# Δυαδικό και δεκαεξαδικό σύστημα

> Πώς γράφεται ένας αριθμός με δυνάμεις του 2 ή του 16, και πώς πάμε από το ένα σύστημα στο άλλο.

Πληροφορική, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/informatics/number-systems

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς ότι σε κάθε θεσιακό σύστημα η αξία ενός ψηφίου εξαρτάται από τη θέση του και από τη βάση.
- Να μετατρέπεις αριθμούς από το δυαδικό στο δεκαδικό και αντίστροφα, με διαδοχικές διαιρέσεις με το 2.
- Να μετατρέπεις αριθμούς από και προς το δεκαεξαδικό σύστημα, και από δυαδικό σε δεκαεξαδικό με ομάδες των τεσσάρων bit.
- Να διαβάζεις έναν χρωματικό κωδικό ιστοσελίδας όπως το #FF8000.

## Το ίδιο πλήθος, άλλη γραφή

Στην προηγούμενη ενότητα είδαμε ότι ο υπολογιστής γράφει τα πάντα με **0** και
**1**. Πώς όμως γράφεται με δύο μόνο ψηφία ένας αριθμός όπως το 182; Για να το
καταλάβεις, ξεκίνα από το σύστημα που ήδη ξέρεις.

Στο **δεκαδικό** σύστημα έχουμε δέκα ψηφία, 0 έως 9, και κάθε θέση αξίζει
**δέκα φορές** όσο η θέση στα δεξιά της:

$$
365 = 3 \cdot 100 + 6 \cdot 10 + 5 \cdot 1
$$

Το $3$ δεν αξίζει τρία, αξίζει τριακόσια, **επειδή κάθεται στη θέση των
εκατοντάδων**. Ένα σύστημα όπου η αξία του ψηφίου εξαρτάται από τη θέση του
λέγεται **θεσιακό**, και ο αριθμός που πολλαπλασιάζει κάθε θέση ($10$ εδώ)
λέγεται **βάση**.

Αν αλλάξεις τη βάση, αλλάζει μόνο η γραφή. Το πλήθος μένει το ίδιο: δεκαπέντε
μήλα είναι δεκαπέντε μήλα, όπως κι αν τα γράψεις.

## Το δυαδικό σύστημα: βάση 2

Στο **δυαδικό** σύστημα υπάρχουν μόνο δύο ψηφία, **0** και **1**, και κάθε
θέση αξίζει **διπλάσια** από τη θέση στα δεξιά της:

| Θέση   | 8η    | 7η    | 6η    | 5η    | 4η    | 3η    | 2η    | 1η    |
| ------ | ----- | ----- | ----- | ----- | ----- | ----- | ----- | ----- |
| Αξία   | $2^7$ | $2^6$ | $2^5$ | $2^4$ | $2^3$ | $2^2$ | $2^1$ | $2^0$ |
| Δηλαδή | 128   | 64    | 32    | 16    | 8     | 4     | 2     | 1     |

Για να βρεις πόσο αξίζει ένας δυαδικός αριθμός, **προσθέτεις τις αξίες των
θέσεων που έχουν 1**:

$$
1011_2 = 8 + 0 + 2 + 1 = 11
$$

Το μικρό $2$ κάτω δεξιά λέει σε ποια βάση είναι γραμμένος ο αριθμός. Χωρίς αυτό,
το «1011» θα διαβαζόταν «χίλια έντεκα».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οκτώ bit, ένα byte*

Με $8$ bit ο μεγαλύτερος αριθμός είναι το $11111111_2 = 255$, όταν όλα τα
κουτάκια είναι αναμμένα. Μαζί με το $0$ κάνουν τις $256$ τιμές ενός byte.

## Από δεκαδικό σε δυαδικό

Υπάρχουν δύο τρόποι.

**1. Αφαιρείς τις μεγαλύτερες δυνάμεις του 2.** Αυτό έκανες στα κουτάκια: για
το $200$, το $128$ χωράει (μένουν $72$), το $64$ χωράει (μένουν $8$), το $32$ και
το $16$ δεν χωράνε, το $8$ χωράει (μένει $0$). Όπου χώρεσε γράφεις 1, αλλού 0.

**2. Διαιρείς διαδοχικά με το 2.** Διαιρείς τον αριθμό με το $2$, κρατάς το
**υπόλοιπο** (0 ή 1), και συνεχίζεις με το **πηλίκο**, ώσπου το πηλίκο να γίνει
$0$. Ο δυαδικός αριθμός είναι τα υπόλοιπα **από κάτω προς τα πάνω**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το 44 σε δυαδικό, με διαιρέσεις*

> **Πρόσεχε**
>
> **Τα υπόλοιπα διαβάζονται ανάποδα.** Το πρώτο υπόλοιπο είναι το **τελευταίο**
> ψηφίο, αυτό που αξίζει $1$. Αν τα γράψεις με τη σειρά που βγήκαν, για το $44$
> θα πάρεις $001101_2 = 13$, εντελώς άλλον αριθμό.

## Το δεκαεξαδικό σύστημα: βάση 16

Οι δυαδικοί αριθμοί γίνονται γρήγορα πολύ μακριοί: το $200$ θέλει οκτώ ψηφία.
Γι' αυτό οι άνθρωποι που δουλεύουν με υπολογιστές χρησιμοποιούν και το
**δεκαεξαδικό** σύστημα, με βάση $16$.

Χρειάζεται δεκαέξι ψηφία. Τα δέκα πρώτα είναι τα γνωστά, και για τα υπόλοιπα
δανειζόμαστε τα λατινικά γράμματα A έως F:

| Δεκαεξαδικό | 0–9 | A  | B  | C  | D  | E  | F  |
| ----------- | --- | -- | -- | -- | -- | -- | -- |
| Δεκαδικό    | 0–9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |

Κάθε θέση αξίζει **δεκαέξι φορές** όσο η θέση στα δεξιά της: $1$, $16$, $256$, …

$$
2C_{16} = 2 \cdot 16 + 12 \cdot 1 = 44
$$

Από δεκαδικό σε δεκαεξαδικό πηγαίνεις όπως και στο δυαδικό, με διαδοχικές
διαιρέσεις, αλλά με το $16$. Για το $200$: $200 \div 16 = 12$ με υπόλοιπο $8$,
και $12 \div 16 = 0$ με υπόλοιπο $12$. Από κάτω προς τα πάνω: $12$ και $8$,
δηλαδή $C8_{16}$.

## Η συντόμευση: τέσσερα bit, ένα ψηφίο

Με $4$ bit γράφεις από $0000$ ως $1111$, δηλαδή $16$ τιμές, όσα ακριβώς είναι τα
ψηφία του δεκαεξαδικού. Άρα **κάθε ομάδα τεσσάρων bit γίνεται ένα δεκαεξαδικό
ψηφίο**, χωρίς καμία διαίρεση.

Χωρίζεις τον δυαδικό αριθμό σε τετράδες **από τα δεξιά** και μεταφράζεις την
καθεμιά:

| Δυαδικός          | 1100       | 1000 |
| ----------------- | ---------- | ---- |
| Αξία τετράδας     | 8 + 4 = 12 | 8    |
| Δεκαεξαδικό ψηφίο | C          | 8    |

Έτσι $11001000_2 = C8_{16} = 200$. Ένα byte γράφεται πάντα με **δύο**
δεκαεξαδικά ψηφία, από $00$ ως $FF$. Αν η αριστερή τετράδα δεν είναι γεμάτη,
της βάζεις μηδενικά μπροστά: $101100_2$ γίνεται $0010\ 1100$, δηλαδή $2C_{16}$.

> **Κλειδί**
>
> Σε κάθε θεσιακό σύστημα, **κάθε θέση αξίζει «βάση» φορές τη θέση στα δεξιά της**.
>
> - Δυαδικό (βάση 2): θέσεις $1, 2, 4, 8, 16, \dots$, ψηφία 0 και 1.
> - Δεκαεξαδικό (βάση 16): θέσεις $1, 16, 256, \dots$, ψηφία 0–9 και A–F.
> - Προς το δεκαδικό: πολλαπλασιάζεις κάθε ψηφίο με την αξία της θέσης του και προσθέτεις.
> - Από το δεκαδικό: διαιρείς διαδοχικά με τη βάση και διαβάζεις τα υπόλοιπα από κάτω προς τα πάνω.
> - Δυαδικό ↔ δεκαεξαδικό: τέσσερα bit = ένα δεκαεξαδικό ψηφίο.

## Πού θα συναντήσεις το δεκαεξαδικό

Στην ενότητα για τις ψηφιακές εικόνες είδαμε ότι ένα χρώμα γράφεται με τρεις
εντάσεις, κόκκινο, πράσινο και μπλε, από $0$ ως $255$ η καθεμιά. Κάθε ένταση
είναι ένα byte, άρα **δύο δεκαεξαδικά ψηφία**. Έτσι γράφονται τα χρώματα στις
ιστοσελίδες:

```text
#FF8000
 ││││└┴─ μπλε:     00 = 0
 ││└┴─── πράσινο:  80 = 128
 └┴───── κόκκινο:  FF = 255
```

Πολύ κόκκινο, μισό πράσινο, καθόλου μπλε: **πορτοκαλί**. Το `#000000` είναι
μαύρο και το `#FFFFFF` λευκό.

> **Θυμήσου**
>
> Το δεκαεξαδικό **δεν** είναι κάτι που «καταλαβαίνει» ο υπολογιστής καλύτερα. Ο
> υπολογιστής κρατά πάντα bit. Το δεκαεξαδικό είναι μια **σύντομη γραφή για
> ανθρώπους**: το `FF` διαβάζεται και αντιγράφεται πιο εύκολα από το `11111111`.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποιος δεκαδικός αριθμός είναι ο 10110110 στο δυαδικό;

1. Γράφουμε από πάνω τις αξίες των θέσεων, από τα δεξιά προς τα αριστερά:
   | 128 | 64 | 32 | 16 | 8 | 4 | 2 | 1 |
   | --- | -- | -- | -- | - | - | - | - |
   | 1   | 0  | 1  | 1  | 0 | 1 | 1 | 0 |
2. Προσθέτουμε μόνο τις αξίες όπου υπάρχει 1:

   $128 + 32 + 16 + 4 + 2 = 182$
3. Άρα $10110110_2 = 182$.

### Παράδειγμα 2: Γράψε τον αριθμό 157 στο δυαδικό και μετά στο δεκαεξαδικό.

1. Διαδοχικές διαιρέσεις με το $2$:
   $157 \div 2 = 78$ υπ. $1$ · $78 \div 2 = 39$ υπ. $0$ · $39 \div 2 = 19$ υπ. $1$ ·
   $19 \div 2 = 9$ υπ. $1$ · $9 \div 2 = 4$ υπ. $1$ · $4 \div 2 = 2$ υπ. $0$ ·
   $2 \div 2 = 1$ υπ. $0$ · $1 \div 2 = 0$ υπ. $1$.
2. Τα υπόλοιπα από κάτω προς τα πάνω: $10011101_2$. Έλεγχος:
   $128 + 16 + 8 + 4 + 1 = 157$.
3. Χωρίζουμε σε τετράδες από τα δεξιά: $1001$ και $1101$. Η πρώτη αξίζει
   $8 + 1 = 9$, η δεύτερη $8 + 4 + 1 = 13$, δηλαδή D.
4. Άρα $157 = 10011101_2 = 9D_{16}$. Έλεγχος: $9 \cdot 16 + 13 = 144 + 13 = 157$.

### Παράδειγμα 3: Μια ιστοσελίδα έχει φόντο στο χρώμα #1E90FF. Πόση είναι η ένταση κάθε χρώματος, από 0 έως 255;

1. Χωρίζουμε τον κωδικό σε τρία ζευγάρια: `1E`, `90`, `FF`.
2. Κόκκινο: $1E_{16} = 1 \cdot 16 + 14 = 30$.
3. Πράσινο: $90_{16} = 9 \cdot 16 + 0 = 144$.
4. Μπλε: $FF_{16} = 15 \cdot 16 + 15 = 255$.

   Λίγο κόκκινο, αρκετό πράσινο, όλο το μπλε: ένα φωτεινό γαλάζιο.

## Ερωτήσεις

1. Στο δυαδικό σύστημα, πόσο αξίζει η 5η θέση από τα δεξιά;
   - 16
   - 32
   - 10
   - 25
2. Ποιος δεκαδικός αριθμός είναι ο δυαδικός 1101;
   - 13
   - 11
   - 3
   - 14
3. Μετατρέπεις έναν αριθμό σε δυαδικό με διαιρέσεις. Τα υπόλοιπα βγήκαν με τη σειρά 1, 1, 0, 1. Ποιος είναι ο δυαδικός αριθμός;
   - 1011
   - 1101
   - 0010
   - 0100
4. Ποιος είναι ο μεγαλύτερος αριθμός που γράφεται με 8 bit;
   - 255
   - 256
   - 128
   - 800
5. Πόσο αξίζει στο δεκαδικό το δεκαεξαδικό ψηφίο E;
   - 14
   - 15
   - 5
   - 16
6. Ποιος δεκαδικός αριθμός είναι ο δεκαεξαδικός 3A;
   - 58
   - 40
   - 13
   - 31
7. Ποιος είναι ο δυαδικός 11110010 στο δεκαεξαδικό;
   - F2
   - 2F
   - E2
   - F4
8. Ποιο χρώμα είναι πιθανότατα το #00FF00 σε μια ιστοσελίδα;
   - Πράσινο
   - Κόκκινο
   - Λευκό
   - Μαύρο

## Ασκήσεις

1. Ποιος δεκαδικός αριθμός είναι ο δυαδικός 100101;
2. Γράψε τον αριθμό 75 στο δυαδικό σύστημα.
3. Δίνεται ο δεκαεξαδικός αριθμός B4.
   α) Ποιος δεκαδικός αριθμός είναι;
   β) Πώς γράφεται στο δυαδικό;
4. Ένα ροζ χρώμα έχει κόκκινο 255, πράσινο 192 και μπλε 203.
   α) Ποιος είναι ο χρωματικός του κωδικός για ιστοσελίδα;
   β) Αν μια ένταση έφτανε ως το 300, πόσα bit θα χρειαζόταν;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/informatics/number-systems
