# Ατομική υγιεινή, φάρμακα και εξαρτήσεις

> Φροντίδα σώματος και δοντιών, το φαρμακείο του σπιτιού, και πώς λες όχι στο τσιγάρο, στο αλκοόλ και στις ουσίες.

Οικιακή Οικονομία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/home-economics/personal-health

## Τι θα μάθεις

- Να ξέρεις τις καθημερινές συνήθειες υγιεινής του σώματος και των δοντιών, και γιατί έχουν σημασία στην εφηβεία.
- Να οργανώνεις σωστά ένα φαρμακείο του σπιτιού: φύλαξη, ημερομηνίες λήξης, ληγμένα φάρμακα.
- Να εξηγείς γιατί ένα φάρμακο το παίρνεις μόνο με οδηγία γιατρού ή φαρμακοποιού, και γιατί τα αντιβιοτικά δεν γιατρεύουν το κρυολόγημα.
- Να αναγνωρίζεις πώς λειτουργεί ο εθισμός στη νικοτίνη, στο αλκοόλ και στις ουσίες, και να ξέρεις τρόπους να πεις «όχι» και πού ζητάς βοήθεια.

## Ένα σώμα που αλλάζει

Στην εφηβεία το σώμα αλλάζει γρήγορα, και μαζί αλλάζουν και οι ανάγκες του. Οι ιδρωτοποιοί αδένες δουλεύουν περισσότερο, το δέρμα και τα μαλλιά γίνονται πιο λιπαρά. Τίποτα από αυτά δεν είναι πρόβλημα· είναι απλώς ο λόγος που η **καθημερινή υγιεινή** μετράει τώρα περισσότερο από πριν.

Η ενότητα έχει τρία μέρη: τη φροντίδα του σώματος και των δοντιών, τα **φάρμακα** του σπιτιού, και τις **εξαρτήσεις** — τσιγάρο, αλκοόλ, ουσίες — και πώς λες «όχι».

## Η φροντίδα του σώματος

- **Μπάνιο ή ντους** καθημερινά ή σχεδόν, και πάντα μετά από άθληση. Ο ιδρώτας από μόνος του δεν μυρίζει· μυρίζει όταν τα βακτήρια του δέρματος τον διασπούν.
- **Καθαρά ρούχα**, κυρίως εσώρουχα και κάλτσες, κάθε μέρα. Τα αθλητικά ρούχα πλένονται μετά από κάθε προπόνηση.
- **Πλύσιμο χεριών** με νερό και σαπούνι για **τουλάχιστον $20$ δευτερόλεπτα**: πριν φας, μετά την τουαλέτα, όταν γυρίζεις στο σπίτι, μετά το φτέρνισμα. Είναι το πιο απλό μέτρο ενάντια σε πολλές λοιμώξεις, σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ.
- **Προσωπικά αντικείμενα** δεν δανείζονται: οδοντόβουρτσα, πετσέτα, ξυραφάκι, χτένα. Μεταφέρουν μικρόβια, μύκητες, ακόμα και ψείρες.

## Τα δόντια

Η **τερηδόνα** δεν τη φτιάχνει η ζάχαρη μόνη της. Στα δόντια ζουν βακτήρια, που σχηματίζουν μια λεπτή κολλώδη στρώση, την **πλάκα**. Όταν τρως κάτι γλυκό, τα βακτήρια μετατρέπουν τη ζάχαρη σε **οξέα**, και τα οξέα διαλύουν σιγά-σιγά το σμάλτο. Κάθε φορά που τρως ή πίνεις κάτι με ζάχαρη ξεκινά μια τέτοια «επίθεση» οξέος, που κρατά αρκετή ώρα, ώσπου το σάλιο να εξουδετερώσει τα οξέα.

Γι' αυτό μετράει **πόσο συχνά**, όχι μόνο πόση ζάχαρη τρως. Τα βασικά:

- **Βούρτσισμα δύο φορές τη μέρα**, για περίπου **δύο λεπτά**, με **οδοντόκρεμα με φθόριο**. Το βραδινό είναι το πιο σημαντικό.
- **Οδοντικό νήμα** για τα σημεία ανάμεσα στα δόντια, όπου η βούρτσα δεν φτάνει.
- Αλλάζεις οδοντόβουρτσα όταν οι τρίχες της ανοίξουν, συνήθως κάθε τρεις μήνες.
- **Νερό** αντί για αναψυκτικά και χυμούς ανάμεσα στα γεύματα.
- **Επίσκεψη στον οδοντίατρο** τακτικά, ακόμα κι όταν δεν πονάς: μια μικρή τερηδόνα δεν πονάει.

## Το φαρμακείο του σπιτιού

Σχεδόν κάθε σπίτι έχει ένα κουτί ή ντουλάπι με φάρμακα. Ένα καλό φαρμακείο έχει και τα βασικά για μικροτραυματισμούς: θερμόμετρο, αποστειρωμένες γάζες, αυτοκόλλητα επιθέματα, επίδεσμο, αντισηπτικό, φυσιολογικό ορό. Τα φάρμακα θέλουν κανόνες:

- **Στο αρχικό κουτί, μαζί με το φύλλο οδηγιών.** Ένα χάπι χωρίς κουτί είναι χάπι χωρίς όνομα, δόση και ημερομηνία λήξης.
- **Σε δροσερό και ξερό μέρος**, μακριά από τον ήλιο. Το μπάνιο, με τους υδρατμούς, και το ντουλάπι πάνω από την κουζίνα δεν είναι καλά μέρη.
- **Ψηλά ή κλειδωμένα**, μακριά από μικρά παιδιά.
- **Έλεγχος ημερομηνιών λήξης** δύο φορές τον χρόνο. Τα ληγμένα φάρμακα **δεν πετιούνται** στα σκουπίδια ούτε στην αποχέτευση: τα πηγαίνεις στο **φαρμακείο**, που τα μαζεύει για ασφαλή καταστροφή.

Τα φάρμακα που κυκλοφορούν στην Ελλάδα εγκρίνονται από τον **Εθνικό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΟΦ)**. Ορισμένα δίνονται μόνο με **συνταγή γιατρού**, άλλα χωρίς συνταγή, αλλά πάντα από φαρμακείο. Ο ΕΟΦ προειδοποιεί ότι φάρμακα που πουλιούνται σε άγνωστες ιστοσελίδες μπορεί να είναι πλαστά.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα φάρμακο **δεν το παίρνεις μόνος σου**: μόνο με οδηγία γιατρού ή φαρμακοποιού, και αφού το πεις σε έναν ενήλικα της οικογένειάς σου. Δεν παίρνεις ποτέ φάρμακο που γράφτηκε για κάποιον άλλο, ακόμα κι αν τα συμπτώματα μοιάζουν: η δόση, οι αλλεργίες και τα άλλα φάρμακα κάθε ανθρώπου είναι διαφορετικά.

### Τα αντιβιοτικά

Τα αντιβιοτικά σκοτώνουν **βακτήρια**. Το κρυολόγημα και η γρίπη προκαλούνται από **ιούς**, πάνω στους οποίους τα αντιβιοτικά δεν κάνουν τίποτα. Όταν τα παίρνουμε χωρίς λόγο, ή σταματάμε νωρίτερα από όσο είπε ο γιατρός, βοηθάμε τα βακτήρια να γίνουν **ανθεκτικά**: την επόμενη φορά, όταν θα τα χρειαστούμε πραγματικά, μπορεί να μη δουλέψουν. Γι' αυτό στην Ελλάδα δίνονται μόνο με συνταγή γιατρού, και ο ΕΟΔΥ κάνει συχνά εκστρατείες για τη σωστή τους χρήση.

## Εξαρτήσεις

**Εξάρτηση** είναι όταν ο οργανισμός και ο εγκέφαλος συνηθίζουν μια ουσία και τη ζητούν, ώσπου ο άνθρωπος να δυσκολεύεται πολύ να σταματήσει, ακόμα κι αν θέλει. Ο εγκέφαλος του εφήβου, που αναπτύσσεται ακόμα, εθίζεται **πιο εύκολα** από τον εγκέφαλο ενός ενήλικα.

- **Νικοτίνη.** Υπάρχει στο τσιγάρο, και στα περισσότερα ηλεκτρονικά τσιγάρα και θερμαινόμενα προϊόντα καπνού. Οι γεύσεις φρούτων δεν την κάνουν λιγότερο εθιστική. Το τσιγάρο συνδέεται με καρκίνο, καρδιοπάθειες και αναπνευστικά νοσήματα.
- **Αλκοόλ.** Επηρεάζει την κρίση, την ισορροπία και τη μνήμη. Σε νέους ανθρώπους, μεγάλη ποσότητα σε λίγη ώρα μπορεί να φέρει δηλητηρίαση.
- **Ναρκωτικές ουσίες.** Είναι παράνομες, η σύστασή τους είναι άγνωστη σε όποιον τις αγοράζει, και μπορούν να βλάψουν την υγεία ακόμα και από την πρώτη φορά.

Ο νόμος απαγορεύει την πώληση τσιγάρων, ηλεκτρονικών τσιγάρων και αλκοόλ σε ανηλίκους κάτω των $18$ ετών. Και μια χρήσιμη αλήθεια: **οι περισσότεροι έφηβοι δεν καπνίζουν**. Το «όλοι το κάνουν» είναι σχεδόν πάντα υπερβολή.

### Πώς λες «όχι»

Η πίεση σπάνια μοιάζει με απειλή. Συνήθως είναι ένα αστείο, ένα «έλα μωρέ, μία φορά», ένα «φοβάσαι;». Μερικοί τρόποι που δουλεύουν:

1. **Ένα καθαρό «όχι, ευχαριστώ»**, χωρίς πολλές εξηγήσεις. Δεν χρωστάς δικαιολογία.
2. **Επαναλαμβάνεις** το ίδιο, ήρεμα, όσες φορές χρειαστεί.
3. **Αλλάζεις θέμα ή προτείνεις κάτι άλλο**: «πάμε για μπάσκετ;».
4. **Φεύγεις** από τη συζήτηση ή από το μέρος.
5. **Μένεις κοντά σε φίλους** που σέβονται την απόφασή σου — ένας φίλος που επιμένει ξανά και ξανά δεν σε σέβεται.

Αν κάποιος γνωστός σου έχει πρόβλημα με ουσίες, ή αν ανησυχείς για τον εαυτό σου, **μίλα σε έναν ενήλικα που εμπιστεύεσαι**: γονιό, καθηγητή, τον ψυχολόγο του σχολείου. Υπάρχει και η τηλεφωνική γραμμή βοήθειας **1031** για τις εξαρτήσεις. Αν κάποιος δεν είναι καλά μετά από αλκοόλ ή ουσίες — δεν απαντά, κάνει εμετό, αναπνέει περίεργα — **δεν τον αφήνεις μόνο**, φωνάζεις έναν ενήλικα και καλείς το **166** ή το **112**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μύθος ή αλήθεια;*

> **Κλειδί**
>
> Η υγεία στην καθημερινότητα είναι **μικρές συνήθειες που επαναλαμβάνονται**: χέρια, δόντια, καθαρά ρούχα.
>
> Τα φάρμακα είναι **εργαλεία που θέλουν οδηγίες**: τα παίρνεις μόνο όταν τα δίνει γιατρός ή φαρμακοποιός, και τα φυλάς σωστά. Και στις ουσίες που εθίζουν, η πιο εύκολη απόφαση είναι αυτή που παίρνεις **πριν** σου τις προσφέρουν: ξέρεις τι θα πεις.

> **Θυμήσου**
>
> - Πλύσιμο χεριών **τουλάχιστον $20$ δευτερόλεπτα** με σαπούνι.
> - Δόντια: **δύο φορές τη μέρα, δύο λεπτά**, οδοντόκρεμα με φθόριο· η **συχνότητα** της ζάχαρης μετράει.
> - Φάρμακα: αρχικό κουτί, δροσερό και ξερό μέρος, ψηλά· τα **ληγμένα στο φαρμακείο**.
> - **Αντιβιοτικά μόνο με συνταγή**· δεν γιατρεύουν ιώσεις.
> - Ποτέ φάρμακο άλλου. Γραμμή για τις εξαρτήσεις: **1031**. Έκτακτη ανάγκη: **166** ή **112**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η Ζωή πίνει ένα κουτάκι αναψυκτικό με το μεσημεριανό της. Ο Λευτέρης πίνει το ίδιο κουτάκι, αλλά σιγά-σιγά, μια γουλιά κάθε μισή ώρα, από τις 4 ως τις 7 το απόγευμα, μπροστά στον υπολογιστή. Ποιος βλάπτει περισσότερο τα δόντια του;

1. Η ποσότητα ζάχαρης είναι ίδια: ένα κουτάκι ο καθένας.
2. Η Ζωή το πίνει μία φορά, με το φαγητό. Ξεκινά **μία** επίθεση οξέος, και μετά το σάλιο έχει χρόνο να εξουδετερώσει τα οξέα.
3. Ο Λευτέρης δίνει ζάχαρη στα βακτήρια ξανά και ξανά: από τις 4 ως τις 7, μια γουλιά κάθε μισή ώρα, κάνει **επτά** γουλιές. Κάθε γουλιά ξεκινά νέα επίθεση, πριν τελειώσει η προηγούμενη, και τα δόντια του μένουν σε όξινο περιβάλλον όλο το απόγευμα.
4. Ο Λευτέρης βλάπτει πολύ περισσότερο τα δόντια του. Αν πιει κάτι γλυκό, καλύτερα **μία φορά, με το φαγητό**· ανάμεσα στα γεύματα, **νερό**.

### Παράδειγμα 2: Ο Θοδωρής έχει πονόλαιμο, συνάχι και λίγο πυρετό εδώ και δύο μέρες. Στο ντουλάπι βρίσκει ένα ανοιγμένο κουτί αντιβιοτικό που είχε γράψει ο γιατρός στον αδερφό του τον περασμένο χειμώνα. Τι κάνει;

1. **Δεν το παίρνει.** Το φάρμακο γράφτηκε για άλλον άνθρωπο, για άλλη αρρώστια, με δόση για εκείνον.
2. Τα συμπτώματά του μοιάζουν με **ίωση**, όπως το κρυολόγημα, όπου ένα αντιβιοτικό δεν βοηθά καθόλου. Αν το έπαιρνε, θα βοηθούσε μόνο τα βακτήρια του οργανισμού του να γίνουν ανθεκτικά.
3. Το λέει στους γονείς του. Αν τα συμπτώματα δεν περνούν ή ο πυρετός ανεβαίνει, η οικογένεια ρωτά **γιατρό**, που θα αποφασίσει αν χρειάζεται φάρμακο και ποιο.
4. Και κάτι ακόμα: ένα ανοιγμένο κουτί αντιβιοτικό που περίσσεψε δεν μένει στο ντουλάπι. Αν ο γιατρός δεν πει κάτι άλλο, πηγαίνει στο **φαρμακείο** για ασφαλή καταστροφή.

### Παράδειγμα 3: Σε ένα πάρτι, ένας μεγαλύτερος γνωστός της παρέας προσφέρει στον Άγγελο να δοκιμάσει ηλεκτρονικό τσιγάρο: «Έλα, έχει γεύση καρπούζι, δεν είναι τίποτα». Δύο φίλοι του γελάνε. Πώς μπορεί να απαντήσει;

1. Ο Άγγελος ξέρει ήδη τι θέλει. Αυτό είναι το πιο δύσκολο κομμάτι, και το έχει κάνει **πριν** φτάσει στο πάρτι.
2. Λέει απλά: **«Όχι, ευχαριστώ.»** Δεν χρειάζεται να εξηγήσει ότι η γεύση καρπούζι δεν αλλάζει τη νικοτίνη· δεν χρωστά δικαιολογία.
3. Αν ο άλλος επιμείνει, το ξαναλέει ήρεμα και **αλλάζει θέμα** ή πηγαίνει σε άλλη παρέα: «Πάω να βάλω μουσική.» Τα γέλια συνήθως σταματούν όταν δεν τους δίνεις σημασία.
4. Αν η πίεση συνεχίζεται ή αν δει κάτι που τον ανησυχεί, το λέει σε έναν ενήλικα που εμπιστεύεται. Αυτό δεν είναι «κάρφωμα»· είναι φροντίδα για τον εαυτό του και για τους άλλους.

## Ερωτήσεις

1. Για πόση ώρα τουλάχιστον τρίβεις τα χέρια σου με σαπούνι, σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ;
   - Τουλάχιστον $20$ δευτερόλεπτα
   - Περίπου $3$ με $5$ δευτερόλεπτα
   - Όσο χρειάζεται να αφρίσει
   - Τουλάχιστον $5$ ολόκληρα λεπτά
2. Πώς προκαλείται η τερηδόνα;
   - Βακτήρια της πλάκας μετατρέπουν τη ζάχαρη σε οξέα που διαλύουν το σμάλτο
   - Η ζάχαρη κολλάει στο δόντι και το λιώνει μόνη της, χωρίς βακτήρια
   - Τα πολύ κρύα ή πολύ ζεστά ροφήματα σπάνε το σμάλτο και το τρυπούν
   - Το φθόριο της οδοντόκρεμας μαλακώνει το σμάλτο με τα χρόνια
3. Ποια συνήθεια βλάπτει περισσότερο τα δόντια;
   - Να τσιμπάς γλυκά λίγα-λίγα όλο το απόγευμα
   - Να τρως ένα μικρό γλυκό αμέσως μετά το μεσημεριανό
   - Να πίνεις νερό ανάμεσα στα γεύματα
   - Να βουρτσίζεις τα δόντια σου το βράδυ
4. Πού είναι καλύτερα να φυλάς το φαρμακείο του σπιτιού;
   - Σε ψηλό ντουλάπι σε δροσερό και ξερό δωμάτιο
   - Στο ντουλάπι του μπάνιου, δίπλα στο ντους
   - Στο περβάζι του παραθύρου, να τα θυμάσαι
   - Σε χαμηλό συρτάρι, να τα βρίσκουν όλοι εύκολα
5. Τι κάνεις τα φάρμακα που έληξαν;
   - Τα πηγαίνεις στο φαρμακείο
   - Τα πετάς στον κάδο της κουζίνας
   - Τα ρίχνεις στην αποχέτευση
   - Τα κρατάς για ώρα ανάγκης
6. Γιατί τα αντιβιοτικά δεν βοηθούν στο κρυολόγημα;
   - Το κρυολόγημα το προκαλούν ιοί, και τα αντιβιοτικά δρουν μόνο σε βακτήρια
   - Το κρυολόγημα περνά μόνο του, άρα κανένα φάρμακο δεν επιτρέπεται να δοθεί
   - Τα αντιβιοτικά δουλεύουν μόνο αν τα πάρεις πριν αρχίσει ο πυρετός
   - Τα αντιβιοτικά είναι για ενήλικες και δεν δίνονται ποτέ σε εφήβους
7. Ένα ηλεκτρονικό τσιγάρο έχει γεύση φράουλα. Τι ισχύει;
   - Τα περισσότερα έχουν νικοτίνη, που εθίζει όποια γεύση κι αν έχουν
   - Η γεύση φρούτου σημαίνει ότι δεν περιέχει καθόλου νικοτίνη
   - Είναι απλώς ατμός νερού, χωρίς καμία επίδραση στον οργανισμό
   - Επιτρέπεται να πουλιέται σε παιδιά, γιατί δεν είναι κανονικό τσιγάρο
8. Ποιος από αυτούς είναι καλός τρόπος να αρνηθείς ένα τσιγάρο που σου προσφέρουν;
   - Λες «όχι, ευχαριστώ» και αλλάζεις θέμα ή φεύγεις
   - Το παίρνεις, για να μη σε κοροϊδέψουν, και το πετάς μετά
   - Εξηγείς με λεπτομέρειες γιατί δεν το θέλεις, ώσπου να συμφωνήσουν
   - Λες «ίσως αργότερα», για να μη χαλάσεις τη διάθεση της παρέας

## Ασκήσεις

1. Πόσες φορές τη μέρα, και για πόση ώρα, βουρτσίζεις τα δόντια σου;
2. Γιατί η οδοντόβουρτσα, η πετσέτα και η χτένα δεν δανείζονται, ακόμα και ανάμεσα σε καλούς φίλους;
3. Ο πίνακας δείχνει τι βρέθηκε σε ένα φανταστικό φαρμακείο σπιτιού, τον Οκτώβριο του $2026$.

   Φανταστικό παράδειγμα: τι υπάρχει, πότε λήγει και πού φυλάγεται.

   | Τι είναι | Λήγει | Πού φυλάγεται |
   | --- | --- | --- |
   | Σιρόπι για τον βήχα | $03/2026$ | ψηλό ντουλάπι στον διάδρομο |
   | Αντισηπτικό διάλυμα | $05/2028$ | ντουλάπι δίπλα στο ντους |
   | Αντιβιοτικό που περίσσεψε από πέρσι | $09/2027$ | ψηλό ντουλάπι στον διάδρομο |
   | Χάπια σε σακουλάκι, χωρίς κουτί | δεν φαίνεται | συρτάρι στην κουζίνα |
   | Αποστειρωμένες γάζες | $11/2029$ | ψηλό ντουλάπι στον διάδρομο |

   α) Ποιο προϊόν έχει λήξει;
   β) Ποιο προϊόν δεν έχει λήξει, αλλά φυλάγεται σε λάθος μέρος;
   γ) Ποια δύο πρέπει να πάνε στο φαρμακείο, αν και δεν έχουν λήξει ή δεν το ξέρεις;
4. Ο καλύτερός σου φίλος έχει αρχίσει να κάνει παρέα με μεγαλύτερα παιδιά που καπνίζουν, και σου λέει ότι δοκίμασε κι εκείνος «μόνο μια φορά». Σου ζητά να μην το πεις σε κανέναν. Τι θα έκανες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/home-economics/personal-health
