# Θρεπτικές ουσίες

> Υδατάνθρακες, πρωτεΐνες, λίπη, βιταμίνες, ανόργανα άλατα και νερό.

Οικιακή Οικονομία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/home-economics/nutrients

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις τις έξι ομάδες θρεπτικών ουσιών και να λες τι κάνει η καθεμία στο σώμα.
- Να αναγνωρίζεις σε ποια τρόφιμα βρίσκεται κυρίως η καθεμία.
- Να υπολογίζεις την ενέργεια ενός τροφίμου από τα γραμμάρια υδατανθράκων, πρωτεϊνών και λίπους.
- Να εξηγείς γιατί καμία τροφή μόνη της δεν δίνει όλα όσα χρειαζόμαστε.

## Τι έχει μέσα ένα κουλούρι;

Ένα κουλούρι Θεσσαλονίκης, ένα ποτήρι γάλα, ένα πορτοκάλι. Για σένα είναι το πρωινό. Για το σώμα σου είναι ένα πακέτο με **ουσίες** που θα χρησιμοποιήσει με πολύ διαφορετικούς τρόπους: κάποιες θα τις «κάψει» για ενέργεια, κάποιες θα τις κάνει μυ και κόκαλο, κάποιες θα τις χρειαστεί σε ελάχιστες ποσότητες για να δουλέψουν σωστά όλα τα υπόλοιπα.

Αυτές οι ουσίες λέγονται **θρεπτικές ουσίες** (nutrients). Είναι έξι ομάδες:

1. οι **υδατάνθρακες**,
2. οι **πρωτεΐνες**,
3. τα **λίπη**,
4. οι **βιταμίνες**,
5. τα **ανόργανα άλατα** (μέταλλα),
6. το **νερό**.

Οι τρεις πρώτες τις χρειαζόμαστε σε μεγάλες ποσότητες, δεκάδες γραμμάρια τη μέρα, και δίνουν **ενέργεια**. Οι βιταμίνες και τα ανόργανα άλατα χρειάζονται σε πολύ μικρότερες ποσότητες, συνήθως χιλιοστά του γραμμαρίου ή και λιγότερο, και **δεν δίνουν ενέργεια**, αλλά χωρίς αυτά το σώμα δεν μπορεί να αξιοποιήσει τις υπόλοιπες. Το νερό είναι ξεχωριστή περίπτωση: δεν δίνει ενέργεια, αλλά χωρίς αυτό δεν ζούμε ούτε λίγες μέρες.

## Οι υδατάνθρακες: το κύριο καύσιμο

Οι **υδατάνθρακες** είναι η πιο άμεση πηγή ενέργειας, ιδίως για τον εγκέφαλο και τους μυς όταν κινούνται.

- **Άμυλο:** ψωμί, ζυμαρικά, ρύζι, πατάτες, όσπρια, δημητριακά.
- **Σάκχαρα:** φρούτα, μέλι, γάλα (η λακτόζη) — και η ζάχαρη που προστίθεται σε γλυκά και αναψυκτικά.
- **Φυτικές ίνες:** το κομμάτι των φυτικών τροφών που δεν χωνεύεται. Δίνουν πολύ λιγότερη ενέργεια από το άμυλο, αλλά βοηθούν το έντερο να δουλεύει και σε κρατούν χορτάτο. Υπάρχουν στο ψωμί ολικής άλεσης, στα όσπρια, στα λαχανικά και στα φρούτα με τη φλούδα τους.

Το άμυλο χωνεύεται πιο αργά από τη ζάχαρη, οπότε δίνει ενέργεια πιο σταθερά. Ένα πιάτο φακές σε κρατάει ώρες· ένα αναψυκτικό σε ανεβάζει και σε ρίχνει γρήγορα.

## Οι πρωτεΐνες: το υλικό κατασκευής

Οι **πρωτεΐνες** είναι τα «τούβλα» του σώματος. Από αυτές φτιάχνονται οι μύες, το δέρμα, τα μαλλιά, τα ένζυμα και τα αντισώματα. Στην εφηβεία, που το σώμα μεγαλώνει γρήγορα, είναι ιδιαίτερα σημαντικές.

- **Ζωικές πηγές:** κρέας, ψάρι, αυγά, γάλα, γιαούρτι, τυρί.
- **Φυτικές πηγές:** όσπρια (φακές, φασόλια, ρεβίθια), ξηροί καρποί, δημητριακά.

Κάθε πρωτεΐνη είναι φτιαγμένη από μικρότερα κομμάτια, τα **αμινοξέα**. Κάποια από αυτά το σώμα δεν μπορεί να τα φτιάξει και πρέπει να τα πάρει από την τροφή. Οι ζωικές πρωτεΐνες τα έχουν όλα μαζί. Οι φυτικές συνήθως όχι, αλλά **συνδυάζονται**: όσπρια με ψωμί ή ρύζι (φακές με ψωμί, φασολάδα, μουτζέντρα) δίνουν μαζί ό,τι λείπει στο καθένα.

## Τα λίπη: ενέργεια σε πυκνή μορφή

Τα **λίπη** έχουν κακή φήμη που δεν τους αξίζει ολόκληρη. Χρειάζονται για:

- να αποθηκεύεται ενέργεια,
- να χτίζονται οι μεμβράνες των κυττάρων,
- να απορροφώνται οι βιταμίνες **A, D, E και K**, που διαλύονται μόνο σε λίπος,
- να προστατεύονται τα όργανα και να κρατιέται η θερμοκρασία του σώματος.

Δεν είναι όλα ίδια:

| Είδος                                       | Πού το βρίσκεις                                | Πόσο συχνά           |
| ------------------------------------------- | ---------------------------------------------- | -------------------- |
| **Ακόρεστα** (υγρά σε θερμοκρασία δωματίου) | ελαιόλαδο, ξηροί καρποί, ελιές, λιπαρά ψάρια   | καθημερινά, με μέτρο |
| **Κορεσμένα** (στερεά)                      | βούτυρο, λιπαρό κρέας, αλλαντικά, πλήρη τυριά  | λιγότερο             |
| **Τρανς**                                   | κάποια βιομηχανικά αρτοσκευάσματα και τηγανητά | όσο γίνεται λιγότερο |

Το λίπος είναι η πιο **πυκνή** πηγή ενέργειας: ένα γραμμάριο δίνει πάνω από διπλάσια ενέργεια από ένα γραμμάριο υδατάνθρακα.

## Πόση ενέργεια δίνει κάθε γραμμάριο

Την ενέργεια των τροφίμων τη μετράμε σε **θερμίδες** (kcal) ή σε **κιλοτζάουλ** (kJ). Στις ετικέτες βλέπεις και τα δύο. Κατά προσέγγιση:

| Θρεπτική ουσία         | Ενέργεια ανά γραμμάριο |
| ---------------------- | ---------------------- |
| Υδατάνθρακες           | περίπου $4$ kcal       |
| Πρωτεΐνες              | περίπου $4$ kcal       |
| Λίπη                   | περίπου $9$ kcal       |
| Βιταμίνες, άλατα, νερό | $0$ kcal               |

Αυτοί οι αριθμοί δεν είναι για να μετράς κάθε μπουκιά. Χρησιμεύουν για να **καταλαβαίνεις** μια ετικέτα: γιατί, για παράδειγμα, μια κουταλιά λάδι έχει περισσότερη ενέργεια από μια κουταλιά ζάχαρη.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε θρεπτική ουσία έχει **δουλειά**:
>
> - **υδατάνθρακες** και **λίπη** → κυρίως ενέργεια,
> - **πρωτεΐνες** → κυρίως κατασκευή και επισκευή,
> - **βιταμίνες** και **ανόργανα άλατα** → ρύθμιση, ώστε όλα τα υπόλοιπα να δουλεύουν,
> - **νερό** → το μέσο όπου γίνονται όλα.
>
> Καμία τροφή δεν τις έχει όλες στη σωστή αναλογία. Γι' αυτό η καλή διατροφή είναι **ποικιλία**, όχι ένα «σούπερ» τρόφιμο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι δίνει κυρίως;*

## Βιταμίνες και ανόργανα άλατα

Χρειάζονται σε μικρές ποσότητες, αλλά η έλλειψή τους φαίνεται.

| Ουσία           | Τι κάνει                               | Πού τη βρίσκεις                           |
| --------------- | -------------------------------------- | ----------------------------------------- |
| Βιταμίνη **A**  | όραση, δέρμα                           | καρότα, κολοκύθα, σπανάκι, αυγά           |
| Βιταμίνες **B** | αξιοποίηση της ενέργειας από την τροφή | δημητριακά ολικής άλεσης, όσπρια, κρέας   |
| Βιταμίνη **C**  | άμυνα του οργανισμού, επούλωση         | πορτοκάλια, ακτινίδια, πιπεριές, ντομάτες |
| Βιταμίνη **D**  | γερά οστά, μαζί με το ασβέστιο         | ο ήλιος στο δέρμα, λιπαρά ψάρια, αυγά     |
| **Ασβέστιο**    | οστά και δόντια                        | γάλα, γιαούρτι, τυρί, σαρδέλες            |
| **Σίδηρος**     | μεταφορά οξυγόνου στο αίμα             | κρέας, όσπρια, πράσινα φυλλώδη            |
| **Ιώδιο**       | λειτουργία του θυρεοειδή αδένα         | ψάρια, ιωδιούχο αλάτι                     |

Ο σίδηρος των φυτών απορροφάται καλύτερα όταν τον συνοδεύει βιταμίνη C. Το λεμόνι στις φακές ή η σαλάτα με ντομάτα δίπλα στα όσπρια δεν είναι μόνο θέμα γεύσης.

*Φακές με λεμόνι. Οι φακές δίνουν πρωτεΐνη και σίδηρο, όμως τον σίδηρο των φυτών το σώμα τον απορροφά δύσκολα. Η βιταμίνη C του λεμονιού τον βοηθά. Το λεμόνι λοιπόν δεν μπαίνει μόνο για τη γεύση.*

> **Πρόσεχε**
>
> Η βιταμίνη C και κάποιες βιταμίνες B **χάνονται** με το πολύ βράσιμο και με την πολύωρη έκθεση στον αέρα. Τα λαχανικά κρατούν περισσότερες όταν τα μαγειρεύεις λίγο, σε λίγο νερό — ή όταν τα τρως ωμά.

## Το νερό

Περίπου το 60% του σώματός σου είναι νερό. Με αυτό μεταφέρονται οι θρεπτικές ουσίες, απομακρύνονται οι άχρηστες, και ρυθμίζεται η θερμοκρασία με τον ιδρώτα.

Το νερό το παίρνεις από ό,τι πίνεις, αλλά και από τα φαγητά: ένα καρπούζι, μια ντομάτα, μια σούπα είναι κυρίως νερό. Για ένα παιδί της ηλικίας σου συνιστώνται συνήθως περίπου **έξι έως οκτώ ποτήρια** υγρών τη μέρα, και περισσότερα όταν κάνει ζέστη ή όταν γυμνάζεσαι. Η δίψα είναι το σήμα να πιεις· ένα απλό σημάδι ότι πίνεις αρκετά είναι τα ανοιχτόχρωμα ούρα.

> **Θυμήσου**
>
> - Έξι ομάδες: **υδατάνθρακες, πρωτεΐνες, λίπη, βιταμίνες, ανόργανα άλατα, νερό**.
> - Ενέργεια δίνουν μόνο οι τρεις πρώτες: περίπου **4 kcal** το γραμμάριο οι υδατάνθρακες και οι πρωτεΐνες, **9 kcal** τα λίπη.
> - Οι πρωτεΐνες χτίζουν. Τα όσπρια με δημητριακά δίνουν μαζί πλήρη πρωτεΐνη.
> - Οι βιταμίνες A, D, E, K χρειάζονται λίπος για να απορροφηθούν.
> - Καμία τροφή δεν τα έχει όλα: η λύση είναι η **ποικιλία**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η ετικέτα ενός στραγγιστού γιαουρτιού γράφει ανά 100 g: υδατάνθρακες 4 g, πρωτεΐνες 10 g, λιπαρά 2 g. Πόση ενέργεια δίνει ένα κεσεδάκι των 200 g;

1. Υπολόγισε πρώτα για τα 100 g, με τους αριθμούς του πίνακα:
   - υδατάνθρακες: $4 \times 4 = 16$ kcal
   - πρωτεΐνες: $10 \times 4 = 40$ kcal
   - λιπαρά: $2 \times 9 = 18$ kcal
2. Σύνολο για τα 100 g: $16 + 40 + 18 = 74$ kcal. Η ετικέτα θα γράφει κάτι πολύ κοντινό· οι αριθμοί $4$ και $9$ είναι στρογγυλεμένοι.
3. Το κεσεδάκι έχει 200 g, δηλαδή διπλάσια ποσότητα: $74 \times 2 = 148$ kcal.
4. Πρόσεξε και κάτι ακόμα: από τις $74$ kcal, οι $40$ έρχονται από πρωτεΐνη. Το στραγγιστό γιαούρτι είναι πρώτα από όλα **πηγή πρωτεΐνης** — και ασβεστίου.

### Παράδειγμα 2: Το μεσημεριανό του Νίκου είναι μακαρόνια με βούτυρο και ένα αναψυκτικό. Ποιες θρεπτικές ουσίες λείπουν ή είναι λίγες, και πώς θα το διόρθωνες χωρίς να αλλάξεις όλο το πιάτο;

1. Κατάγραψε τι δίνει το καθένα:
   - μακαρόνια → κυρίως **υδατάνθρακες** (άμυλο),
   - βούτυρο → **λίπος**, κυρίως κορεσμένο,
   - αναψυκτικό → **ζάχαρη** και νερό, τίποτε άλλο.
2. Τι λείπει: σχεδόν καθόλου **πρωτεΐνη**, καθόλου **βιταμίνες** από λαχανικά ή φρούτα, λίγες **φυτικές ίνες**, λίγο **ασβέστιο**.
3. Μικρές αλλαγές, με το ίδιο βασικό πιάτο:
   - σάλτσα ντομάτας με ελαιόλαδο αντί για βούτυρο → βιταμίνες και καλύτερο λίπος,
   - τριμμένο τυρί ή κιμάς ή φακές στη σάλτσα → πρωτεΐνη (και ασβέστιο από το τυρί),
   - μια σαλάτα δίπλα → βιταμίνες και φυτικές ίνες,
   - νερό αντί για αναψυκτικό.
4. **Συμπέρασμα:** το πρόβλημα δεν ήταν τα μακαρόνια. Ήταν ότι το πιάτο είχε **μόνο** υδατάνθρακες και λίπος. Η διόρθωση προσθέτει ό,τι λείπει, δεν κόβει ό,τι υπάρχει.

### Παράδειγμα 3: Βάζεις στη ζυγαριά 10 g ελαιόλαδο (λίγο λιγότερο από μια κουταλιά της σούπας) και 10 g ζάχαρη. Ποιο από τα δύο δίνει περισσότερη ενέργεια, και γιατί αυτό δεν σημαίνει ότι το λάδι είναι «χειρότερο»;

1. Ελαιόλαδο: σχεδόν όλο λίπος, $10 \times 9 = 90$ kcal.
2. Ζάχαρη: όλο υδατάνθρακας, $10 \times 4 = 40$ kcal.
3. Το λάδι δίνει πάνω από διπλάσια ενέργεια. Όμως μαζί με αυτήν δίνει **ακόρεστα λιπαρά**, βιταμίνη E, και βοηθά να απορροφηθούν οι βιταμίνες της σαλάτας. Η ζάχαρη δίνει μόνο ενέργεια.
4. **Συμπέρασμα:** η ενέργεια λέει **πόσο καύσιμο** έχει μια τροφή, όχι **πόσο χρήσιμη** είναι. Για να κρίνεις μια τροφή κοιτάς τι άλλο φέρνει μαζί της.

## Ερωτήσεις

1. Ποιες θρεπτικές ουσίες δίνουν **ενέργεια** στο σώμα;
   - Υδατάνθρακες, πρωτεΐνες και λίπη
   - Βιταμίνες και ανόργανα άλατα
   - Μόνο οι υδατάνθρακες
   - Υδατάνθρακες, λίπη και νερό, όχι οι πρωτεΐνες
2. Ποια θρεπτική ουσία δίνει την περισσότερη ενέργεια **ανά γραμμάριο**;
   - Τα λίπη
   - Οι υδατάνθρακες
   - Οι πρωτεΐνες
   - Η ζάχαρη
3. Ποια είναι η κύρια δουλειά των **πρωτεϊνών**;
   - Να χτίζουν και να επισκευάζουν ιστούς, όπως οι μύες
   - Να δίνουν γρήγορη ενέργεια στον εγκέφαλο και στους μυς
   - Να βοηθούν το έντερο να λειτουργεί
   - Να διαλύουν τις βιταμίνες A, D, E και K
4. Γιατί οι φακές τρώγονται παραδοσιακά **με ψωμί**;
   - Τα όσπρια και τα δημητριακά μαζί δίνουν πιο πλήρη πρωτεΐνη
   - Γιατί οι φακές δεν έχουν καθόλου πρωτεΐνη
   - Γιατί το ψωμί προσθέτει βιταμίνη C
   - Μόνο για τη γεύση, ο συνδυασμός δεν έχει καμία διατροφική σημασία
5. Ποιες βιταμίνες χρειάζονται **λίπος** για να απορροφηθούν;
   - Οι A, D, E και K
   - Η C και οι B
   - Όλες οι βιταμίνες
   - Καμία, οι βιταμίνες απορροφώνται πάντα
6. Ρίχνεις λεμόνι στις φακές. Εκτός από γεύση, τι κερδίζεις;
   - Ο σίδηρος των φακών απορροφάται καλύτερα
   - Οι φακές αποκτούν περισσότερη πρωτεΐνη
   - Το ασβέστιο γίνεται σίδηρος
   - Τίποτα, η βιταμίνη C δεν επηρεάζει άλλες ουσίες
7. Τι ισχύει για τις **φυτικές ίνες**;
   - Δεν χωνεύονται, αλλά βοηθούν το έντερο και τον κορεσμό
   - Είναι είδος πρωτεΐνης από τα φυτά
   - Υπάρχουν κυρίως στο κρέας και στο ψάρι, λιγότερο στα φυτά
   - Είναι η πιο γρήγορη πηγή ενέργειας
8. Ποιο ζευγάρι ταιριάζει σωστά θρεπτική ουσία και λειτουργία;
   - Ασβέστιο — οστά και δόντια
   - Σίδηρος — όραση
   - Βιταμίνη C — γερά οστά
   - Ιώδιο — πήξη του αίματος
9. Βράζεις μπρόκολο μισή ώρα σε πολύ νερό και πετάς το νερό. Τι έχεις χάσει κυρίως;
   - Βιταμίνη C και κάποιες βιταμίνες B
   - Τις φυτικές ίνες
   - Το λίπος του μπρόκολου
   - Τίποτα, το βράσιμο δεν επηρεάζει τις θρεπτικές ουσίες
10. Ένας φίλος λέει ότι αν τρώει κάθε μέρα πολλά ακτινίδια, «καλύπτεται για όλα». Τι του απαντάς;
   - Καμία τροφή δεν τα έχει όλα· χρειάζεται ποικιλία
   - Σωστά, τα φρούτα έχουν όλες τις θρεπτικές ουσίες
   - Σωστά, αρκεί να πίνει και νερό
   - Λάθος, γιατί τα φρούτα δεν έχουν βιταμίνες

## Ασκήσεις

1. Ποια βιταμίνη φτιάχνει το σώμα όταν ο ήλιος πέφτει στο δέρμα;
2. Γιατί ένα αναψυκτικό σε ανεβάζει και σε ρίχνει γρήγορα, ενώ ένα πιάτο φακές σε κρατάει χορτάτο για ώρες;
3. Ο διατροφικός πίνακας μιας μπάρας δημητριακών. Υπολόγισε με περίπου $4$ kcal το γραμμάριο για υδατάνθρακες και πρωτεΐνες, και $9$ για τα λίπη.

   Ετικέτα μιας μπάρας δημητριακών, παράδειγμα για την άσκηση: γραμμάρια ανά 100 g.

   | Θρεπτική ουσία | Ανά 100 g |
   | --- | --- |
   | Υδατάνθρακες | $60$ g |
   | Πρωτεΐνες | $8$ g |
   | Λιπαρά | $20$ g |
   | Φυτικές ίνες | $5$ g |

   α) Πόση ενέργεια δίνουν περίπου τα 100 g;
   β) Από ποια θρεπτική ουσία έρχεται η περισσότερη ενέργεια;
   γ) Μια μπάρα ζυγίζει $40$ g. Πόση ενέργεια δίνει περίπου;
4. Αποφασίζεις να μην τρως κρέας και ψάρι. Τι θα πρόσεχες, ώστε να μη σου λείψει κάτι που χρειάζεται το σώμα σου για να μεγαλώσει;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/home-economics/nutrients
