# Παλαιολιθική και νεολιθική Ελλάδα

> Από τους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες στους πρώτους αγρότες του Σέσκλου και του Διμηνίου.

Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/stone-age-greece

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη ζωή των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών της Παλαιολιθικής στον ελλαδικό χώρο.
- Να εξηγείς τι άλλαξε με τη Νεολιθική επανάσταση και από πού ήρθε η γεωργία στην Ελλάδα.
- Να συγκρίνεις το Σέσκλο και το Διμήνι ως νεολιθικούς οικισμούς.
- Να βγάζεις συμπεράσματα από υλικές πηγές, όπως ο οψιανός της Μήλου στο Φράγχθι.

## Η εποχή του λίθου

Για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι έφτιαχναν τα εργαλεία τους κυρίως
από **πέτρα**, ξύλο και κόκαλο. Γι' αυτό η μακρύτερη περίοδος της ανθρώπινης
ιστορίας λέγεται **Εποχή του Λίθου**. Οι αρχαιολόγοι τη χωρίζουν σε τρία
κομμάτια, με ημερομηνίες για τον ελλαδικό χώρο που είναι όλες **κατά
προσέγγιση**:

| Περίοδος                     | Περίπου πότε               | Τι τη χαρακτηρίζει                                               |
| ---------------------------- | -------------------------- | ---------------------------------------------------------------- |
| Παλαιολιθική («παλιά πέτρα») | ως περίπου το 10.000 π.Χ.  | κυνήγι, ψάρεμα, συλλογή· εργαλεία από πελεκημένη πέτρα           |
| Μεσολιθική                   | περίπου 10.000 – 7000 π.Χ. | ζεστότερο κλίμα, περισσότερο ψάρεμα, συχνότερα θαλασσινά ταξίδια |
| Νεολιθική («νέα πέτρα»)      | περίπου 7000 – 3200 π.Χ.   | γεωργία, κτηνοτροφία, μόνιμα χωριά, κεραμική, λειασμένα εργαλεία |

Δεν έχουμε ούτε μία γραπτή λέξη από αυτά τα χρόνια. Ό,τι ξέρουμε το ξέρουμε
από **υλικές πηγές**: εργαλεία, οστά, στάχτες από φωτιές, σπόρους, θεμέλια
σπιτιών.

## Κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες

Στην Παλαιολιθική οι άνθρωποι ζούσαν σε μικρές ομάδες και μετακινούνταν
ακολουθώντας τα ζώα που κυνηγούσαν και τους καρπούς κάθε εποχής. Κατέφευγαν σε
σπηλιές και βραχοσκεπές ή έστηναν πρόχειρα καταλύματα. Ήξεραν να ανάβουν
**φωτιά**, να ράβουν δέρματα και να φτιάχνουν αιχμές για τα ακόντιά τους.

Το κλίμα ήταν πολύ πιο ψυχρό από σήμερα: ήταν η τελευταία **Εποχή των
Παγετώνων**. Επειδή μεγάλο μέρος του νερού ήταν παγωμένο, η στάθμη της θάλασσας
ήταν πολύ χαμηλότερη και οι ακτές του Αιγαίου απλώνονταν πολύ πιο έξω.

Μερικές σημαντικές θέσεις:

- Στο σπήλαιο των **Πετραλώνων** στη Χαλκιδική βρέθηκε το 1960 ένα κρανίο
  αρχαϊκού ανθρώπου. Η ηλικία του συζητιέται ακόμα έντονα· οι εκτιμήσεις
  διαφέρουν πολύ μεταξύ τους, αλλά όλες το τοποθετούν
  εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πίσω.
- Στις σπηλιές της **Μάνης** έζησαν **Νεάντερταλ**, ένα άλλο είδος ανθρώπου που
  εξαφανίστηκε αργότερα.
- Στο σπήλαιο της **Θεόπετρας**, κοντά στην Καλαμπάκα, οι άνθρωποι έχτισαν στην
  είσοδο έναν πέτρινο τοίχο πριν από περίπου **23.000** χρόνια, ίσως για να
  προστατευτούν από το κρύο. Είναι από τις παλαιότερες ανθρώπινες κατασκευές που
  ξέρουμε στην Ελλάδα.
- Το σπήλαιο **Φράγχθι** στην Αργολίδα χρησιμοποιήθηκε για δεκάδες χιλιάδες
  χρόνια, από την Παλαιολιθική ως τη Νεολιθική. Τα στρώματά του είναι σαν
  βιβλίο με όλες τις σελίδες στη σειρά.

*Η ανασκαφή μέσα στο σπήλαιο της Θεόπετρας. Στα τοιχώματα των σκαμμάτων φαίνονται τα στρώματα του εδάφους, που μαζεύτηκαν το ένα πάνω στο άλλο επί χιλιάδες χρόνια: όσο πιο βαθιά, τόσο πιο παλιά.*

### Παράδειγμα 1: Στα στρώματα του σπηλαίου Φράγχθι, παλιότερα από 10.000 χρόνια, βρέθηκαν κομμάτια οψιανού από τη Μήλο. Τι μας λέει αυτό το εύρημα;

1. **Τι είναι ο οψιανός.** Ηφαιστειακό γυαλί, σκληρό και κοφτερό — ό,τι καλύτερο
   για λεπίδες πριν από τα μέταλλα. Στο Αιγαίο βγαίνει κυρίως στη **Μήλο**, και η
   χημική του «ταυτότητα» δείχνει από ποιο κοίτασμα προέρχεται.
2. **Πώς έφτασε στην Αργολίδα.** Ακόμα και με τη χαμηλή στάθμη της θάλασσας της
   Εποχής των Παγετώνων, η Μήλος ήταν νησί. Κάποιος έπρεπε να περάσει τη θάλασσα.
3. **Τι συμπεραίνουμε.** Οι άνθρωποι εκείνης της εποχής ήξεραν να φτιάχνουν
   πλεούμενα και να ταξιδεύουν στο Αιγαίο, και ήξεραν πού να βρουν ένα πολύτιμο
   υλικό. Στα λίγο νεότερα στρώματα του σπηλαίου βρέθηκαν και κόκαλα από
   **τόνους**, ψάρια της ανοιχτής θάλασσας, που δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση.
4. **Τι δεν μας λέει.** Δεν ξέρουμε αν οι κάτοικοι του Φράγχθι πήγαιναν οι ίδιοι
   στη Μήλο ή αν αντάλλασσαν τον οψιανό με άλλους. Μια υλική πηγή απαντάει στο
   «τι» και στο «πού», σπάνια στο «ποιος» και στο «γιατί».

*Λεπίδες από οψιανό, στο Μεταλλευτικό Μουσείο της Μήλου. Δες πώς γυαλίζουν οι επιφάνειες όπου έσπασε η πέτρα: έτσι αποκτούσε ο οψιανός την κόψη του.*

## Η Νεολιθική επανάσταση

Γύρω στο **10.000 π.Χ.** η Εποχή των Παγετώνων τελείωσε. Το κλίμα ζέστανε, η
θάλασσα ανέβηκε, και στην **Εγγύς Ανατολή** — στην περιοχή που λέμε «Εύφορη
Ημισέληνο» — οι άνθρωποι άρχισαν σιγά σιγά να **καλλιεργούν** φυτά και να
**εξημερώνουν** ζώα.

Στον ελλαδικό χώρο η γεωργία εμφανίζεται γύρω στο **7000 π.Χ.**, και ήρθε
**απ' έξω**, μέσω της Μικράς Ασίας. Το ξέρουμε με δύο τρόπους:

- Τα πρώτα σιτάρια και τα πρώτα πρόβατα και κατσίκια της Ελλάδας δεν έχουν
  άγριους προγόνους εδώ· οι άγριοι πρόγονοί τους ζούσαν στην Ανατολή.
- Το αρχαίο DNA από σκελετούς δείχνει ότι οι πρώτοι αγρότες κατάγονταν σε
  μεγάλο βαθμό από αγρότες της Ανατολίας, που ανακατεύτηκαν με τους ντόπιους
  κυνηγούς.

Γιατί άρχισαν οι άνθρωποι να καλλιεργούν; Οι επιστήμονες δίνουν **περισσότερες
από μία** εξηγήσεις και μάλλον έπαιξαν ρόλο όλες: το πιο ζεστό και σταθερό
κλίμα, ο πληθυσμός που μεγάλωνε και χρειαζόταν περισσότερη τροφή από ένα
σημείο, και η γνώση που περνούσε από ομάδα σε ομάδα.

> **Κλειδί**
>
> Η **Νεολιθική επανάσταση** είναι το πέρασμα από το κυνήγι και τη συλλογή στη
> **γεωργία** και την **κτηνοτροφία**. Οι άνθρωποι έγιναν **μόνιμοι κάτοικοι**
> χωριών, άρχισαν να αποθηκεύουν τροφή και να φτιάχνουν αγγεία. «Επανάσταση» όχι
> επειδή έγινε γρήγορα — κράτησε χιλιάδες χρόνια — αλλά επειδή άλλαξε τα πάντα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Παλαιολιθική ή Νεολιθική;*

## Τι άλλαξε — προς το καλύτερο και προς το χειρότερο

Η γεωργία έδωσε περισσότερη τροφή από το ίδιο κομμάτι γης. Οι οικογένειες
έμεναν στο ίδιο μέρος, ο πληθυσμός μεγάλωσε, και ό,τι **περίσσευε** μπορούσε να
αποθηκευτεί. Όταν δεν χρειαζόταν να δουλεύουν όλοι στα χωράφια, κάποιοι
έγιναν **τεχνίτες**: κεραμείς, υφαντές, κατασκευαστές εργαλείων. Άρχισαν οι
**ανταλλαγές** ανάμεσα στα χωριά.

Η αλλαγή όμως είχε και κόστος. Οι αγρότες δούλευαν πολλές ώρες, έτρωγαν λιγότερο
ποικίλα από τους κυνηγούς και κινδύνευαν από μια κακή χρονιά. Η ζωή κοντά σε
ζώα έφερε **νέες αρρώστιες**. Και όπου υπάρχει αποθηκευμένος πλούτος, υπάρχουν
και **διαφορές** ανάμεσα σε όσους έχουν περισσότερα και όσους έχουν λιγότερα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την αιτία στη συνέπεια*

## Σέσκλο και Διμήνι

Η **Θεσσαλία**, με τον εύφορο κάμπο της, γέμισε νεολιθικούς οικισμούς. Οι
ντόπιοι τους λένε **μαγούλες**: χαμηλοί λόφοι που σχηματίστηκαν από χιλιάδες
χρόνια ερείπια σπιτιών, το ένα πάνω στο άλλο. Δύο από αυτούς, κοντά στον Βόλο,
τους ανέσκαψε ο **Χρήστος Τσούντας** στις αρχές του 20ού αιώνα.

|          | Σέσκλο                                                                | Διμήνι                                                               |
| -------- | --------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------- |
| Ακμή     | Μέση Νεολιθική, περίπου 6η χιλιετία π.Χ.                              | Νεότερη Νεολιθική, περίπου 4800–4500 π.Χ.                            |
| Οικισμός | ένα ψηλότερο τμήμα («ακρόπολη») και γύρω του μεγάλος οικισμός         | μικρός οικισμός με πέτρινους ομόκεντρους περιβόλους                  |
| Σπίτια   | πέτρινα θεμέλια και τοίχοι από πλίνθους, μερικά ίσως με δεύτερο όροφο | σπίτια ανάμεσα στους περιβόλους και ένα μεγαλύτερο κτίριο στο κέντρο |
| Κεραμική | αγγεία με κόκκινα σχέδια σε ανοιχτό φόντο                             | αγγεία με σπείρες και μαίανδρους                                     |

*Πήλινο αγγείο από το Διμήνι. Βρες τη σπείρα στη μέση: είναι από τα σχέδια που κάνουν την κεραμική του Διμηνίου να ξεχωρίζει από του Σέσκλου.*

Οι περίβολοι του Διμηνίου είναι ένα καλό παράδειγμα για το πώς δουλεύει η
**ερμηνεία**. Όταν ανασκάφηκαν, θεωρήθηκαν **τείχη άμυνας**. Αργότερα οι
αρχαιολόγοι παρατήρησαν ότι είναι χαμηλοί και έχουν πολλά ανοίγματα, και
πολλοί πιστεύουν σήμερα ότι χώριζαν χώρους εργασίας των οικογενειών ή
συγκρατούσαν το χώμα της πλαγιάς. Τα ίδια ευρήματα, δύο εξηγήσεις — και η
συζήτηση δεν έχει κλείσει.

Γύρω στο **3200 π.Χ.** οι άνθρωποι του Αιγαίου δούλευαν όλο και περισσότερο τον
χαλκό. Η Εποχή του Λίθου έδινε τη θέση της στην **Εποχή του Χαλκού**.

*Γραμμή χρόνου από το 10.000 ως το 3200 π.Χ., με τη Μεσολιθική και τη Νεολιθική, την αρχή της γεωργίας, το Σέσκλο, το Διμήνι και την αρχή της Εποχής του Χαλκού.*

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο παγίδες σε αυτή την ενότητα:
>
> - **«Οι αρχαίοι Έλληνες του Σέσκλου».** Αναχρονισμός: οι νεολιθικοί
>   κάτοικοι δεν μιλούσαν ελληνικά, απ' όσο ξέρουμε, και δεν λέγονταν Έλληνες.
>   Γι' αυτό οι ιστορικοί λένε «ελλαδικός χώρος» και όχι «Ελλάδα».
> - **«Κάποιος εφηύρε τη γεωργία και όλοι έγιναν αγρότες.»** Η γεωργία δεν ήταν
>   εφεύρεση μιας στιγμής ούτε ελληνική εφεύρεση. Αναπτύχθηκε αργά στην Εγγύς
>   Ανατολή και έφτασε εδώ ύστερα από αιώνες, με ανθρώπους που μετακινούνταν.

> **Θυμήσου**
>
> - **Παλαιολιθική**: κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες, νομάδες, εργαλεία από πελεκημένη
>   πέτρα· Πετράλωνα, Θεόπετρα, Φράγχθι.
> - Ο **οψιανός της Μήλου** στο Φράγχθι δείχνει ταξίδια στη θάλασσα πριν από
>   περισσότερα από 10.000 χρόνια.
> - **Νεολιθική** (περίπου 7000–3200 π.Χ.): γεωργία, κτηνοτροφία, μόνιμα χωριά,
>   κεραμική. Η γεωργία ήρθε από την **Εγγύς Ανατολή** μέσω Μικράς Ασίας.
> - Συνέπειες: περίσσευμα, περισσότεροι άνθρωποι, τεχνίτες, ανταλλαγές — αλλά
>   και σκληρή δουλειά, αρρώστιες, ανισότητες.
> - **Σέσκλο** (6η χιλιετία π.Χ.) και **Διμήνι** (περίπου 4800–4500 π.Χ.) στη
>   Θεσσαλία· οι περίβολοι του Διμηνίου ερμηνεύονται με περισσότερους από έναν
>   τρόπο.

## Ερωτήσεις

1. Πώς εξασφάλιζαν την τροφή τους οι άνθρωποι της Παλαιολιθικής εποχής;
   - Με κυνήγι, ψάρεμα και συλλογή άγριων καρπών
   - Με καλλιέργεια σιταριού και κριθαριού
   - Με κοπάδια από πρόβατα και κατσίκες
   - Αγοράζοντάς την από εμπόρους με μεταλλικά νομίσματα
2. Περίπου πότε εμφανίζεται η γεωργία στον ελλαδικό χώρο;
   - Γύρω στο 7000 π.Χ.
   - Γύρω στο 700 π.Χ.
   - Γύρω στο 3200 π.Χ.
   - Γύρω στο 23.000 π.Χ.
3. Ένας αρχαιολόγος παρατηρεί ότι τα πρώτα πρόβατα της Ελλάδας δεν έχουν άγριους προγόνους στην Ελλάδα. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι τα εξημερωμένα ζώα ήρθαν από αλλού, από την Εγγύς Ανατολή
   - Ότι οι άγριοι πρόγονοι εξαφανίστηκαν από το κρύο των παγετώνων
   - Ότι οι κάτοικοι του Σέσκλου εφηύραν μόνοι τους την κτηνοτροφία
   - Ότι τα πρόβατα ήρθαν στην Ελλάδα στα ρωμαϊκά χρόνια
4. Οψιανός από τη Μήλο βρέθηκε σε στρώματα του σπηλαίου Φράγχθι παλιότερα από 10.000 χρόνια. Ποιο είναι το ασφαλέστερο συμπέρασμα;
   - Οι άνθρωποι της εποχής ταξίδευαν ήδη στη θάλασσα
   - Η Μήλος ήταν τότε ενωμένη με την Αργολίδα
   - Οι κάτοικοι του Φράγχθι πήγαιναν σίγουρα οι ίδιοι στη Μήλο
   - Στη Μήλο υπήρχε ήδη πόλη με λιμάνι
5. Τι βρέθηκε στο σπήλαιο της Θεόπετρας, κοντά στην Καλαμπάκα;
   - Πέτρινος τοίχος στην είσοδο, ηλικίας περίπου 23.000 ετών
   - Το κρανίο αρχαϊκού ανθρώπου που εντόπισαν κάτοικοι το 1960
   - Ομόκεντροι περίβολοι γύρω από ένα κεντρικό κτίριο
   - Κόκαλα τόνων και οψιανός από τη Μήλο
6. Ποια από τις παρακάτω φράσεις είναι αναχρονισμός;
   - «Οι Έλληνες του Σέσκλου μιλούσαν για τη σοδειά τους»
   - «Οι κάτοικοι του Σέσκλου έφτιαχναν βαμμένα αγγεία»
   - «Στη Νεολιθική εποχή εκτρέφονταν πρόβατα και κατσίκες»
   - «Οι νεολιθικοί αγρότες του ελλαδικού χώρου κατάγονταν εν μέρει από την Ανατολία»
7. Ποια από τις παρακάτω ήταν συνέπεια της γεωργίας και όχι αιτία της;
   - Το περίσσευμα τροφής που επέτρεψε σε κάποιους να γίνουν τεχνίτες
   - Το ζεστότερο κλίμα μετά την Εποχή των Παγετώνων
   - Ο πληθυσμός που χρειαζόταν περισσότερη τροφή από ένα σημείο
   - Η γνώση που περνούσε από ομάδα σε ομάδα από την Ανατολή
8. Ποιο ήταν ένα αρνητικό αποτέλεσμα της νεολιθικής ζωής σε σχέση με τη ζωή των κυνηγών;
   - Νέες αρρώστιες από τη ζωή κοντά στα ζώα
   - Λιγότερη δουλειά και περισσότερος ελεύθερος χρόνος
   - Πιο ποικίλη διατροφή
   - Η εξαφάνιση κάθε ανισότητας
9. Για τους περιβόλους του Διμηνίου, ποια πρόταση λέει κάτι διαφορετικό από τις άλλες τρεις;
   - Ήταν σίγουρα τείχη άμυνας απέναντι σε εχθρούς
   - Η ερμηνεία τους συζητιέται ακόμα από τους αρχαιολόγους
   - Ίσως χώριζαν χώρους εργασίας των οικογενειών
   - Είναι χαμηλοί και έχουν πολλά ανοίγματα, κάτι παράξενο για οχύρωση
10. Πώς σχετίζονται χρονικά το Σέσκλο και το Διμήνι;
   - Το Σέσκλο ακμάζει πρώτο, στη Μέση Νεολιθική· το Διμήνι στη Νεότερη
   - Το Διμήνι ακμάζει πρώτο, στη Μέση Νεολιθική· το Σέσκλο αργότερα, στη Νεότερη
   - Είναι σύγχρονα με την Αθήνα του Περικλή
   - Ανήκουν και τα δύο στην Παλαιολιθική

## Ασκήσεις

1. Πώς λένε στη Θεσσαλία τους χαμηλούς λόφους που σχηματίστηκαν από ερείπια νεολιθικών σπιτιών;
2. Στον χάρτη, ποιο νησί σημειώνεται με το 1; Από εκεί έφτανε ο οψιανός στο σπήλαιο Φράγχθι της Αργολίδας, πριν από περισσότερα από 10.000 χρόνια.
   *Χάρτης της Ελλάδας με ένα νησί του Αιγαίου σημειωμένο με τον αριθμό 1.*
3. Το πέρασμα στη γεωργία κράτησε χιλιάδες χρόνια. Γιατί το λέμε «Νεολιθική επανάσταση», και τι άλλαξε στη ζωή των ανθρώπων;
4. Ο Θουκυδίδης προσπαθεί να φανταστεί πώς ζούσαν οι πολύ παλιοί κάτοικοι της Ελλάδας: «Φαίνεται ότι η χώρα που σήμερα λέγεται Ελλάδα δεν κατοικούνταν παλιά σταθερά· οι άνθρωποι μετακινούνταν και άφηναν εύκολα τον τόπο τους. Δεν υπήρχε εμπόριο, δεν έρχονταν άφοβα σε επαφή ούτε από τη στεριά ούτε από τη θάλασσα, και ο καθένας δούλευε τη γη του μόνο όσο χρειαζόταν για να ζήσει.» — Θουκυδίδης, Ιστορίαι 1.2, ελεύθερη απόδοση Μπορεί αυτό το κείμενο να μας πει πώς ζούσαν οι άνθρωποι στην Εποχή του Λίθου;
5. Ήταν η ζωή του νεολιθικού αγρότη καλύτερη από τη ζωή του κυνηγού της Παλαιολιθικής; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/history/stone-age-greece
