# Ο κοινωνικός περίγυρος, τα μέσα επικοινωνίας και η φιλία

> Γειτονιά, σχολείο και κοινότητα, πώς επικοινωνούμε, πώς ελέγχεις μια είδηση, και τι χρειάζεται μια φιλία.

Οικιακή Οικονομία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/home-economics/social-circle

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τον κοινωνικό περίγυρο και τι προσφέρει η κοινότητα στους κατοίκους της.
- Να ξεχωρίζεις λεκτική, μη λεκτική και μαζική επικοινωνία, και τι κάνει μια κουβέντα να πετυχαίνει.
- Να ζυγίζεις τα υπέρ και τα κατά των μέσων επικοινωνίας και να ελέγχεις μια είδηση πριν την πιστέψεις ή τη μοιραστείς.
- Να αναγνωρίζεις τι χρειάζεται μια φιλία, και να φέρεσαι με σεβασμό και χωρίς πίεση, από κοντά και στο διαδίκτυο.

## Από το σπίτι στη γειτονιά

Η οικογένεια είναι ο πρώτος κύκλος γύρω σου. Δεν είναι ο μόνος. Γύρω από αυτόν
υπάρχουν κι άλλοι, όλο και πιο πλατιοί:

- οι **συγγενείς**, οι **γείτονες** και οι **φίλοι**, ο στενός **κοινωνικός
  περίγυρος**·
- το **σχολείο**, όπου περνάς το μισό σου ξύπνιο χρόνο·
- η **κοινότητα**: η γειτονιά, ο δήμος, η πόλη ή το χωριό, με τα μαγαζιά, τους
  συλλόγους, τις εκκλησίες, τα γήπεδα.

Ο Αριστοτέλης έγραψε ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του «**πολιτικόν
ζῷον**»: πλάσμα που ζει σε κοινότητα. Σήμερα λέμε ότι είναι **κοινωνικό ον** και
χρειάζεται να ανήκει σε ομάδες. Ο περίγυρος σε στηρίζει σε μια δύσκολη στιγμή, σου μαθαίνει
κανόνες, δικαιώματα και υποχρεώσεις, και ανοίγει τα ενδιαφέροντά σου πέρα από
όσα θα έβρισκες μόνος.

Η κοινότητα, πάλι, προσφέρει πράγματα που μια οικογένεια δεν μπορεί να κάνει
μόνη της:

| Τι χρειάζεσαι                     | Ποιος το προσφέρει, για παράδειγμα                       |
| --------------------------------- | -------------------------------------------------------- |
| ασφάλεια                          | αστυνομία, πυροσβεστική, δημοτική αστυνομία              |
| υγεία                             | κέντρο υγείας, νοσοκομείο, φαρμακείο                     |
| εκπαίδευση                        | σχολεία, βιβλιοθήκη, ωδείο                               |
| μετακίνηση                        | λεωφορεία, μετρό, πεζοδρόμια                             |
| ψυχαγωγία                         | γήπεδα, πάρκα, πολιτιστικοί σύλλογοι, θέατρο             |
| φροντίδα για όσους τη χρειάζονται | κοινωνικές υπηρεσίες του δήμου, ΚΑΠΗ, εθελοντικές ομάδες |

## Σχέσεις στο σπίτι και στο σχολείο

**Διαπροσωπικές σχέσεις** λέμε τις σχέσεις ανάμεσα σε συγκεκριμένους
ανθρώπους. Σου δίνουν το αίσθημα ότι ανήκεις κάπου και ότι σε δέχονται.

**Στην οικογένεια**, στην εφηβεία, οι σχέσεις με τους γονείς συχνά δυσκολεύουν:
θέλεις περισσότερη ελευθερία, εκείνοι ανησυχούν. Οι περισσότερες συγκρούσεις
ξεκινούν από ενδιαφέρον, όχι από κακία, και ο διάλογος, από τις δύο πλευρές,
είναι η γέφυρα. Τα αδέρφια μαθαίνουν μεταξύ τους να μοιράζονται, να
ανταγωνίζονται και να προστατεύουν. Οι παππούδες και οι γιαγιάδες κρατούν τη
μνήμη και την πείρα της οικογένειας.

**Το σχολείο** το λένε συχνά «**μικρογραφία της κοινωνίας**». Εκεί μαθαίνεις
να ζεις με ανθρώπους που δεν διάλεξες: να λες τη γνώμη σου ελεύθερα και να
ακούς και γνώμες με τις οποίες διαφωνείς. Τρία πράγματα το κάνουν να
λειτουργεί:

- **συνεργασία**: σε μια ομαδική εργασία, ο καθένας προσφέρει κάτι, και όλοι
  μαθαίνουν περισσότερα,
- **ευγένεια**: σεβασμός σε συμμαθητές, καθηγητές και σε όσους δουλεύουν στο
  σχολείο,
- **συμμετοχή**: στα «κοινά» του σχολείου, όπως οι εκλογές για το
  **δεκαπενταμελές** και το **πενταμελές συμβούλιο**, οι ομίλοι, οι εκδηλώσεις.

## Πώς επικοινωνούμε

**Επικοινωνία** είναι η ανταλλαγή μηνυμάτων, ιδεών και συναισθημάτων ανάμεσα σε
ανθρώπους. Γίνεται με τρεις τρόπους:

- **Λεκτική**: με λέξεις, προφορικά ή γραπτά.
- **Μη λεκτική**: με το βλέμμα, τις εκφράσεις του προσώπου, τις κινήσεις, τον
  τόνο της φωνής, ακόμη και με το ντύσιμο, τη ζωγραφική, τη μουσική.
- **Μαζική**: ένα μήνυμα φτάνει ταυτόχρονα σε πολλούς, μέσα από την τηλεόραση,
  το ραδιόφωνο, τις εφημερίδες, το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Η ίδια φράση, «καλά είμαι», μπορεί να σημαίνει δύο αντίθετα πράγματα,
ανάλογα με το βλέμμα και τον τόνο. Γι' αυτό τα γραπτά μηνύματα παρεξηγούνται
τόσο εύκολα: λείπει όλη η μη λεκτική πλευρά, και κάποια emoji προσπαθούν να τη
συμπληρώσουν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Λεκτική, μη λεκτική ή μαζική;*

Για να πετύχει μια κουβέντα χρειάζονται κάποιες προϋποθέσεις: **ήρεμο κλίμα**,
**ελευθερία** να πει ο καθένας τη γνώμη του, **ειλικρίνεια**, **σαφήνεια** και
**καλή διάθεση**. Το να κρατάς μέσα σου προβλήματα, φόβους και παράπονα βαραίνει
και εσένα και τις σχέσεις σου. Με τον διάλογο εκφράζεις αυτό που νιώθεις,
βρίσκεις πιο εύκολα λύση, και νιώθεις ότι δεν είσαι μόνος.

## Τα μέσα επικοινωνίας: πολύτιμα, με όρους

Τα μέσα μαζικής επικοινωνίας, και σήμερα πάνω απ' όλα το κινητό, έχουν αλλάξει
τη ζωή μας. Έχουν δύο πλευρές:

| Υπέρ                                             | Κατά                                                           |
| ------------------------------------------------ | -------------------------------------------------------------- |
| ενημερώνουν γρήγορα, και για όσα γίνονται μακριά | διαδίδουν εξίσου γρήγορα **ψέματα** και φήμες                  |
| φέρνουν κοντά ανθρώπους που ζουν μακριά          | μπορούν να **κλέψουν** τον χρόνο της οικογένειας και των φίλων |
| μαθαίνεις, ψυχαγωγείσαι, δημιουργείς             | προβάλλουν συχνά ασήμαντα ή βίαια πρότυπα                      |
| δίνουν φωνή σε όποιον έχει κάτι να πει           | μέσα από τη **διαφήμιση** γεννούν ανάγκες που δεν είχες        |
|                                                  | η υπερβολική χρήση κουράζει τα μάτια, το σώμα και τον ύπνο     |

Η διαφορά δεν είναι στο μέσο, αλλά στο **πώς** το χρησιμοποιείς. Ο **παθητικός
δέκτης** πιστεύει ό,τι βλέπει και το προωθεί. Ο **κριτικός** δέκτης κάνει
ερωτήσεις.

> **Κλειδί**
>
> Πριν πιστέψεις ή μοιραστείς κάτι, ρώτα:
>
> 1. **Ποιος το λέει;** Ένα γνωστό μέσο, ένας ειδικός, ή ένας λογαριασμός χωρίς
>    όνομα;
> 2. **Πού αλλού γράφεται;** Μια σημαντική είδηση τη γράφουν πολλά σοβαρά μέσα,
>    όχι μόνο ένα.
> 3. **Πότε γράφτηκε;** Μια παλιά φωτογραφία μπορεί να κυκλοφορεί σαν
>    καινούργια.
> 4. **Τι θέλει να νιώσω ή να κάνω;** Ένα μήνυμα που σε θυμώνει ή σε τρομάζει
>    πολύ, ή σε βιάζει να το «προωθήσεις σε όλους», θέλει διπλό έλεγχο.
>
> Και για τη διαφήμιση, η ερώτηση από την ενότητα του καταναλωτή: **ποιος κερδίζει
> αν το πιστέψω;**

## Φιλία και σεβασμός

**Χαρακτήρας** είναι τα μόνιμα γνωρίσματα που κάνουν τον καθένα να ξεχωρίζει.
Διαμορφώνεται σιγά σιγά, από όσα κληρονομούμε, από την οικογένεια, το σχολείο
και τον κοινωνικό περίγυρο — και από τις επιλογές μας. Η εφηβεία είναι η
εποχή που αρχίζεις να τον χτίζεις και μόνος σου.

Στη βάση κάθε σχέσης είναι ο **αλληλοσεβασμός**: δέχεσαι τον άλλον όπως είναι,
και περιμένεις το ίδιο για σένα. Ο σεβασμός κερδίζεται με τη συμπεριφορά. Δεν
στηρίζεται στον φόβο, ούτε στο τι θα κερδίσεις από κάποιον.

Η **φιλία** υμνήθηκε σε όλες τις εποχές. Στην εφηβεία γίνεται ακόμα πιο
σημαντική: οι φίλοι είναι αυτοί με τους οποίους μοιράζεσαι όσα δεν λες εύκολα
στο σπίτι. Μια αληθινή φιλία:

- χρειάζεται **εμπιστοσύνη**, **ειλικρίνεια** και **χρόνο**,
- στέκεται δίπλα σου στα δύσκολα, όχι μόνο στα εύκολα,
- **δεν απαιτεί αποκλειστικότητα**: ο φίλος σου μπορεί να έχει κι άλλους φίλους,
- **δεν περιμένει ανταλλάγματα** και δεν σε πιέζει να κάνεις κάτι που δεν θέλεις.

Στην ίδια ηλικία ξυπνά και το **ενδιαφέρον για το άλλο φύλο**, για τον καθένα
σε άλλη στιγμή. Δεν υπάρχει «σωστή» ηλικία ούτε αγώνας για το ποιος θα
προλάβει. Μια σχέση έχει νόημα όταν στηρίζεται σε **σεβασμό, ειλικρίνεια και
ισότητα**, όχι όταν γίνεται για να μιμηθείς τους άλλους ή να «δείξεις»
μεγάλος. Κανείς δεν έχει δικαίωμα να σε πιέσει, και ένα «όχι» είναι πάντα
απάντηση.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο σεβασμός ισχύει και **στο διαδίκτυο**. Μια φωτογραφία, ένα στιγμιότυπο
> οθόνης ή ένα μήνυμα που ανεβαίνει δεν κατεβαίνει ποτέ ολόκληρο. Μη μοιράζεσαι
> εικόνες ή μηνύματα άλλων χωρίς να τους ρωτήσεις, και μη συμμετέχεις σε ομάδες
> που κοροϊδεύουν κάποιον.
>
> Αν κάτι στο διαδίκτυο σε ανησυχεί, σε τρομάζει ή σε πιέζει, μίλησε σε έναν
> ενήλικα που εμπιστεύεσαι. Μπορείς επίσης να καλέσεις τη **Βοηθητική Γραμμή του
> Ελληνικού Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου**, **210 6007686**, ή την Εθνική Γραμμή
> SOS για τα Παιδιά, **1056**.

> **Θυμήσου**
>
> - **Κοινωνικός περίγυρος**: συγγενείς, γείτονες, φίλοι· ευρύτερα, το σχολείο και η **κοινότητα**, που προσφέρει ασφάλεια, υγεία, εκπαίδευση, μετακίνηση, ψυχαγωγία.
> - Το σχολείο είναι «**μικρογραφία της κοινωνίας**»: συνεργασία, ευγένεια, συμμετοχή.
> - Επικοινωνία **λεκτική**, **μη λεκτική**, **μαζική**· πετυχαίνει με ήρεμο κλίμα, ειλικρίνεια και σαφήνεια.
> - Μπροστά σε μια είδηση: **ποιος, πού αλλού, πότε, τι θέλει από μένα**.
> - Η φιλία θέλει εμπιστοσύνη και χρόνο, χωρίς αποκλειστικότητα και ανταλλάγματα· σε κάθε σχέση, **σεβασμός** και καμία πίεση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στην ομάδα της τάξης στο κινητό κάποιος ανεβάζει: «ΕΠΕΙΓΟΝ!!! Αύριο κλειστά όλα τα σχολεία της χώρας λόγω καύσωνα, το είπε το υπουργείο. Στείλτε το σε όλους!» Τι κάνεις πριν το προωθήσεις;

1. **Ποιος το λέει;** Το μήνυμα δεν έχει πηγή: ούτε σύνδεσμο, ούτε όνομα μέσου, ούτε ανακοίνωση. Το «το είπε το υπουργείο» δεν αρκεί.
2. **Πού αλλού γράφεται;** Μια τόσο μεγάλη απόφαση θα την έγραφαν η ιστοσελίδα του υπουργείου, οι ειδήσεις, η ιστοσελίδα του σχολείου. Ψάχνεις εκεί.
3. **Τι θέλει να κάνεις;** Τα κεφαλαία, τα θαυμαστικά και το «στείλτε το σε όλους» θέλουν να σε βιάσουν. Είναι ακριβώς το σημάδι για να σταματήσεις.
4. **Η απόφαση.** Δεν το προωθείς ώσπου να το επιβεβαιώσεις από επίσημη πηγή. Αν δεν βρεις τίποτα, μπορείς να γράψεις στην ομάδα: «Το έψαξα, δεν το βρίσκω πουθενά επίσημα». Έτσι σταματάς μια φήμη αντί να τη μεγαλώσεις.

### Παράδειγμα 2: Η Δανάη νιώθει ότι η καλύτερή της φίλη, η Ιωάννα, «την παράτησε», γιατί κάνει τώρα παρέα και με δύο κορίτσια από την ομάδα του βόλεϊ. Θέλει να της στείλει: «Δεν σε χρειάζομαι, πήγαινε με τις καινούργιες σου». Τι θα πρότεινες;

1. **Τι συμβαίνει στ' αλήθεια;** Η Ιωάννα δεν έκοψε τη φιλία· απέκτησε και άλλες. Μια αληθινή φιλία **δεν απαιτεί αποκλειστικότητα**.
2. **Τι νιώθει η Δανάη;** Μάλλον ότι παραμερίζεται και ότι της λείπει ο χρόνος με τη φίλη της. Αυτό είναι κατανοητό, και αξίζει να ειπωθεί.
3. **Γιατί όχι το μήνυμα που σκέφτεται;** Γραπτό, πάνω στον θυμό, χωρίς τόνο και βλέμμα, θα ακουστεί σαν επίθεση και μπορεί να χαλάσει τη φιλία οριστικά.
4. **Η πρόταση.** Να μιλήσουν από κοντά, με μήνυμα «εγώ»: «Μου λείπει που κάναμε πράγματα μαζί οι δυο μας. Θα ήθελα να βρίσκουμε χρόνο και για εμάς». Μπορεί μάλιστα να γνωρίσει κι εκείνη τις καινούργιες φίλες.

## Ερωτήσεις

1. Ποιοι αποτελούν τον στενό κοινωνικό περίγυρο ενός ανθρώπου, έξω από το σπίτι του;
   - Οι συγγενείς, οι γείτονες και οι φίλοι του
   - Οι υπάλληλοι του δήμου και της εφορίας
   - Όσοι τον ακολουθούν στα μέσα δικτύωσης
   - Μόνο οι γονείς και τα αδέρφια του
2. Ποιο από τα παρακάτω είναι υπηρεσία της κοινότητας και όχι της οικογένειας;
   - Η συναισθηματική στήριξη όταν κάτι πάει στραβά
   - Η μοιρασιά των δουλειών του σπιτιού
   - Το λεωφορείο που σε πάει στο σχολείο
   - Οι κανόνες για την ώρα του φαγητού
3. Ποιο από τα παρακάτω είναι μη λεκτική επικοινωνία;
   - Ένα φωνητικό μήνυμα σε έναν φίλο
   - Ένα χαμόγελο σε έναν καινούργιο συμμαθητή
   - Μια ανακοίνωση στον πίνακα του σχολείου
   - Οι ειδήσεις των οκτώ στην τηλεόραση
4. Γιατί ένα γραπτό μήνυμα παρεξηγείται πιο εύκολα από την ίδια φράση πρόσωπο με πρόσωπο;
   - Γιατί οι γραπτές λέξεις έχουν άλλη σημασία από τις προφορικές
   - Γιατί λείπουν ο τόνος, το βλέμμα και οι εκφράσεις
   - Γιατί όσοι γράφουν μηνύματα λένε συχνότερα ψέματα
   - Γιατί τα μηνύματα είναι πάντα πολύ σύντομα
5. Σου έρχεται μια συγκλονιστική είδηση με τη φράση «στείλτε το σε όλους». Ποιο είναι το πιο λογικό πρώτο βήμα;
   - Να το προωθήσεις αμέσως, για να προλάβουν όλοι
   - Να το πιστέψεις, αν το έστειλε κάποιος φίλος σου
   - Να ψάξεις αν το γράφουν και σοβαρά μέσα
   - Να μετρήσεις πόσοι το έχουν ήδη μοιραστεί
6. Ποιο από τα παρακάτω είναι **μειονέκτημα** των μέσων επικοινωνίας;
   - Φέρνουν κοντά ανθρώπους που ζουν σε άλλες χώρες
   - Σε ενημερώνουν γρήγορα για όσα γίνονται μακριά
   - Σου δίνουν τρόπους να μάθεις και να δημιουργήσεις
   - Μπορούν να κλέψουν τον χρόνο από οικογένεια και φίλους
7. Ποια πρόταση ταιριάζει σε μια αληθινή φιλία;
   - Ο φίλος σου δεν πρέπει να έχει άλλους στενούς φίλους
   - Στέκεται δίπλα σου και στα δύσκολα, χωρίς αντάλλαγμα
   - Σε πιέζει να κάνεις ό,τι κάνει και η υπόλοιπη παρέα
   - Κρατάει όσο έχετε τα ίδια χόμπι και τις ίδιες αγορές
8. Ένας συμμαθητής ζητά να του στείλεις μια φωτογραφία μιας φίλης σου από την εκδρομή, για να την ανεβάσει. Τι κάνεις;
   - Τη στέλνεις, αφού την τράβηξες εσύ
   - Τη στέλνεις, αν η φωτογραφία είναι ωραία
   - Ρωτάς πρώτα τη φίλη σου αν συμφωνεί
   - Τη στέλνεις, αλλά ζητάς να μην τη δείξει

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τρία είδη επικοινωνίας;
2. Γιατί λένε το σχολείο «μικρογραφία της κοινωνίας»;
3. Μια τάξη κατέγραψε από πού έμαθε ο καθένας την πρώτη είδηση για ένα σημαντικό γεγονός. Τα στοιχεία είναι φανταστικά.

   Από πού έμαθαν οι $25$ μαθητές μιας τάξης την πρώτη είδηση για το ίδιο γεγονός. Φανταστικά στοιχεία.

   | Πηγή | Μαθητές |
   | --- | --- |
   | Μέσα κοινωνικής δικτύωσης | $14$ |
   | Μήνυμα σε ομάδα φίλων | $6$ |
   | Τηλεόραση ή ραδιόφωνο | $3$ |
   | Ιστοσελίδα ειδήσεων | $2$ |

   α) Πόσοι μαθητές έμαθαν την είδηση από μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή από ομάδα φίλων;
   β) Τι ποσοστό της τάξης είναι αυτοί;
   γ) Ποιες από τις τέσσερις πηγές θέλουν τον περισσότερο έλεγχο πριν πιστέψεις την είδηση;
4. Στην ομάδα της τάξης στο κινητό κάποιος ανεβάζει μια αστεία φωτογραφία ενός συμμαθητή σου, τραβηγμένη χωρίς να το ξέρει, και όλοι γελάνε με emoji. Τι θα έκανες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/home-economics/social-circle
