# Διατροφή στην εφηβεία

> Ενέργεια για ένα σώμα που μεγαλώνει, πρωινό, σνακ — και η εικόνα του σώματος.

Οικιακή Οικονομία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/home-economics/teen-nutrition

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί στην εφηβεία το σώμα χρειάζεται περισσότερη ενέργεια, πρωτεΐνη, ασβέστιο και σίδηρο.
- Να συνθέτεις ένα γρήγορο πρωινό και σνακ που ταιριάζουν στο πρόγραμμα της μέρας σου.
- Να κρίνεις με ψυχραιμία διατροφικές συμβουλές από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
- Να αναγνωρίζεις ότι τα σώματα αλλάζουν με διαφορετικό ρυθμό και να ξέρεις σε ποιον μιλάς όταν η σχέση με το φαγητό γίνεται δύσκολη.

## Ένα σώμα σε εργοτάξιο

Ανάμεσα στα δέκα και στα δεκαοκτώ χρόνια το σώμα κάνει το μεγαλύτερο «χτίσιμο» μετά τα βρεφικά χρόνια. Μέσα σε λίγα χρόνια ψηλώνεις πολλά εκατοστά, τα οστά πυκνώνουν, οι μύες μεγαλώνουν, οι ορμόνες αλλάζουν τα πάντα. Κάποιοι το ζουν νωρίς, στα έντεκα-δώδεκα, κάποιοι αργότερα, στα δεκατέσσερα-δεκαπέντε. **Και τα δύο είναι φυσιολογικά.**

Ένα εργοτάξιο χρειάζεται υλικά. Γι' αυτό συχνά πεινάς περισσότερο από πριν — και αυτό δεν είναι πρόβλημα που πρέπει να «διορθώσεις». Είναι το σώμα σου που ζητάει ό,τι χρειάζεται για να μεγαλώσει.

## Τι χρειάζεται περισσότερο τώρα

**Ενέργεια.** Ένας έφηβος χρειάζεται συχνά περισσότερη ενέργεια από έναν ενήλικα που δεν αθλείται. Πόση ακριβώς, εξαρτάται από την ηλικία, το ύψος, τον ρυθμό ανάπτυξης και την κίνηση — και αλλάζει από μήνα σε μήνα. Γι' αυτό **δεν χρειάζεται να μετράς θερμίδες**. Ο καλύτερος οδηγός είναι τα σήματα του ίδιου του σώματος: πείνα και χορτασμός, όταν τρως ήρεμα και ποικίλα.

**Πρωτεΐνη**, για μυς και ιστούς: γάλα, γιαούρτι, τυρί, αυγά, όσπρια, ψάρι, κρέας, ξηροί καρποί.

**Ασβέστιο και βιταμίνη D**, για τα οστά. Σε αυτά τα χρόνια χτίζεται μεγάλο μέρος της «αποθήκης» οστού που θα έχεις για όλη σου τη ζωή. Γάλα, γιαούρτι, τυρί, σαρδέλες, σουσάμι και ταχίνι, πράσινα φυλλώδη — και λίγος ήλιος στο δέρμα.

**Σίδηρος**, για το αίμα. Τον χρειάζονται όλοι οι έφηβοι για την ανάπτυξη, και ιδιαίτερα τα κορίτσια μετά την έναρξη της περιόδου. Κρέας, όσπρια, αυγά, πράσινα λαχανικά — με λίγο λεμόνι ή ένα φρούτο δίπλα για να απορροφηθεί καλύτερα.

**Νερό**, κυρίως όταν κάνει ζέστη ή αθλείσαι. Νερό από τη βρύση ή σε δικό σου μπουκάλι, όχι αναψυκτικά.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα **ενεργειακά ποτά** (energy drinks) δεν είναι αθλητικά ποτά. Έχουν πολλή καφεΐνη και συχνά πολλή ζάχαρη, και **δεν συνιστώνται για παιδιά και εφήβους**. Μπορεί να προκαλέσουν ταχυπαλμία, άγχος και να χαλάσουν τον ύπνο. Αν η ετικέτα γράφει «δεν συνιστάται για παιδιά», εσύ είσαι το «παιδιά».

## Το πρωινό

Από το βραδινό φαγητό μέχρι το πρωί περνούν δέκα με δώδεκα ώρες. Το πρωινό «σπάει» αυτή τη νηστεία — και στα αγγλικά αυτό ακριβώς σημαίνει το breakfast. Τα παιδιά που τρώνε πρωινό συνήθως συγκεντρώνονται πιο εύκολα στις πρώτες ώρες και φτάνουν λιγότερο πεινασμένα στο διάλειμμα.

Ένα καλό πρωινό δεν χρειάζεται χρόνο. Ένας εύκολος κανόνας: **δύο με τρεις ομάδες τροφίμων**.

| Δημητριακό                   | + Γαλακτοκομικό ή πρωτεΐνη | + Φρούτο         |
| ---------------------------- | -------------------------- | ---------------- |
| φέτα ψωμί ολικής             | τυρί                       | μια μπανάνα      |
| βρώμη                        | γάλα ή γιαούρτι            | ένα μήλο κομμένο |
| παξιμάδι με ντομάτα και λάδι | φέτα                       | ένα πορτοκάλι    |
| κουλούρι                     | ένα ποτήρι γάλα            | λίγα σταφύλια    |

Αν το πρωί απλώς δεν πεινάς, δεν πειράζει. Κάτι μικρό — ένα ποτήρι γάλα, ένα φρούτο — και ένα πιο γερό κολατσιό στο πρώτο διάλειμμα.

## Τα σνακ

Στην εφηβεία τα σνακ δεν είναι «κακή συνήθεια». Με τρία γεύματα μόνο, πολλοί έφηβοι δεν καλύπτουν όσα χρειάζονται. Το ερώτημα είναι **τι** σνακ και **πότε**.

- Όταν έχεις μπροστά σου ώρες, διάλεξε κάτι που χορταίνει: υδατάνθρακα **με** πρωτεΐνη (σάντουιτς με τυρί, γιαούρτι με φρούτα και καρύδια).
- Λίγο πριν από προπόνηση, κάτι ελαφρύ και γρήγορο: μια μπανάνα, ένα κουλούρι.
- Μετά την προπόνηση, κάτι που δίνει και πρωτεΐνη για τους μυς.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο σνακ, πότε;*

## Το σώμα σου και η εικόνα του

Στην εφηβεία δεν μεγαλώνουν όλοι με τον ίδιο ρυθμό ούτε προς το ίδιο σχήμα. Κάποιοι ψηλώνουν πρώτα και «γεμίζουν» μετά, κάποιοι ανάποδα. Κάποιοι παίρνουν κιλά λίγο πριν από ένα μεγάλο ψήλωμα. Όλα αυτά είναι **μέρος της ανάπτυξης**, όχι λάθη που θέλουν διόρθωση. Το σχήμα και το μέγεθος του σώματος τα καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τα γονίδια, και τα υγιή σώματα έχουν **πολλά** διαφορετικά σχήματα.

Οι εικόνες που βλέπεις στα κοινωνικά δίκτυα συχνά έχουν **φίλτρα**, επεξεργασία, προσεκτικό φωτισμό και γωνία. Δεν δείχνουν πώς είναι ένα σώμα — δείχνουν πώς θέλει κάποιος να φαίνεται για ένα δευτερόλεπτο.

Γι' αυτό:

- **Οι δίαιτες δεν είναι για σώματα που μεγαλώνουν.** Η παράλειψη γευμάτων ή το κόψιμο ολόκληρων ομάδων τροφίμων στερεί ό,τι χρειάζεται η ανάπτυξη. Αν ποτέ υπάρχει λόγος να αλλάξει κάτι στη διατροφή σου για την υγεία σου, αυτό το αποφασίζει γιατρός μαζί με την οικογένειά σου — όχι ένα βίντεο.
- **Κανένα φαγητό δεν είναι «αμαρτία».** Υπάρχουν τρόφιμα για κάθε μέρα και τρόφιμα για πού και πού. Ένα κομμάτι τούρτα στα γενέθλια ενός φίλου δεν χρειάζεται «αντιστάθμισμα».
- **Τα σχόλια για το σώμα των άλλων πληγώνουν**, ακόμη κι όταν λέγονται για πλάκα ή «για το καλό τους».

### Όταν το φαγητό γίνεται βάρος

Μερικές φορές οι σκέψεις για το φαγητό και για το σώμα αρχίζουν να πιάνουν πολύ χώρο: ενοχές μετά από κάθε γεύμα, κρυφό φαγητό, παράλειψη γευμάτων για να αλλάξει το σώμα, φόβος για ολόκληρες κατηγορίες τροφίμων, άγχος όταν δεν μπορείς να ελέγξεις τι θα φας. Αυτές μπορεί να είναι πρώτα σημάδια μιας **διατροφικής διαταραχής**. Είναι κάτι που συμβαίνει σε πολλούς ανθρώπους, **δεν είναι επιλογή ούτε αδυναμία**, και αντιμετωπίζεται — πολύ καλύτερα όσο νωρίτερα μιλήσει κανείς.

> **Κλειδί**
>
> Αν αναγνωρίζεις κάτι από αυτά σε σένα ή σε έναν φίλο, **δεν χρειάζεται να το λύσεις μόνος σου**. Μίλησε σε έναν ενήλικα που εμπιστεύεσαι: γονιό ή κηδεμόνα, καθηγητή, τον ψυχολόγο ή τον κοινωνικό λειτουργό του σχολείου, τον παιδίατρο ή τον οικογενειακό γιατρό. Αυτοί ξέρουν πού να σε οδηγήσουν.
>
> Στην εφηβεία το σώμα χρειάζεται **περισσότερα**, όχι λιγότερα: ποικιλία, κανονικά γεύματα, και ηρεμία γύρω από το φαγητό.

> **Θυμήσου**
>
> - Η εφηβεία είναι περίοδος γρήγορης ανάπτυξης: χρειάζεσαι **ενέργεια, πρωτεΐνη, ασβέστιο, σίδηρο** και νερό.
> - Δεν χρειάζεται να μετράς θερμίδες· άκου την πείνα και τον χορτασμό σου και τρώγε ποικίλα.
> - Πρωινό: **δύο με τρεις ομάδες** τροφίμων. Σνακ: ανάλογα με το τι ακολουθεί.
> - Ενεργειακά ποτά: **όχι** για εφήβους.
> - Τα σώματα μεγαλώνουν με διαφορετικό ρυθμό. Αν το φαγητό γίνει βάρος, μίλα σε έναν ενήλικα που εμπιστεύεσαι.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Είναι 7:20 και σε δέκα λεπτά φεύγεις για το σχολείο. Στην κουζίνα υπάρχουν: ψωμί του τοστ ολικής, τυρί, γάλα, μπανάνες, ένα κουτί μπισκότα σοκολάτας, χυμός πορτοκάλι με προσθήκη ζάχαρης. Φτιάξε ένα πρωινό που σε κρατάει ως το διάλειμμα.

1. Ψάξε μία επιλογή από κάθε ομάδα:
   - δημητριακό: ψωμί ολικής (πιο χορταστικό από τα μπισκότα, με φυτικές ίνες),
   - γαλακτοκομικό: τυρί ή γάλα,
   - φρούτο: μπανάνα.
2. Γρήγορη λύση: δύο φέτες ψωμί με τυρί — ή τοστ, αν προλαβαίνεις — ένα ποτήρι γάλα, και η μπανάνα στην τσάντα για αργότερα.
3. Γιατί όχι μπισκότα με χυμό; Είναι γρήγορα, αλλά δίνουν κυρίως ζάχαρη: ανεβάζουν την ενέργεια γρήγορα και πεινάς ξανά νωρίς. Δεν είναι «απαγορευμένα» — απλώς δεν κάνουν αυτή τη δουλειά.
4. **Αποτέλεσμα:** δημητριακό, γαλακτοκομικό και φρούτο, σε λιγότερο από πέντε λεπτά.

### Παράδειγμα 2: Ο Άρης τρώει μεσημεριανό στις 14:30 και έχει προπόνηση ποδοσφαίρου 18:00–19:30. Το βραδινό είναι στις 21:00. Πότε και τι να φάει στο ενδιάμεσο;

1. Από τις 14:30 ως τις 18:00 περνούν τρεισήμισι ώρες. Αν δεν φάει τίποτα, θα ξεκινήσει την προπόνηση πεινασμένος.
2. Γύρω στις **17:00–17:15**, μία ώρα πριν: κάτι ελαφρύ με υδατάνθρακες, π.χ. μια μπανάνα ή ένα κουλούρι, και νερό.
3. Στην προπόνηση: **νερό**, λίγες γουλιές κάθε τόσο, ιδίως αν κάνει ζέστη.
4. Μετά, στις **19:45**: κάτι με πρωτεΐνη ώστε να αντέξει ως το βραδινό, π.χ. ένα γιαούρτι ή ένα ποτήρι γάλα με ένα φρούτο. Το βραδινό στις 21:00 κανονικό, με ποικιλία.

### Παράδειγμα 3: Ένα δημοφιλές βίντεο λέει: «Κόψε εντελώς το ψωμί και τα ζυμαρικά, είναι δηλητήριο. Εγώ το έκανα και άλλαξε η ζωή μου.» Πώς το κρίνεις;

1. **Ποιος μιλάει;** Είναι διαιτολόγος ή γιατρός, ή κάποιος που μιλάει για τη δική του εμπειρία; Πουλάει κάποιο προϊόν ή πρόγραμμα;
2. **Τι λέει η γνώση που έχεις;** Τα δημητριακά είναι η βάση της μεσογειακής πυραμίδας και η κύρια πηγή ενέργειας. Μια ολόκληρη ομάδα τροφίμων δεν μπορεί να είναι «δηλητήριο».
3. **Ισχύει για σένα;** Ό,τι έκανε ένας ενήλικας δεν ταιριάζει σε ένα σώμα που μεγαλώνει. Το κόψιμο ολόκληρων ομάδων στερεί θρεπτικές ουσίες.
4. **Συμπέρασμα:** οι απόλυτες φράσεις («εντελώς», «δηλητήριο», «άλλαξε η ζωή μου») είναι σημάδι να είσαι επιφυλακτικός. Αν έχεις απορία για τη διατροφή σου, τη συζητάς με τον γιατρό σου ή με έναν διαιτολόγο.

## Ερωτήσεις

1. Η Ειρήνη, στα δώδεκα, πεινάει πολύ περισσότερο από πέρσι. Ποια είναι η πιο πιθανή εξήγηση;
   - Το σώμα της μεγαλώνει γρήγορα και χρειάζεται περισσότερα
   - Έχει αποκτήσει κακή συνήθεια που πρέπει να κόψει
   - Τρώει λάθος ώρες μέσα στη μέρα, αλλιώς δεν θα πεινούσε τόσο
   - Πρέπει να αρχίσει να μετράει θερμίδες
2. Γιατί το **ασβέστιο** είναι τόσο σημαντικό στην εφηβεία;
   - Γιατί τότε χτίζεται μεγάλο μέρος του οστού για όλη τη ζωή
   - Γιατί δίνει ενέργεια για τον αθλητισμό
   - Γιατί μεταφέρει οξυγόνο στο αίμα
   - Δεν είναι πιο σημαντικό από ό,τι σε έναν ενήλικα ή σε ένα παιδί
3. Ποιοι έφηβοι χρειάζονται **ιδιαίτερα** σίδηρο;
   - Όλοι, και ιδιαίτερα τα κορίτσια μετά την έναρξη της περιόδου
   - Μόνο όσοι κάνουν πρωταθλητισμό
   - Μόνο τα αγόρια, για τους μυς
   - Κανείς, ο σίδηρος χρειάζεται μόνο στα μωρά και στους ηλικιωμένους
4. Ποιο πρωινό ακολουθεί τον κανόνα «δύο με τρεις ομάδες τροφίμων»;
   - Βρώμη με γάλα και κομμένο μήλο
   - Τρία μπισκότα σοκολάτας
   - Ένας χυμός πορτοκάλι
   - Ένας καφές φραπέ
5. Τι ισχύει για τα **ενεργειακά ποτά** (energy drinks);
   - Έχουν πολλή καφεΐνη και δεν συνιστώνται για εφήβους
   - Είναι το ίδιο με τα αθλητικά ποτά
   - Είναι ιδανικά πριν από ένα διαγώνισμα
   - Δίνουν ενέργεια όπως ένα κανονικό γεύμα, χωρίς να χρειαστεί φαγητό
6. Έχεις προπόνηση σε μισή ώρα και πεινάς. Τι είναι η πιο κατάλληλη επιλογή;
   - Μια μπανάνα και νερό
   - Ένα πιάτο παστίτσιο
   - Τίποτα, η προπόνηση πάει καλύτερα με άδειο στομάχι
   - Ένα ενεργειακό ποτό
7. Ο Μάνος πήρε λίγα κιλά φέτος, ενώ ο φίλος του ψήλωσε δέκα εκατοστά. Τι ισχύει;
   - Τα σώματα αλλάζουν με διαφορετικό ρυθμό και σειρά
   - Ο Μάνος πρέπει να κάνει δίαιτα
   - Ο φίλος του είναι πιο υγιής, αφού ψήλωσε περισσότερο
   - Ένας από τους δύο αναπτύσσεται λάθος
8. Ποια φράση σε ένα διατροφικό βίντεο είναι **σημάδι για επιφυλακτικότητα**;
   - «Κόψε εντελώς αυτή την τροφή, είναι δηλητήριο»
   - «Τρώγε ποικιλία και πολλά λαχανικά»
   - «Ρώτα τον γιατρό σου αν έχεις απορίες για τη διατροφή σου»
   - «Πίνε νερό όταν διψάς»
9. Μια φίλη σου αποφεύγει το φαγητό στα διαλείμματα, λέει συχνά ότι νιώθει ενοχές όταν τρώει και φαίνεται αγχωμένη γι' αυτό. Τι είναι το πιο χρήσιμο να κάνεις;
   - Να της πεις ότι νοιάζεσαι και να το συζητήσεις με έναν ενήλικα που εμπιστεύεσαι
   - Να κάνεις σχόλια για το σώμα της ώστε να φάει
   - Να μην πεις τίποτα σε κανέναν, είναι δικό της θέμα
   - Να προσπαθήσεις να το λύσεις μόνος σου, φτιάχνοντάς της πρόγραμμα φαγητού
10. Η Μαίρη έφαγε δύο κομμάτια τούρτα στα γενέθλια μιας φίλης της. Τι είναι σωστό να κάνει την επόμενη μέρα;
   - Να τρώει κανονικά, όπως κάθε μέρα
   - Να παραλείψει το πρωινό για «αντιστάθμισμα»
   - Να τρώει μόνο φρούτα όλη μέρα
   - Να κάνει διπλή γυμναστική για να «κάψει» την τούρτα

## Ασκήσεις

1. Ποιες δύο ουσίες χρειάζονται τα οστά μαζί, για να γίνουν γερά;
2. Γιατί ένα σνακ με υδατάνθρακα και πρωτεΐνη μαζί, όπως σάντουιτς με τυρί, σε κρατάει περισσότερο από ένα σκέτο γλυκό;
3. Ο πίνακας συγκρίνει τρία ποτά, το καθένα ένα κουτάκι ή ένα ποτήρι των $250$ ml.

   Ενδεικτικά νούμερα για $250$ ml: ένα ενεργειακό ποτό, γάλα και νερό.

   | Ποτό | Σάκχαρα | Καφεΐνη | Πρωτεΐνη |
   | --- | --- | --- | --- |
   | Ενεργειακό ποτό | $27$ g | $80$ mg | $0$ g |
   | Γάλα | $12$ g | $0$ mg | $8$ g |
   | Νερό | $0$ g | $0$ mg | $0$ g |

   α) Πόσους κύβους ζάχαρης (περίπου $4$ g ο καθένας) έχει το ενεργειακό ποτό;
   β) Ποιο θα έπινες μετά την προπόνηση, αν θέλεις και πρωτεΐνη για τους μυς;
4. Ένας συμμαθητής σου λέει ότι το πρωί δεν τρώει ποτέ τίποτα, γιατί δεν πεινάει, και ότι στις πρώτες ώρες δεν μπορεί να συγκεντρωθεί. Τι θα του έλεγες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/home-economics/teen-nutrition
