# Αλγόριθμοι και διαγράμματα ροής

> Ένα πρόβλημα λυμένο βήμα βήμα, και σχεδιασμένο σε σχήμα.

Πληροφορική, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/informatics/algorithms-flowcharts

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις τι είναι αλγόριθμος και να ελέγχεις αν μια σειρά οδηγιών είναι σαφής και τελειώνει.
- Να αναγνωρίζεις τα σχήματα του διαγράμματος ροής και τι σημαίνει το καθένα.
- Να ξεχωρίζεις τις τρεις βασικές δομές: ακολουθία, επιλογή, επανάληψη.
- Να εκτελείς ένα διάγραμμα ροής βήμα βήμα με πίνακα τιμών.

## Μια συνταγή για τον υπολογιστή

«Βράσε λίγο νερό, ρίξε μακαρόνια, άφησέ τα όσο χρειάζεται.» Ένας άνθρωπος
καταλαβαίνει τι εννοείς. Ένας υπολογιστής όμως θα κολλούσε αμέσως: πόσο είναι
το «λίγο»; Πόσο είναι το «όσο χρειάζεται»;

Ο υπολογιστής δεν μαντεύει. Για να λύσει ένα πρόβλημα χρειάζεται οδηγίες τόσο
ακριβείς, που να μην αφήνουν **καμία** απορία. Μια τέτοια σειρά οδηγιών λέγεται
**αλγόριθμος**.

## Τι είναι αλγόριθμος

**Αλγόριθμος** είναι μια πεπερασμένη σειρά από σαφή βήματα που, αν
εκτελεστούν με τη σειρά, λύνουν ένα πρόβλημα.

Για να είναι μια σειρά οδηγιών αλγόριθμος, πρέπει:

| Ιδιότητα                                | Τι σημαίνει                                          | Παράδειγμα που **αποτυγχάνει**                        |
| --------------------------------------- | ---------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------- |
| **Είσοδος**                             | παίρνει δεδομένα για να δουλέψει (μπορεί και κανένα) | —                                                     |
| **Έξοδος**                              | δίνει τουλάχιστον ένα αποτέλεσμα                     | «Υπολόγισε το άθροισμα» χωρίς να το εμφανίσει πουθενά |
| **Σαφήνεια** (καθοριστικότητα)          | κάθε βήμα έχει **μία** ερμηνεία                      | «Ρίξε λίγο αλάτι»                                     |
| **Περατότητα**                          | τελειώνει μετά από πεπερασμένο πλήθος βημάτων        | «Μέτρα 1, 2, 3, … και μη σταματήσεις»                 |
| **Εκτελεσιμότητα** (αποτελεσματικότητα) | κάθε βήμα μπορεί πράγματι να γίνει                   | «Διαίρεσε με το μηδέν»                                |

Η λέξη προέρχεται από το όνομα του Πέρση μαθηματικού **αλ-Χουαρίζμι** (9ος
αιώνας), που έγραψε κανόνες για αριθμητικές πράξεις βήμα βήμα.

*Δύο σελίδες από την «Άλγεβρα» του αλ-Χουαρίζμι, σε αντίγραφο που φυλάγεται σήμερα στην Οξφόρδη. Δεν υπάρχουν σύμβολα όπως το x ή το =: οι κανόνες του είναι γραμμένοι ολόκληροι με λέξεις, ένα βήμα μετά το άλλο, όπως γράφεις κι εσύ έναν αλγόριθμο σε φυσική γλώσσα.*

## Πώς γράφεται ένας αλγόριθμος

Ο ίδιος αλγόριθμος μπορεί να γραφτεί με διάφορους τρόπους:

1. **Με φυσική γλώσσα**, σε αριθμημένα βήματα. Εύκολο, αλλά οι λέξεις μπορεί να είναι ασαφείς.
2. **Με διάγραμμα ροής**: σχήματα συνδεδεμένα με βέλη. Φαίνεται με μια ματιά πού πάει η εκτέλεση.
3. **Με ψευδοκώδικα**: σύντομες εντολές που μοιάζουν με γλώσσα προγραμματισμού.
4. Και τελικά, **σε γλώσσα προγραμματισμού** (όπως το Scratch ή η Python), ώστε να τον εκτελέσει ο υπολογιστής.

## Τα σχήματα του διαγράμματος ροής

Κάθε σχήμα έχει συγκεκριμένη σημασία:

| Σχήμα                      | Χρήση                                  | Τι γράφουμε μέσα                 |
| -------------------------- | -------------------------------------- | -------------------------------- |
| **Έλλειψη** (οβάλ)         | αρχή και τέλος                         | «Αρχή», «Τέλος»                  |
| **Πλάγιο παραλληλόγραμμο** | είσοδος και έξοδος δεδομένων           | «Διάβασε α», «Εμφάνισε άθροισμα» |
| **Ορθογώνιο**              | επεξεργασία: πράξη ή ανάθεση τιμής     | «άθροισμα ← α + β»               |
| **Ρόμβος**                 | απόφαση: ερώτηση με απάντηση ΝΑΙ ή ΟΧΙ | «α > β ;»                        |
| **Βέλος**                  | η σειρά εκτέλεσης                      | —                                |

Από τον **ρόμβο** βγαίνουν **δύο** βέλη, ένα για το ΝΑΙ κι ένα για το ΟΧΙ. Από
όλα τα άλλα σχήματα (εκτός από το «Τέλος») βγαίνει **ένα**.

Το βελάκι `←` σημαίνει **ανάθεση**: «υπολόγισε ό,τι είναι δεξιά και βάλ' το στη
μεταβλητή αριστερά». Το `άθροισμα ← α + β` διαβάζεται «το άθροισμα γίνεται α
συν β».

> **Κλειδί**
>
> Ένα διάγραμμα ροής ξεκινά από **μία** έλλειψη «Αρχή» και ακολουθεί τα βέλη.
>
> - **Πλάγιο παραλληλόγραμμο**: μπαίνουν ή βγαίνουν δεδομένα.
> - **Ορθογώνιο**: γίνεται μια πράξη.
> - **Ρόμβος**: γίνεται μια ερώτηση, και ο δρόμος χωρίζεται σε ΝΑΙ και ΟΧΙ.
>
> Κάθε αλγόριθμος, όσο μεγάλος κι αν είναι, φτιάχνεται από τρεις δομές:
> **ακολουθία**, **επιλογή** και **επανάληψη**.

## Οι τρεις δομές

**Ακολουθία**: τα βήματα γίνονται το ένα μετά το άλλο, με τη σειρά. Στο
διάγραμμα, σχήματα στη σειρά με ένα βέλος ανάμεσα.

**Επιλογή**: ανάλογα με την απάντηση σε μια ερώτηση, γίνεται **ένα από δύο**
πράγματα. Στο διάγραμμα, ένας ρόμβος που χωρίζει τον δρόμο στα δύο, και οι δύο
δρόμοι ξανασμίγουν πιο κάτω.

**Επανάληψη**: κάποια βήματα γίνονται **ξανά και ξανά**, όσο ισχύει μια
συνθήκη. Στο διάγραμμα, ένα βέλος που **γυρίζει πίσω** σε έναν ρόμβο που
βρίσκεται πιο πάνω.

### Ένα διάγραμμα με επανάληψη: η αντίστροφη μέτρηση

Δεν θα το σχεδιάσουμε με εικόνα. Θα γράψουμε κάθε σχήμα σε μια γραμμή, με
αριθμό, και θα λέμε πού πηγαίνει το βέλος του:

| Αρ. | Σχήμα                  | Περιεχόμενο             | Μετά πηγαίνει    |
| --- | ---------------------- | ----------------------- | ---------------- |
| 1   | Έλλειψη                | Αρχή                    | → 2              |
| 2   | Ορθογώνιο              | μετρητής ← 3            | → 3              |
| 3   | Ρόμβος                 | μετρητής > 0 ;          | ΝΑΙ → 4, ΟΧΙ → 6 |
| 4   | Πλάγιο παραλληλόγραμμο | Εμφάνισε μετρητής       | → 5              |
| 5   | Ορθογώνιο              | μετρητής ← μετρητής − 1 | → 3 (πίσω)       |
| 6   | Πλάγιο παραλληλόγραμμο | Εμφάνισε «Εκκίνηση»     | → 7              |
| 7   | Έλλειψη                | Τέλος                   | —                |

Το βέλος από το 5 **πίσω** στο 3 είναι η επανάληψη. Κάθε φορά που περνά από τον
ρόμβο, ο μετρητής είναι κατά ένα μικρότερος, οπότε κάποια στιγμή η απάντηση θα
γίνει ΟΧΙ και ο αλγόριθμος **θα τελειώσει**.

Ας εκτελέσουμε το διάγραμμα με το μολύβι. Πριν πατήσεις, πες ποια θα είναι η
επόμενη γραμμή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αντίστροφη μέτρηση, σχήμα προς σχήμα*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο πιο συνηθισμένος λόγος που ένας αλγόριθμος με επανάληψη **δεν τελειώνει**
> είναι ότι μέσα στην επανάληψη δεν αλλάζει τίποτα που να επηρεάζει την ερώτηση
> του ρόμβου. Έλεγξε πάντα: «Τι αλλάζει σε κάθε γύρο, και θα φτάσει κάποτε η
> απάντηση να γίνει ΟΧΙ;»

## Ο ίδιος αλγόριθμος σε ψευδοκώδικα

Το διάγραμμα της αντίστροφης μέτρησης, γραμμένο σε ψευδοκώδικα, είναι:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αντίστροφη μέτρηση*

Οι γραμμές 3 και 4 είναι μετατοπισμένες προς τα δεξιά: έτσι φαίνεται ότι
βρίσκονται **μέσα** στην επανάληψη. Στο Scratch, αυτό θα είναι ένα τουβλάκι
που «αγκαλιάζει» άλλα τουβλάκια.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αλγόριθμος**: πεπερασμένη σειρά σαφών, εκτελέσιμων βημάτων, με είσοδο και έξοδο.
> - **Έλλειψη**: αρχή/τέλος. **Πλάγιο παραλληλόγραμμο**: είσοδος/έξοδος. **Ορθογώνιο**: επεξεργασία. **Ρόμβος**: απόφαση (ΝΑΙ/ΟΧΙ).
> - Τρεις δομές: **ακολουθία**, **επιλογή**, **επανάληψη**.
> - Σε κάθε επανάληψη κάτι πρέπει να αλλάζει, ώστε κάποτε να σταματήσει.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε διάγραμμα ροής που διαβάζει δύο αριθμούς α και β και εμφανίζει τον μεγαλύτερο.

1. **Τι μπαίνει, τι βγαίνει.** Είσοδος: οι αριθμοί α και β. Έξοδος: ο μεγαλύτερος.
   Χρειάζεται **επιλογή**, γιατί η απάντηση εξαρτάται από το ποιος είναι μεγαλύτερος.
2. Τα σχήματα, με τη σειρά:
   | Αρ. | Σχήμα                  | Περιεχόμενο  | Μετά πηγαίνει    |
   | --- | ---------------------- | ------------ | ---------------- |
   | 1   | Έλλειψη                | Αρχή         | → 2              |
   | 2   | Πλάγιο παραλληλόγραμμο | Διάβασε α, β | → 3              |
   | 3   | Ρόμβος                 | α > β ;      | ΝΑΙ → 4, ΟΧΙ → 5 |
   | 4   | Πλάγιο παραλληλόγραμμο | Εμφάνισε α   | → 6              |
   | 5   | Πλάγιο παραλληλόγραμμο | Εμφάνισε β   | → 6              |
   | 6   | Έλλειψη                | Τέλος        | —                |
3. **Έλεγχος με α = 7, β = 4:** 1 → 2 → 3 (ΝΑΙ) → 4, εμφανίζεται **7** → 6. Σωστό.
4. **Έλεγχος με α = 5, β = 5:** στο 3 η ερώτηση `5 > 5` είναι ΟΧΙ, οπότε πάμε στο 5 και
   εμφανίζεται **5**. Σωστό κι αυτό, αφού οι δύο είναι ίσοι. Είναι καλή συνήθεια να
   δοκιμάζεις πάντα και την «οριακή» περίπτωση.

### Παράδειγμα 2: Γράψε αλγόριθμο που διαβάζει 3 βαθμούς, βρίσκει τον μέσο όρο τους, και εμφανίζει «Προάγεται» αν ο μέσος όρος είναι τουλάχιστον 10, αλλιώς «Χρειάζεται στήριξη».

1. **Ακολουθία:** πρώτα διαβάζουμε, μετά υπολογίζουμε. **Επιλογή:** στο τέλος,
   ένας ρόμβος.
2. Τα σχήματα:
   | Αρ. | Σχήμα                  | Περιεχόμενο                   | Μετά πηγαίνει    |
   | --- | ---------------------- | ----------------------------- | ---------------- |
   | 1   | Έλλειψη                | Αρχή                          | → 2              |
   | 2   | Πλάγιο παραλληλόγραμμο | Διάβασε β1, β2, β3            | → 3              |
   | 3   | Ορθογώνιο              | μέσος ← (β1 + β2 + β3) / 3    | → 4              |
   | 4   | Ρόμβος                 | μέσος ≥ 10 ;                  | ΝΑΙ → 5, ΟΧΙ → 6 |
   | 5   | Πλάγιο παραλληλόγραμμο | Εμφάνισε «Προάγεται»          | → 7              |
   | 6   | Πλάγιο παραλληλόγραμμο | Εμφάνισε «Χρειάζεται στήριξη» | → 7              |
   | 7   | Έλλειψη                | Τέλος                         | —                |
3. **Έλεγχος με 12, 9, 8:** μέσος ← (12 + 9 + 8) / 3 = 29 / 3 ≈ 9,67. Στο 4,
   `9,67 ≥ 10` είναι ΟΧΙ, οπότε εμφανίζεται «Χρειάζεται στήριξη».
4. **Προσοχή στις παρενθέσεις** στο σχήμα 3. Χωρίς αυτές, το `β1 + β2 + β3 / 3`
   θα διαιρούσε μόνο τον τρίτο βαθμό με το 3, όπως στα μαθηματικά: πρώτα η
   διαίρεση, μετά η πρόσθεση. Με 12, 9, 8 θα έβγαινε 12 + 9 + 2,67 = 23,67, που
   δεν είναι μέσος όρος.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι **αλγόριθμος**;
   - Μια πεπερασμένη σειρά σαφών βημάτων που λύνει ένα πρόβλημα
   - Ένα πρόγραμμα γραμμένο σε γλώσσα προγραμματισμού
   - Κάθε λίστα με οδηγίες, ακόμη κι αν είναι ασαφείς
   - Ένα μαθηματικό σύμβολο
2. Ποιο σχήμα του διαγράμματος ροής χρησιμοποιείται για **απόφαση** (ερώτηση με ΝΑΙ/ΟΧΙ);
   - Ο ρόμβος
   - Το ορθογώνιο
   - Η έλλειψη
   - Το πλάγιο παραλληλόγραμμο
3. Σε ποιο σχήμα γράφεις το «Διάβασε ηλικία»;
   - Στο πλάγιο παραλληλόγραμμο
   - Στο ορθογώνιο παραλληλόγραμμο
   - Στο σχήμα του ρόμβου
   - Στην έλλειψη (οβάλ σχήμα)
4. Ποια ιδιότητα αλγορίθμου **παραβιάζει** η οδηγία «Ξεκίνα από το 2 και γράφε κάθε φορά τον επόμενο άρτιο αριθμό, για πάντα»;
   - Την περατότητα
   - Τη σαφήνεια
   - Την έξοδο
   - Την εκτελεσιμότητα
5. Σε ένα διάγραμμα ροής, ένα βέλος **γυρίζει πίσω** σε έναν ρόμβο πιο πάνω. Ποια δομή είναι αυτή;
   - Επανάληψη
   - Επιλογή
   - Ακολουθία
   - Λάθος σχεδίαση: τα βέλη πάνε μόνο προς τα κάτω
6. Τι σημαίνει το x ← x + 2;
   - Υπολόγισε x + 2 με την τωρινή τιμή του x και βάλε το αποτέλεσμα ξανά στο x
   - Ότι το x είναι ίσο με το x + 2, όπως σε μια εξίσωση των μαθηματικών
   - Ότι το x μετακινείται κατά 2 θέσεις προς την κατεύθυνση του βέλους
   - Εμφάνισε στην οθόνη την τιμή του x και αμέσως μετά τον αριθμό 2
7. Ένα διάγραμμα διαβάζει έναν αριθμό ν. Ο ρόμβος ρωτά «ν > 10 ;». Στο ΝΑΙ εμφανίζει «Μεγάλος», στο ΟΧΙ «Μικρός». Τι εμφανίζεται για **ν = 10**;
   - Μικρός
   - Μεγάλος
   - Και τα δύο
   - Τίποτα, γιατί το 10 είναι ακριβώς στο όριο
8. Ένας μετρητής ξεκινά από 1. Όσο είναι ≤ 4, εμφανίζεται «Γεια» και ο μετρητής αυξάνεται κατά 1. Πόσες φορές εμφανίζεται «Γεια»;
   - 4
   - 3
   - 5
   - Άπειρες
9. Σε μια αντίστροφη μέτρηση από το 3, κάποιος ξέχασε το βήμα μετρητής ← μετρητής − 1. Τι θα συμβεί;
   - Θα εμφανίζεται 3 ξανά και ξανά, χωρίς τέλος
   - Θα εμφανιστεί μόνο μία φορά το 3
   - Θα εμφανιστεί κατευθείαν «Εκκίνηση»
   - Θα μετρήσει κανονικά 3, 2, 1
10. Ποιο σχήμα έχει ένα διάγραμμα ροής **στην αρχή** και **στο τέλος** του;
   - Έλλειψη
   - Ρόμβο
   - Ορθογώνιο
   - Κύκλο με βέλος

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο σχήμα διαγράμματος ροής γράφεται η εντολή εμβαδόν ← πλάτος × μήκος;
2. Ένα διάγραμμα κάνει: Αρχή → x ← 4 → x ← x × 3 → x ← x − 5 → Εμφάνισε x → Τέλος. Τι εμφανίζεται;
3. Ένα εισιτήριο κοστίζει 3 € για ηλικία κάτω από 12, αλλιώς 6 €. Τι ερώτηση γράφεις στον ρόμβο, και τι εμφανίζεται για ηλικία 12;
4. Ένας μετρητής ξεκινά από 20. Όσο είναι μεγαλύτερος από 0, εμφανίζεται και μετά μειώνεται κατά 3. Ποιοι αριθμοί εμφανίζονται;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/informatics/algorithms-flowcharts
