχει 8 πεζά λατινικά γράμματα. Πόσες φορές περισσότεροι γίνονται οι συνδυασμοί αν προσθέσεις ακόμη 2 πεζά γράμματα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/informatics/safe-online
